Kalendarz rocznic 11 do 17 sierpnia

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń związanych z historią Polski od 11 do 17 lipca sierpnia.

11 sierpnia 

1579 – Wojska króla Stefana Batorego rozpoczęły oblężenie Połocka.

1622 – W Mitawie zawarty został rozejm polsko-szwedzki, pozostawiający w rękach Szwedów Inflanty.

1807 – W Warszawie zmarł Szymon Bogumił Zug, architekt, projektant ogrodów.

1892 – Urodził się Władysław Anders, generał WP, organizator i dowódca Armii Polskiej w ZSRR, dowódca 2 Korpusu Polskiego; od lutego do maja 1945 r. pełniący obowiązki Naczelnego Wodza.

1898 – Urodziła się Karolina Lanckorońska, historyk sztuki; po wybuchu II wojny światowej w ZWZ-AK, w 1942 r. aresztowana przez Gestapo i wywieziona do niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrueck; współzałożycielka Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie; współorganizatorka Fundacji im. Lanckorońskich.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: wojska sowieckie dotarły do Wisły.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Rada Obrony Państwa ustanowiła Krzyż Walecznych.

1933 – Urodził się Jerzy Grotowski, reżyser i teoretyk teatru, reformator sztuki aktorskiej, pedagog, założyciel i kierownik Teatru Laboratorium.

1937 – Szef NKWD Nikołaj Jeżow wydał rozkaz numer 00485 nakazujący „całkowitą likwidację polskich siatek szpiegowskich”; ze 143 tys. osób aresztowanych w ZSRR pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Polski w latach 1937-1938 stracono 111 tys.; zdaniem prof. Timothy’ego Snydera, wedle ostrożnych szacunków, wśród straconych w tym okresie było około 85 tys. Polaków.

1942 – Po rozpoczęciu przez Niemców likwidacji warszawskiego getta w podziemnym kolportażu ukazała się broszura Zofii Kossak-Szczuckiej pt. „Protest”. Jej autorka pisała: „W ghetcie warszawskim, za murem odcinającym od świata, kilkaset tysięcy skazańców czeka na śmierć.(…) Kto milczy w obliczu mordu – staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia – ten przyzwala. Zabieramy przeto głos my, katolicy-Polacy”.

1944 – Powstanie Warszawskie: Powstańcy opuścili Redutę Wawelską na Ochocie; oddziały niemieckie opanowały Wolę; odwrót Zgrupowania „Radosław” w kierunku Starego Miasta.

1944 – w Powstaniu Warszawskim – w walkach na Woli – poległ Franciszek Mazurkiewicz, dowódca batalionu „Miotła” (i brat dowódcy „Kedywu”).

1944 – w Powstaniu Warszawskim – na Ochocie – został rozstrzelany przez żołnierzy RONA ks. Jan Salamucha, powstańczy kapelan, a przed wojną ceniony filozof i wykładowca na Wydziale Teologicznym UJ.

1945 – W Otwocku zmarł Stefan Jaracz, aktor, reżyser; wystąpił m.in. w filmach „Księżna Łowicka” i „Jego wielka miłość”; w latach 30. dyrektor warszawskiego teatru Ateneum.

1947 – W Krakowie rozpoczął się proces władz Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN); głównymi oskarżonymi byli płk Franciszek Niepokólczycki oraz krakowscy działacze PSL – Stanisław Mierzwa i Karol Buczek; zapadło osiem wyroków śmierci.

1982 – Do służby w Marynarce Wojennej wcielono barkentynę szkolną ORP „Iskra”.

2018 – Zmarł Bernard Krawczyk, aktor związany z Górnym Śląskiem, grał znaczące role filmowe w „Soli ziemi czarnej” i „Perle w koronie” Kazimierza Kutza, a w Teatrze Śląskim w Katowicach w „Piątej stronie świata” (według tego samego autora) i „Czarnym ogrodzie” (według Małgorzaty Szejnert)

2018 – W Warszawie zmarł Kazimierz Karabasz, twórca polskiej szkoły dokumentu, reżyser filmów „Muzykanci”, „Ludzie w drodze”, „Węzeł”, „Na progu” i „Rok Franka”.

