„3 razy tak”. Jak sfałszowano referendum fundujące PRL?

30 czerwca 1946 r. odbyło się referendum ludowe, które miało pokazać rzekome poparcie społeczeństwa dla komunistów. W rzeczywistości stało się czymś znacznie ważniejszym: próbą generalną przed sfałszowanymi wyborami parlamentarnymi z 1947 r. Prawdziwe wyniki ujawniły słabość Polskiej Partii Robotniczej i siłę antykomunistycznych nastrojów. Oficjalne wyniki miały te fakty zakryć.

Referendum, które miało zastąpić wolne wybory

.80 lat temu, 30 czerwca 1946 r., Polacy wzięli udział w referendum ludowym. Formalnie odpowiadali na trzy pytania dotyczące ustroju państwa, gospodarki i granic. W istocie uczestniczyli w politycznym teście, który miał pozwolić komunistom sprawdzić, czy są w stanie kontrolować społeczeństwo, opozycję, aparat wyborczy i propagandę.

Pytania brzmiały: czy jesteś za zniesieniem Senatu; czy chcesz utrwalenia w przyszłej konstytucji ustroju gospodarczego zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej; oraz czy chcesz utrwalenia zachodnich granic państwa polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej.

Na poziomie literalnym pytania dotyczyły konkretnych spraw. Na poziomie politycznym były pułapką. Zostały dobrane tak, aby wymuszać odpowiedzi pozytywne i stworzyć wrażenie, że poparcie dla wybranych rozwiązań oznacza poparcie dla komunistów. W rzeczywistości społeczeństwo głosowało nie tylko w sprawie Senatu, reform gospodarczych i granic. Głosowało wobec władzy, która swój mandat zawdzięczała Moskwie.

Prawdziwe wyniki i polityczna panika komunistów

.Utajnione wyniki nadesłane z komisji wojewódzkich pokazywały obraz daleki od propagandowego triumfu. Według tych danych 33,1 proc. Polaków zagłosowało „3 razy nie”, co oznaczało całkowitą negację władzy „ludowej”. „3 razy tak”, czyli zgodnie z linią komunistów, wybrało nie więcej niż 26,9 proc. głosujących.

Pozostałe 40 proc. częściowo odrzucało, a częściowo akceptowało poczynania komunistów. Wyłącznie za likwidacją Senatu, ale przeciw reformom gospodarczym i nowej granicy zagłosowało 14,9 proc. Takie stanowisko głosiło Polskie Stronnictwo Ludowe, największa legalna partia opozycyjna. Z kolei 25,1 proc. głosujących było przeciw likwidacji Senatu i przeciw reformom, ale za nową granicą. To stanowisko forsował Zarząd Główny Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, największej organizacji niepodległościowej pozostającej w konspiracji.

Te liczby miały znaczenie fundamentalne. Pokazywały, że komuniści nie są w stanie wygrać wolnej rywalizacji politycznej. Ich realne poparcie było zbyt niskie, a opór społeczny zbyt szeroki. Referendum uświadomiło PPR, że jeśli wybory parlamentarne zostałyby przeprowadzone uczciwie, komunistyczny projekt przebudowy państwa mógłby ponieść klęskę.

Oficjalny triumf, którego nie było

.Oficjalne wyniki referendum ogłoszono dopiero 12 lipca. Były sfałszowane. Według władz w plebiscycie miało wziąć udział 85 proc. uprawnionych. Na pierwsze pytanie „tak” miało odpowiedzieć 68,2 proc. uczestników, na drugie — 77,3 proc., a na trzecie — 91,4 proc.

Ten kontrast między prawdziwymi a oficjalnymi wynikami jest sednem wydarzeń z czerwca 1946 r. Komuniści nie tylko sfałszowali liczby. Próbowali sfałszować polityczną rzeczywistość. Chcieli pokazać, że społeczeństwo masowo popiera kierunek zmian, podczas gdy rzeczywiste nastroje ujawniały nieufność, sprzeciw i gotowość do oporu.

W tym sensie referendum było jednym z momentów założycielskich powojennego systemu kłamstwa. Władza przestała pytać społeczeństwo o zgodę. Zaczęła produkować zgodę na papierze.

Dlaczego komuniści potrzebowali referendum

.Postanowienia konferencji w Jałcie nakładały na Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej obowiązek przeprowadzenia wyborów. Na początku 1946 r. pozycja komunistów była jednak zbyt słaba, aby uczciwe wybory leżały w ich interesie.

Pod koniec 1945 r. PPR zaproponowała więc przeprowadzenie wyborów w ramach jednego bloku ugrupowań wchodzących w skład TRJN. Poza PPR miały znaleźć się w nim Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne, Polska Partia Socjalistyczna, a także partie niepodległościowe: Polskie Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Pracy. Komuniści chcieli podziału mandatów w proporcji: 70 proc. dla PPR i jej sojuszników, 20 proc. dla PSL oraz 10 proc. dla Stronnictwa Pracy.

