Gotowość Polaków na kryzys finansowy [Badanie]
Na podstawie badania Santander Consumer Banku „Polaków portfel własny: ukryte priorytety” zrealizowanego przez IBRiS w dniach 4–12 stycznia 2026 r. przeanalizowano gotowość Polaków na kryzys finansowy.
Gotowość Polaków na kryzys finansowy
Niniejsze opracowanie stanowi analizę statystyczną wyników badania przeprowadzonego na zlecenie Santander Consumer Banku w ramach cyklicznego projektu badawczego 'Polaków portfel własny: ukryte priorytety’. Badanie zostało zrealizowane przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych (IBRiS) metodą telefonicznych, standaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych wspomaganych komputerowo (CATI) w dniach 4–12 stycznia 2026 roku na reprezentatywnej próbie N = 1000 dorosłych Polaków.
Centralnym problemem badawczym była kwestia gotowości polskich gospodarstw domowych na nagłe pogorszenie sytuacji finansowej — zarówno w wymiarze posiadania strategii awaryjnej, jak i deklarowanych preferencji dotyczących hierarchii wydatków podlegających ewentualnej redukcji.
Kluczowe ustalenia badawcze
Plan awaryjny na wypadek kryzysu finansowego
Wyniki badania ujawniają niepokojący deficyt planowania finansowego wśród polskiego społeczeństwa. Aż 69% respondentów zadeklarowało brak jakiegokolwiek planu awaryjnego na wypadek nagłego kryzysu finansowego. Zaledwie 6% ankietowanych posiada jasno sprecyzowany harmonogram cięć budżetowych, a 22% dysponuje częściową listą potencjalnych oszczędności. Dane te sugerują, że w momencie faktycznego załamania finansowego zdecydowana większość gospodarstw domowych musiałaby podejmować decyzje ad hoc, pod presją czasu i stresu.
Wykres 1. Posiadanie planu awaryjnego na wypadek kryzysu finansowego (%, N = 1000)
* Szacunek własny na podstawie populacji dorosłych Polaków (~31 mln, GUS 2025)
Strategie oszczędzania w obliczu problemów finansowych
Pomimo braku formalnych planów awaryjnych, badani wskazali na instynktowne strategie radzenia sobie z ograniczonym budżetem. Dominują trzy podejścia: kupowanie produktów lepszej jakości, ale rzadziej (35%), szukanie tańszych zamienników (30%) oraz sięganie po artykuły z drugiej ręki (29%). Rozkład odpowiedzi jest stosunkowo równomierny, co wskazuje na brak jednej dominującej strategii w społeczeństwie.
Wykres 2. Preferowane strategie oszczędzania w obliczu problemów z budżetem domowym (%)
Analiza krzyżowa ujawnia istotne zróżnicowanie demograficzne. Strategia ograniczenia liczby zakupów przy zachowaniu ich standardu jest preferowana przez kobiety (43%) oraz seniorów (48%). Z kolei mężczyźni (35%) i osoby w wieku 18–29 lat (38%) częściej deklarują skłonność do zakupów na rynku wtórnym.
Gotowość Polaków na kryzys finansowy i hierarchia wydatków — z czego najtrudniej zrezygnować
Badanie pozwoliło zidentyfikować wydatki, które Polacy traktują jako quasi-nienaruszalne nawet w warunkach kryzysu. Na pierwszym miejscu uplasowała się profilaktyka zdrowotna (21%), następnie własny środek transportu (19%), wakacje i wypoczynek (17%) oraz dostęp do internetu (12%). Struktura ta odzwierciedla hierarchię potrzeb, w której zdrowie i mobilność stanowią fundament, a wypoczynek pełni funkcję ochronną wobec dobrostanu psychicznego.
Wykres 3. Wydatki, z których najtrudniej byłoby zrezygnować w razie kryzysu (%)
Zróżnicowanie demograficzne priorytetów wydatkowych
Analiza w przekroju płci wskazuje, że kobiety szczególnie chronią wydatki na profilaktykę zdrowotną — 24% z nich uważa ten obszar za absolutnie nieredukowalny. Natomiast mężczyźni najsilniej bronią wakacji — 20% z nich deklaruje, że rezygnacja z wypoczynku byłaby najtrudniejsza.
Wykres 4. Kluczowe różnice demograficzne w priorytetach wydatkowych (%)
Paradoks sytuacji materialnej a priorytety wydatkowe
Najbardziej zaskakujący wniosek dotyczy osób w najtrudniejszej sytuacji materialnej. Respondenci oceniający swoją sytuację finansową jako złą lub bardzo złą najmocniej bronią wydatków na wakacje — aż 45% tej grupy. Jest to wynik istotnie wyższy niż w przypadku osób o średniej kondycji finansowej (21%). Jednocześnie osoby w najlepszej sytuacji materialnej wskazują profilaktykę zdrowotną jako priorytet nie do negocjacji.
Wykres 5. Strategie oszczędzania i priorytety wydatkowe wg oceny sytuacji materialnej (%)
Paradoks ten można interpretować w kategoriach psychologii ekonomicznej: dla osób w trudnej sytuacji materialnej wakacje pełnią funkcję kompensacyjną i stanowią formę ochrony dobrostanu psychicznego. Jest to mechanizm znany z badań nad zachowaniami konsumpcyjnymi w warunkach deprywacji ekonomicznej — tzw. efekt małych luksusów(affordable luxury effect), w którym osoby o ograniczonych zasobach szczególnie cenią nieliczne dostępne im formy wypoczynku.
Gotowość Polaków na kryzys finansowy — wymiar makroekonomiczny
Wyniki badania mają istotne implikacje dla polityki makroekonomicznej i stabilności finansowej gospodarstw domowych. Brak planów awaryjnych u blisko 70% populacji oznacza, że ewentualny szok makroekonomiczny — wzrost stóp procentowych, gwałtowna inflacja czy recesja — miałby charakter niesymetryczny: najsilniej uderzyłby w osoby nieprzygotowane, pogłębiając nierówności i potęgując efekty mnożnikowe kryzysu.
Z perspektywy polityki pieniężnej dane te wskazują na znaczną wrażliwość sektora gospodarstw domowych na szoki popytowe. Poduszka finansowa — rozumiana zarówno jako oszczędności, jak i przemyślana strategia cięć — jest w polskim społeczeństwie niewystarczająca. Stanowi to wyzwanie zarówno dla instytucji nadzoru finansowego, jak i dla podmiotów odpowiedzialnych za edukację ekonomiczną.
Warto podkreślić, że hierarchia chronionych wydatków (profilaktyka zdrowotna, transport, wypoczynek) wskazuje na rosnącą świadomość znaczenia kapitału zdrowotnego i mobilności jako fundamentów zdolności zarobkowej. Internet jako czwarty nienaruszalny wydatek potwierdza postępującą cyfryzację codziennego funkcjonowania polskich gospodarstw domowych.
Nota metodologiczna
Oprac. AJ