2020 – W Warszawie zmarła Maria Anna Kościałkowska-Ballenstedt, aktorka teatrów krakowskich: Dramatycznego, Starego i im. Słowackiego, córka premiera II RP Mariana Zyndram-Kościałkowskiego

12 sierpnia

1399 – W bitwie nad Worsklą wojska litewsko-ruskie księcia Witolda, wspierane przez oddziały polskie, krzyżackie, a także chana Tochtamysza, zostały pokonane przez tatarską armię władcy Złotej Ordy – chana Timur-Kutłuka.

1654 – Armia litewska dowodzona przez hetmana Janusza Radziwiłła zwyciężyła wojska rosyjskie w bitwie pod Szkłowem.

1676 – Zmarł Gabriel Krasiński, kasztelan płocki, uczestnik wojen kozackich i walk ze Szwedami w okresie „potopu”. Opisał je w wierszowanej kronice – „Taniec Rzeczypospolitej Polskiej”.

1794 – W Warszawie zmarł abp Michał Poniatowski, ostatni prymas I Rzeczpospolitej, najmłodszy brat króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (i jego najbliższy współpracownik), prezes Komisji Edukacji Narodowej, pod koniec życia targowiczanin.

1794 – Insurekcja kościuszkowska: Wojska rosyjskie zdobyły Wilno.

1831 – Powstanie listopadowe: Gen. Henryk Dembiński mianowany został przez Radę Wojenną naczelnym wodzem, zastąpił na tym stanowisku gen. Jana Skrzyneckiego.

1902 – Urodził się Antoni Kocjan, konstruktor lotniczy, pilot; w czasie II wojny światowej w wywiadzie lotniczym ZWZ-AK; aresztowany i rozstrzelany przez Niemców w więzieniu na Pawiaku w 1944 r.

1910 – W Warszawie urodziła się Lena Żelichowska, aktorka, tancerka, śpiewaczka; wystąpiła w filmach „Czarna perła”, „Jego wielka miłość”, „O czym marzą kobiety”, „Sygnały” i „Żołnierz królowej Madagaskaru”.

1914 – I wojna światowa: Oddziały I Kompanii Kadrowej wkroczyły do Kielc.

1914 – I wojna światowa: Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na przedmościu Warszawy; od północy nacierała na Płock, Toruń i Włocławek.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Józef Piłsudski z Warszawy wyruszył do frontowej kwatery w Puławach, gdzie objął dowództwo nad formowaną grupą uderzeniową.

1922 – We Lwowie urodził się Leopold Unger, dziennikarz, publicysta; korespondent „Życia Warszawy” i Polskiej Agencji Prasowej; od 1969 r. na emigracji w Belgii, gdzie pod pseudonimem „Pol Mathil” pisał w „Le Soir”; współpracownik paryskiej „Kultury”, pracujący również dla Radia Wolna Europa, sekcji polskiej Radia BBC oraz „International Herald Tribune”; felietonista „Gazety Wyborczej”.

1928 – W Amsterdamie zakończyły się IX Letnie Igrzyska Olimpijskie, w czasie których Halina Konopacka wygrała konkurs rzutu dyskiem, zdobywając pierwszy złoty medal olimpijski dla Polski.

1941 – Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR o amnestii dla obywateli polskich przebywających w sowieckich łagrach.

1942 – W Konstancinie zmarł ksiądz ppłk dr Jan Mauersberger, współorganizator skautingu, harcmistrz Rzeczypospolitej, kapelan ZHP; w czasie II wojny światowej przewodniczący Szarych Szeregów.

1942 – W Jasienicy Rosielnej koło Krosna Niemcy rozstrzelali 624 Żydów.

1943 – W Warszawie specjalny oddział „Osa-Kosa” Kedywu KG AK zaatakował przy pl. Zamkowym transport pieniędzy wywożonych z Banku Emisyjnego: w wyniku przeprowadzonej akcji zdobyto około 106 milionów złotych oraz nieznaną ilość marek niemieckich.

1944 – Powstanie Warszawskie: Niemcy odbili z rąk polskich gmachy Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji, Starostwa Grodzkiego Śródmiejsko-Warszawskiego, a także Wojskowy Instytut Geograficzny, Miejski Instytut Higieny i Dom Turystyczny.