Stanisław Mikołajczyk, stojący na czele PSL i świadomy skali społecznego poparcia dla swojego ugrupowania, odrzucił tę propozycję. Podobnie uczyniło Stronnictwo Pracy. Dla komunistów oznaczało to poważny problem: legalna opozycja nie chciała dobrowolnie wejść w scenariusz, który z góry gwarantował PPR dominację.

Władysław Gomułka mówił wówczas, że odrzucając współpracę z PPR, NKW PSL „wybrało współpracę z reakcją” i że dzięki polityce PSL „reakcja podnosi głowę”. Ta formuła zapowiadała dalszą logikę działania władzy: polityczna konkurencja nie miała być traktowana jako normalny element demokracji, lecz jako wróg do zniszczenia.

„3 razy tak” jako operacja propagandowa

.Komuniści zorganizowali przed referendum ogromną kampanię propagandową pod hasłem „3 x TAK”. Miasta i wsie pokryły się napisami, plakatami i sloganami. Propaganda była wszechobecna: na domach, mostach, słupach, chodnikach, tramwajach, autach, wagonach i w kinach.

Według jednej z ulotek WiN Kraków był w tym czasie „zarzucony, a raczej zaśmiecony” niesłychaną ilością ulotek. Pojawiały się plakaty z „osłami z PSL”, hasła przeciw Stanisławowi Mikołajczykowi i ordynarne wyzwiska pod adresem tych, którzy mieliby głosować „nie”. Przed każdym filmem w kinach pokazywano dodatki i tygodniki propagandowe wbijające społeczeństwu do głowy „3 x tak”.

Opozycja nie miała podobnych możliwości. Aktywność informacyjna PSL i podziemia niepodległościowego była przez władze niemal uniemożliwiona. Sprowadzała się głównie do propagandy bezpośredniej, czyli „szeptania”, oraz do nielicznych czasopism i dzienników związanych z PSL. Warszawska ulica komentowała to gorzko i ironicznie: „Wybory to taka szkatułka: wchodzi Mikołajczyk — wychodzi Gomułka”.

PSL, WiN, NSZ i różne strategie sprzeciwu

.Opozycja i podziemie niepodległościowe próbowały odróżnić się od komunistów przez nawoływanie do głosowania na „nie” na jedno, dwa albo wszystkie trzy pytania. Polskie Stronnictwo Ludowe wezwało do odpowiedzi „nie” na pytanie o zniesienie Senatu i „tak” na dwa pozostałe.

Środowiska chadeckie podobnie oceniały pierwsze pytanie, w przypadku drugiego pozostawiały decyzję uczestnikom referendum, a przy trzecim jednoznacznie opowiadały się za głosowaniem na „tak”. Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” nawoływało do głosowania „nie” na dwa pierwsze pytania i „tak” na trzecie. Narodowe Siły Zbrojne agitowały za odpowiedzią „nie” na wszystkie pytania. Część organizacji niepodległościowych namawiała także do bojkotu plebiscytu.

Ten pluralizm strategii pokazuje, że po stronie antykomunistycznej nie było jednego prostego programu referendalnego. Była natomiast wspólna intuicja: referendum nie jest neutralnym głosowaniem, lecz narzędziem politycznego oszustwa.

Represje zamiast kampanii

.Referendum poprzedzały represje wobec działaczy PSL i podziemia. Działaczy aresztowano pod fikcyjnymi zarzutami, zastraszano, bito, a niektórych skrycie mordowano. W maju i czerwcu 1946 r. na terenie samego województwa krakowskiego zabito co najmniej 14 członków PSL.

Władze nie ograniczały się do propagandy. Budowały atmosferę strachu. 3 maja 1946 r. w wielu miastach Polski odbywały się manifestacje upamiętniające Konstytucję 3 maja. Dochodziło do starć z siłami bezpieczeństwa. W Krakowie podczas pacyfikacji obchodów funkcjonariusze zabili kilka osób, kilkadziesiąt zostało rannych, a kilkaset aresztowano.

Kilka dni przed referendum aresztowano dowódcę Konspiracyjnego Wojska Polskiego, kapitana Stanisława Warszyca-Sojczyńskiego. Był to czytelny sygnał: państwo komunistyczne przed głosowaniem nie szukało społecznej debaty, lecz posłuszeństwa.

Sowieccy specjaliści od fałszerstwa

.Nad sfałszowaniem wyników czuwała specjalna grupa wysłana przez Stalina 20 czerwca 1946 r. do Warszawy. Dowodził nią płk Aron Pałkin, naczelnik wydziału D Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR, zajmującego się fałszowaniem i preparowaniem dokumentów.

