Arabski skarb znad Zalewu Wiślanego. Znalezisko obejmuje srebrne dirhemy

W trakcie wykopalisk prowadzonych w dawnej wczesnośredniowiecznej pruskiej osadzie, położonej nad rosyjską częścią Zalewu Wiślanego w obwodzie królewieckim, przez archeologów został odkryty arabski skarb. W skład sensacyjnego wczesnośredniowiecznego znaleziska wchodzą srebrne dirhamy.

Arabski skarb znad Zalewu Wiślanego

Niezwykła kolekcja pozostawała ukryta pod ziemią przez 1200 lat i obejmuje monety pochodzące z VIII i początku IX wieku. Odkrycie to zostało dokonane w trakcie ekspedycji naukowej realizowanej w rosyjskiej części Zalewu Wiślanego przez badaczy z Instytutu Archeologii Rosyjskiej Akademii Nauk.

Jak stwierdzili archeolodzy, to najnowsze nadbałtyckie znalezisko jest istotnym dowodem na to, że dalekosiężne kontakty handlowe między kalifatem Abbasydów a Europą Północną istniały już w VIII wieku. Naukowcy datowali zidentyfikowane islamskie dirhamy na okres od 746 do 815 r. – to właśnie wtedy zostały one wybite.

Skarb ukryto w latach 10. IX wieku

W przekonaniu archeologów skarb ten został ukryty w połowie lat 10. IX wieku, a dokładnie w latach 810–815. Odkryty arabski skarb jest przykładem jednego z najstarszych znanych depozytów abbasydzkiego srebra w Europie Wschodniej.

Kolekcja srebrnych dirhemów została ujawniona nie w przypadkowym miejscu, ale na terenie wczesnośredniowiecznej pruskiej osady.  Niewielka osada zajmowała powierzchnię 1 hektara. Zidentyfikowane na jej obszarze fragmenty ceramiki reprezentują cechy typowe dla garncarstwa Prusów – bałtyckiego ludu, który zamieszkiwał w średniowieczu obszar obecnego obwodu królewieckiego i województwa warmińsko-mazurskiego w Polsce przed podbojem tych ziemi przez niemiecki zakon krzyżacki. Osada ta najpewniej była zamieszkiwana pomiędzy VIII a XII wiekiem.

Dirhemy z czasów kalifów Marwana II i Haruna ar-Raszida

Zdecydowana większości z 59 srebrnych dirhemów wchodzących w skład tej kolekcji została wybita za panowania kalifa Haruna ar-Raszida. Rządy tego kalifa, które przypadały w latach 786–809, powszechnie są uznawane przez historyków za okres politycznego i kulturalnego rozkwitu kalifatu Abbasydów.

Najwięcej z tych wczesnośredniowiecznych arabskich monet pochodzi dokładnie z Madinat as-Salam, jak w początkach swojego istnienia był nazywany współczesny Bagdad – stolica Iraku. To właśnie w Bagdadzie wybito 25 monet z tej kolekcji. Reszta monet została wybita w miastach takich jak Al-Kufa, Niszapur oraz Al-Muhammadijja. Rozmaite miejsce emisji monet odzwierciedla rozległy zasięg systemu monetarnego dynastii Abbasydów.

Najbardziej unikatowym elementem skarbu jest moneta, która została wybita za panowania ostatniego kalifa z dynastii Umajjadów Marwana II. Wszystkie pozostałe opisane powyżej arabskie monety pochodzą już z okresu rządów Abbasydów, którzy przejęli władzę w kalifacie islamskim w 750 r. Odkryty niedawno nad Bałtykiem arabski skarb jest przykładem jednej z najwcześniejszych fal napływu muzułmańskiego srebra do Europy Wschodniej.

Historia arabskich monet w Europie Środkowo-Wschodniej i Północnej

Srebrne dirhamy były szeroko rozpowszechnione w Europie Wschodniej i Północnej w IX i X wieku. Służyły nie tylko jako środek płatniczy, ale również jako cenne źródło srebra wykorzystywanego do wyrobu biżuterii. Napływ islamskich monet szlakami handlowymi łączył Bliski Wschód z regionem Morza Bałtyckiego za pośrednictwem sieci kupieckich, które były wykorzystywane przez wikingów oraz inne wczesnośredniowieczne społeczności handlowe.

Stan zachowania odsłoniętych srebrnych monet jest niejednolity. Część z nich przetrwała w całości, natomiast pozostałe zachowały się tylko fragmentarycznie. Na kilku odkryto otwory do zawieszania, co wskazuje, że mogły być noszone jako ozdoby. Inne noszą niewielkie nacięcia na krawędziach, co wskazuje, że przed dokonaniem transakcji takie monety były sprawdzane pod kątem czystości i autentyczności srebra.

Ile takich kolekcji dirhamów odkryto do tej pory w Europie Wschodniej?

Do tej pory w regionie Bałtyku zostało odkrytych 20 takich arabskich skarbów pochodzących z okresu od lat 80. VIII wieku do lat 30. IX wieku. Skarby te odkryto w Szwecji, północnej Polsce, Estonii i w rosyjskim obwodzie królewieckim. Znaczna część z tych monet nie zachowała się w jakiejkolwiek formie umożliwiającej ich odtworzenie, co utrudnia archeologom badania nad takimi arabskimi depozytami wczesnośredniowiecznych monet.

Marcin Jarzębski