1944 – W Krakowie w wieku 99 lat zmarł jeden z ostatnich powstańców styczniowych ppor. Tomasz Chmieliński.

1956 – Urodził się Artur Barciś, aktor, reżyser, przez wiele lat związany z warszawskim Teatrem Ateneum; znany m.in. z ról w serialach „Miodowe lata”, „Ranczo” i „Doręczyciel”, wystąpił w filmach „Znachor”, „Kramarz”, „Braciszek”, a także w cyklu „Dekalog” Krzysztofa Kieślowskiego.

1957 – W Łodzi wybuchł strajk tramwajarzy, spacyfikowany po trzech dniach przez milicję.

1964 – Edward Ochab został przewodniczącym Rady Państwa PRL, co oznaczało faktyczne zepchnięcie go na tor boczny.

1968 – W Gdańsku zmarł Bolesław Romanowski, komandor, dowódca walczących w II wojnie światowej polskich okrętów podwodnych „Jastrząb” i „Dzik”.

1970 – W Moskwie podpisano traktat o normalizacji stosunków pomiędzy ZSRR i NRF; obie strony zobowiązały się w nim do „nieograniczonego poszanowania integralności terytorialnej wszystkich państw w Europie w ich obecnych granicach”. Porozumienie to przyspieszyło zawarcie kilka miesięcy później układu między NRF a Polską.

1971 – Rząd podjął decyzję o budowie elektrowni jądrowej; jej uruchomienie miało nastąpić na początku lat 80.

1976 – Władze wprowadziły kartki na cukier; posiadacze tzw. biletów towarowych mieli prawo do zakupu określonej ilości cukru po dotychczasowych cenach (10,50 zł za kg), pozostała część cukru była dostępna w sprzedaży po cenach komercyjnych (26 zł za kg).

2005 – Premiera filmu „Skazany na bluesa” w reżyserii Jana Kidawy-Błońskiego.

2008 – W Krakowie zmarła Halina Wyrodek, aktorka, piosenkarka, gwiazda „Piwnicy pod Baranami”.

2008 – Prezydent Lech Kaczyński wraz z przywódcami Ukrainy i państw bałtyckich udał się do Tbilisi. Celem wizyty było zamanifestowanie międzynarodowego poparcia dla Gruzji, która została najechana przez Rosję. Wieczorem przed parlamentem Gruzji wygłosił przemówienie, w którym ostrzegł przed rosyjskim imperializmem i ekspansjonizmem.

2021 – W Waszyngtonie zmarł Julian Eugeniusz Kulski, polski architekt, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego, najmłodszy więzień niemieckich obozów jenieckich, syn Juliana Spitosława Kulskiego, wiceprezydenta Warszawy za czasów prezydentury Stefana Starzyńskiego.

13 sierpnia

1698 – Król Polski i elektor saski August II Mocny i car Rosji Piotr I Wielki zawarli w Rawie Ruskiej sojusz wojskowy wymierzony przeciwko Szwecji.

1807 – Urodził się Lucjan Siemieński, pisarz, członek założyciel Akademii Umiejętności w Krakowie, uczestnik powstania listopadowego.

1873 – Urodził się Józef Haller, generał WP; dowódca II Brygady Legionów Polskich i Armii Polskiej we Francji; w wojnie polsko-bolszewickiej członek Rady Obrony Państwa oraz Generalny Inspektor Armii Ochotniczej; podczas zamachu majowego stanął po stronie rządu (a przeciwko Piłsudskiemu), kierując działaniami w Wielkopolsce i na Pomorzu; współtwórca antyrządowego „Frontu Morges” (1936); w czasie II wojny światowej minister rządu RP na uchodźstwie.

1911 – Pionier lotnictwa Michał Scipio del Campo wykonał na samolocie Etrich Taube pierwszy lot nad Warszawą.

1914 – Austriackie władze wojskowe zażądały od Józefa Piłsudskiego zaprzestania samodzielnych wystąpień zbrojnych i zapowiedziały wcielenie oddziałów będących pod jego rozkazami do armii austro-węgierskiej.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: początek Bitwy Warszawskiej; walki o Radzymin, Ossów, Nieporęt, Okuniew.