Szczegóły operacji sowieccy oficerowie uzgodnili kilka dni przed referendum z Gomułką i Bierutem. Wysłannicy Stalina sporządzili ponownie 5994 protokoły komisji obwodowych z obliczonymi głosami i podrobili 40 tys. podpisów członków obwodowych komisji wyborczych. Osobisty nadzór nad akcją sprawował szef Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego Stanisław Radkiewicz, odpowiedzialny za dostarczenie spreparowanych protokołów do Państwowej Komisji Wyborczej.

To jeden z najbardziej wymownych fragmentów tej historii. Fałszerstwo nie było chaotyczną improwizacją. Było operacją państwowo-policyjną, przeprowadzoną przy bezpośrednim udziale sowieckich specjalistów.

Referendum jako próba generalna

.Historyk Maciej Korkuć z Instytutu Pamięci Narodowej trafnie określił referendum z 1946 r. jako „generalną próbę fałszowania wyborów przed elekcją parlamentu”. Treść trzech pytań miała mniejsze znaczenie niż sam mechanizm: propaganda, zastraszanie opozycji, kontrola komisji, fałszowanie dokumentów i ogłoszenie wyniku zgodnego z potrzebami władzy.

Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak napisali w książce „Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu”, że zarówno dla WiN, jak i PSL próba generalna wypadła fatalnie. Komuniści zobaczyli, że społeczne poparcie dla „reakcji” pozostaje bardzo wysokie i uznali, że konieczne będzie zdecydowane uderzenie w antykomunistyczny ruch oporu.

Także Marcin Zaremba zwracał uwagę, że poparcie dla komunistów na poziomie 25–30 proc. mogło być imponujące w porównaniu z okresem międzywojennym, ale nie zaspokajało ambicji PPR, która chciała całościowo przebudować kraj. Nieprzejednani pozostawali m.in. nauczyciele, największa ówczesna grupa inteligencji.

Atmosfera trwogi

.Referendum odbywało się w atmosferze wzburzenia, rozedrgania i napięcia. Marcin Zaremba w „Wielkiej trwodze” pisał, że z każdym dniem przed referendum klimat ten się potęgował. Społeczeństwo czekało na wyniki głosowania z niepokojem i nadzieją. Ich sfałszowanie rozwiało nadzieje na polityczny przełom, pogłębiając poczucie osamotnienia i klęski.

Zaremba wskazywał również na możliwe związki tej atmosfery z pogromem w Kielcach i próbami wywołania podobnych zajść w innych miastach, zaznaczając jednocześnie, że nie należy wyciągać pochopnych wniosków, jakoby pogrom był prowokacją władz mającą odciągnąć uwagę od spraw politycznych.

Pewne jest jednak, że po referendum napięcie społeczne nie zniknęło. Przeciwnie, zostało przykryte kolejnymi aktami przemocy, propagandy i politycznego zastraszania.

Od referendum do wyborów 1947 r.

.Prawdziwe wyniki referendum pokazały komunistom, że wolne wybory oznaczałyby nie tylko słaby wynik, ale całkowitą klęskę bloku komunistycznego. Dlatego przyspieszono decyzję o radykalnej rozprawie z opozycją i podziemiem antykomunistycznym.

4 grudnia 1946 r. Bolesław Bierut poprosił szefa doradców sowieckiej bezpieki w Polsce o ponowną pomoc przy fałszowaniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Stalin odpowiedział przysłaniem do Warszawy tej samej grupy oficerów, która działała przy referendum.

Wybory odbyły się 19 stycznia 1947 r. Prof. Janusz Wrona pisał, że zapoczątkowały one tradycję farsy wyborczej, która pozbawiła społeczeństwo realnego wpływu na władzę i skład elit politycznych. Od tego momentu wynik wyborów był zawsze przesądzony, a główną rolą aktu głosowania miało być pokazanie manifestacyjnego poparcia społeczeństwa dla władzy.

Kłamstwo, które stworzyło system

.Referendum ludowe z 30 czerwca 1946 r. było jednym z najważniejszych etapów przejmowania Polski przez komunistów. Nie dlatego, że rozstrzygnęło o Senacie, gospodarce czy granicach. Rozstrzygnęło coś znacznie poważniejszego: pokazało, że władza nie zamierza respektować wyniku społecznego głosowania, jeśli wynik ten nie odpowiada jej interesom.

Prawdziwe liczby ujawniły niskie poparcie dla PPR. Oficjalne liczby miały stworzyć pozór społecznej akceptacji. Między tymi dwoma porządkami — prawdą i propagandą — narodził się mechanizm polityczny, który później stał się jednym z fundamentów PRL.

„3 razy tak” było więc nie tylko hasłem kampanii. Było symbolem systemu, w którym obywatele mogli głosować, ale nie mogli wybierać. Władza pytała społeczeństwo tylko po to, by później sama napisać odpowiedź.

Jarosław Kowalski / PAP