1923 – Do budowanego portu w Gdyni zawinął pierwszy statek oceaniczny – SS „Kentucky” pod banderą francuską.

1944 – Powstanie Warszawskie: wycofujący się Niemcy pozostawili w okolicach pl. Zamkowego opancerzony pojazd transportowy wypełniony ładunkami wybuchowymi; kiedy żołnierze Batalionu „Gustaw” zdobytym pojazdem wjechali w ul. Kilińskiego przy Podwalu, nastąpiła ogromna eksplozja; w jej wyniku śmierć poniosło co najmniej 300 osób, wśród nich 67 żołnierzy Batalionu „Gustaw”.

1944 – W więzieniu na Pawiaku rozstrzelany został przez Niemców Antoni Kocjan, konstruktor lotniczy, pilot; w czasie II wojny światowej w wywiadzie lotniczym ZWZ-AK.

1946 – W Warszawie urodził się Stefan Melak, działacz niepodległościowy w PRL, walczący o upamiętnienie ofiar zbrodni katyńskiej; przewodniczący Komitetu Katyńskiego; zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem.

1949 – Komitet Wykonawczy Rady Odbudowy Warszawy podjął decyzję o odbudowie Starego Miasta.

1949 – Urodził się Tadeusz Mytnik, kolarz, dwukrotny mistrz świata w wyścigu drużynowym (1973, 1975) oraz srebrny medalista w tej samej konkurencji na igrzyskach olimpijskich w Montrealu (1976); wielokrotny mistrz Polski; zwycięzca Tour de Pologne (1975).

1950 – W Gdańsku urodził się Krzysztof Kolberger, aktor, reżyser teatralny, interpretator poezji; znany z wielu kreacji filmowych, m.in. w „Kontrakcie” Krzysztofa Zanussiego, „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” Janusza Majewskiego, „Kuchni polskiej” Jacka Bromskiego oraz „Panu Tadeuszu” Andrzeja Wajdy, gdzie zagrał Adama Mickiewicza.

1951 – W Warszawie zapadł wyrok w tzw. procesie generałów: Stanisław Tatar, Jerzy Kirchmayer, Franciszek Herman i Stefan Mossor, oskarżeni o szpiegostwo i zorganizowanie spisku przeciwko władzy ludowej, skazani zostali na kary dożywotniego więzienia. Herman zmarł w 1952 r. w więzieniu. Pozostali wyszli na wolność w latach 1955-1956. 

1952 – W łagrze pod Stalingradem zmarł Wilhelm Hosenfeld, oficer Wehrmachtu, odznaczony pośmiertnie medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” m.in. za uratowanie podczas wojny ukrywającego się w gruzach Warszawy pianisty Władysława Szpilmana.

1953 – W Warszawie zmarł Ryszard Ordyński, reżyser teatralny i filmowy, scenarzysta; autor m.in. filmów „Pan Tadeusz” (1928) i „Dziesięciu z Pawiaka” (1931).

1956 – Urodził się Marian Woronin, lekkoatleta, sprinter, wicemistrz olimpijski z Moskwy (1980) i rekordzista Europy w biegu na 100 m.

1960 – W Krakowie urodził się Janusz Kurtyka, historyk, działacz opozycji niepodległościowej, prezes Instytutu Pamięci Narodowej w latach 2005-2010; zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem.

1982 – W Warszawie zmarł Adam Ważyk, poeta, i eseista. Po II wojnie światowej był jednym z propagatorów socrealizmu, ale odciął się od niego (i stalinizmu) w „Poemacie dla dorosłych” z 1955 r.

1982 – Stan wojenny: demonstracje uliczne i starcia z milicją w Gdańsku, Nowej Hucie, Warszawie i Wrocławiu.

1983 – W Gdańsku pod pomnikiem Ofiar Grudnia ’70 odbyła się manifestacja.

1984 – W Fort Lauderdale na Florydzie zmarł Mieczysław Cybulski, aktor; wystąpił w filmach „Cham”, „Rapsodia Bałtyku”, „Wierna rzeka”, „O czym marzą kobiety”, „Ty, co w Ostrej świecisz Bramie” i „Wrzos”.

1993 – W Warszawie zmarł Andrzej Stockinger, aktor teatralny i filmowy, piosenkarz, znany z takich filmów jak „Lata dwudzieste lata trzydzieste”, „Lawa”, „Miś”.

1994 – W Warszawie zmarła Zdzisława Bytnarowa, pedagog, podporucznik Armii Krajowej „Sławka”; w czasie Powstania Warszawskiego kierowała Harcerską Pocztą Polową w Śródmieściu; matka Janka „Rudego”, bohatera „Kamieni na szaniec”.

2021 – W Warszawie zmarł abp Henryk Hoser, pallotyn, dyplomata Stolicy Apostolskiej, ordynariusz warszawsko-praski w latach 2008–2017, specjalny wizytator apostolski w Medziugorie w latach 2018–2021.

14 sierpnia

1018 – Książę Bolesław Chrobry i jego zięć, książę turowski Świętopełk, uroczyście wjechali do Kijowa.

1385 – W Krewie podpisana została unia polsko-litewska.

1409 – W Korczynie król Władysław Jagiełło otrzymał pismo z wypowiedzeniem wojny przez zakon krzyżacki.

1867 – W Warszawie urodził się Artur Oppman, pseudonim Or-Ot, poeta, publicysta, pułkownik WP.

1877 – W Lublinie urodził się Aleksander Zelwerowicz, aktor, reżyser teatralny, pedagog; związany przez wiele lat z Teatrem Polskim w Warszawie; zagrał m.in. w filmach „Rok 1863”, „Księżna Łowicka”, „Serce matki”; dyrektor teatrów w Łodzi, Warszawie i w Wilnie.

1914 – Odezwa głównodowodzącego wojskami rosyjskimi wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza do Polaków, wzywająca do wspólnej walki i obiecująca zjednoczenie polskich ziem pod berłem Romanowów, autonomię oraz swobody religijne.

1920 – Bitwa Warszawska: 5 Armia gen. Władysława Sikorskiego rozpoczęła działania zaczepne znad Wkry.

1920 – Bitwa Warszawska: w walkach pod Ossowem zginął ks. Ignacy Skorupka, kapelan Wojska Polskiego; jego śmierć stała się symbolem bohaterstwa i poświęcenia za ojczyznę.

1921 – W Saratowie urodził się Jan Białostocki, historyk sztuki.

1921 – W Lublinie urodziła się Julia Hartwig, poetka, eseistka, tłumaczka.

1930 – W Warszawie urodził się Paweł Komorowski, reżyser, twórca seriali „Przygody pana Michała”, ”„Syzyfowe prace”, a także filmu „Oko proroka”.

1938 – Urodziła się Beata Tyszkiewicz, jedna z najpopularniejszych polskich aktorek filmowych i telewizyjnych; do jej najsłynniejszych ról należą: rola Izabeli Łęckiej w „Lalce”, Donny Rebeki Uzedy w „Rękopisie znalezionym w Saragossie” oraz Marii Walewskiej w „Marysi i Napoleonie”.

1940 – Niemcy wysłali do KL Auschwitz pierwszy transport więźniów z Warszawy.

1941 – W niemieckim obozie Auschwitz zamordowany został o. Maksymilian Maria Kolbe, franciszkanin, misjonarz, założyciel klasztorów w Niepokalanowie i Nagasaki; kanonizowany w 1982 r. przez papieża Jana Pawła II.

1941 – Polsko-sowiecki układ wojskowy o utworzeniu Armii Polskiej w ZSRS; jej dowódcą został gen. Władysław Anders.

1941 – W sowieckim więzieniu w Charkowie zmarł prof. Stanisław Głąbiński, prawnik, ekonomista, jeden z przywódców Narodowej Demokracji.

1944 – Powstanie Warszawskie: W czasie walk o Uniwersytet Warszawski powstańcy zdobyli transporter opancerzony z Dywizji SS „Wiking”, nazywany „Jasiem” oraz „Szarym Wilkiem”.

1948 – W Londynie zakończyły się XIV Igrzyska Olimpijskie; Polacy zdobyli na nich jeden brązowy medal.

1961 – W Wojcieszowie urodził się Maciej Maleńczuk, wokalista i gitarzysta rockowy, poeta.

1980 – Początek strajku w Stoczni Gdańskiej, zainicjowanego przez Jerzego Borowczaka i Bogdana Borusewicza; bezpośrednim powodem protestu było żądanie przywrócenia Anny Walentynowicz do pracy; powstał Komitet Strajkowy na czele z Lechem Wałęsą.

1981 – Na Krymie sekretarz generalny KC KPZR Leonid Breżniew spotkał się z gen. Wojciechem Jaruzelskim i Stanisławem Kanią.

1982 – Stan wojenny: w Kwidzynie milicja i straż więzienna przeprowadziły wyjątkowo brutalną pacyfikację obozu internowania dla działaczy „Solidarności”; w jej wyniku pobito ponad 80 internowanych, blisko połowa z nich doznała ciężkich obrażeń.

1989 – W Warszawie zmarł Alfons Karny, rzeźbiarz.

1995 – W Warszawie na placu Piłsudskiego, naprzeciwko Grobu Nieznanego Żołnierza, odsłonięto pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego.

1998 – W Warszawie odsłonięto pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej, który upamiętnia Polaków z USA walczących o niepodległość Polski.

2004 – W Krakowie zmarł Czesław Miłosz, poeta, prozaik, eseista, tłumacz, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley; autor zbioru wierszy „Trzy zimy”, „Ocalenie”, „Miasto bez imienia”, „Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada”, „Dalsze okolice”, „Na brzegu rzeki”, „To”, „Druga przestrzeń” oraz tomu miniatur „Piesek przydrożny”; esejów „Zniewolony umysł”, „Rodzinna Europa”, „Widzenia nad Zatoką San Francisco”, powieści „Dolina Issy”, a także poematów „Traktat moralny”, „Traktat poetycki” i „Traktat teologiczny”; laureat Literackiej Nagrody Nobla w 1980 r.

2009 – W Krakowie zmarł Jerzy Krasuski, historyk, znawca dziejów Niemiec i stosunków polsko-niemieckich.

2020 – W Krakowie zmarła Ewa Demarczyk, jedna z najwybitniejszych polskich wokalistek. Popularność przyniosły jej utwory takie jak m.in. „Karuzela z Madonnami”, „Rebeka” i „Grande Valse Brillante”. Demarczyk była gwiazdą krakowskiego kabaretu Piwnica pod Baranami. Od 1985 r. do 2000 r. prowadziła w Krakowie Teatr Muzyki i Poezji, nazywany Teatrem Ewy Demarczyk.

2022 – Zmarł Stefan Gierowski, jeden z najwybitniejszych polskich malarzy abstrakcjonistów, był nazywany „klasykiem polskiej nowoczesności”. Był laureatem wielu prestiżowych nagród, m.in. Nagrody im. Jana Cybisa (1980) i Nagrody Komitetu Kultury Niezależnej Solidarność (1989).

15 sierpnia

1135 – W Merseburgu doszło do spotkania Bolesława Krzywoustego z cesarzem Lotarem III.

1257 – W Krakowie zmarł Jacek Odrowąż, dominikanin, założyciel wielu klasztorów dominikańskich, m.in. w Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku i Sandomierzu; kanonizowany przez papieża Klemensa VIII w 1594 r.

1317 – Władysław Łokietek wydał przywilej lokacyjny dla Lublina; Lublin prawa miejskie na prawie magdeburskim uzyskał prawdopodobnie już w czasach Bolesława Wstydliwego około 1257 r., jednak akt lokacyjny z tego okresu nie zachował się.

1489 – Odsłonięto ołtarz Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie.

1534 – Powstanie zakonu jezuitów: W Paryżu Ignacy Loyola wraz z grupą towarzyszy studiujących na Sorbonie złożył ślub ubóstwa i czystości, zobowiązując się do ewangelizacji Ziemi Świętej; Towarzystwo Jezusowe zatwierdził w 1540 r. papież Paweł III.

1568 – W Rzymie zmarł Stanisław Kostka, jezuita, święty Kościoła katolickiego, patron Polski.

1604 – Dymitr Samozwaniec wyruszył w wyprawę na Moskwę na czele 2,5 tys. żołnierzy polskich, do których przyłączyło się następnie 2 tys. Kozaków dońskich.

1605 – W Baranowie urodził się Wacław Leszczyński, arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski w latach 1658-1666.

1649 – Powstanie Chmielnickiego: Idące na odsiecz oblężonemu Zbarażowi wojska koronne pod dowództwem króla Jana II Kazimierza zostały zaskoczone pod Zborowem przez liczniejsze wojska kozackie i tatarskie; dwudniowa bitwa zakończyła się pertraktacjami, w wyniku których chan tatarski Islam III Girej po zawarciu traktatu pokojowego wycofał się z walki, a Bohdan Chmielnicki podpisał w Zborowie ugodę z Rzecząpospolitą.

1882 – W Cieszynie zmarł Karol Miarka, pisarz, działacz społeczny na Górnym Śląsku.

1893 – Urodził się Nikodem Sulik, generał WP; dowódca 5. Kresowej Dywizji Piechoty 2. Korpusu Polskiego, walczącej m.in. pod Monte Cassino.

1898 – Urodził się Jan Brzechwa, poeta, autor utworów dla dzieci.

1906 – W kilkunastu miastach Królestwa Polskiego członkowie Organizacji Bojowej PPS przeprowadzili serię zamachów na funkcjonariuszy rosyjskiej policji, żandarmerii oraz agentów Ochrany.

1917 – W Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele, przeniesiony następnie do Paryża i uznany przez państwa ententy za oficjalną reprezentację narodu polskiego.

1919 – Oddziały Grenzschutz-Ost spacyfikowały manifestację strajkujących górników przed kopalnią w Mysłowicach; od kul zginęło 10 osób, wielu zostało rannych.

1920 – Bitwa Warszawska: Zacięte walki wojsk polskich z Armią Czerwoną m.in. pod Radzyminem, Zielonką i Ossowem oraz w rejonie Modlina, nad Wkrą i pod Nasielskiem.

1920 – W Warszawie urodził się Janusz Nasfeter, reżyser filmowy, scenarzysta; autor filmów „Ranny w lesie”, „Zbrodniarz i panna”, „Niekochana”.

1920 – W Miechowie urodził się Tadeusz Płużański, filozof, uczestnik kampanii polskiej 1939 r., żołnierz niepodległościowego podziemia, więzień niemieckiego obozu koncentracyjnego Stutthof; po zakończeniu wojny członek Zrzeszenia Wolność i Niepodległość; aresztowany przez UB w 1947 r. i skazany na karę śmierci; wyrok zamieniono na dożywocie.

1921 – W Tarnawie-Górze urodził się August Kowalczyk, aktor, reżyser; wystąpił m.in. w serialach „Chłopi”, „Janosik”, „Znak orła”, „Polskie drogi”, „Tajemnica Enigmy” i „Stawka większa niż życie”; w czasie wojny więzień KL Auschwitz, z którego uciekł, żołnierz AK; wieloletni wiceprezes Zarządu Głównego Towarzystwa Opieki nad Oświęcimiem.

1927 – W Krakowie urodził się Witold Gruca, tancerz i choreograf.

1929 – W Równem na Wołyniu urodziła się Anna Walentynowicz, działaczka Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża; w 1980 r. członek Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, a następnie Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność”; internowana w stanie wojennym; zginęła 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem.

1935 – W Grudziądzu urodził się Waldemar Baszanowski, dwukrotny mistrz olimpijski w podnoszeniu ciężarów: w Tokio (1964) i Meksyku (1968); pięciokrotny mistrz świata i sześciokrotny mistrz Europy.

1935 – W Gdańsku zmarła Stanisława Przybyszewska, autorka dramatów historycznych związanych z historią rewolucji francuskiej, m.in. „Sprawy Dantona”; malarka.

1937 – Początek największego strajku chłopskiego w okresie międzywojennym, który objął głównie Małopolskę; w starciach z policją zginęło 41 osób, około 4 tys. zostało aresztowanych.

1938 – W Warszawie urodził się Janusz A. Zajdel, pisarz, prekursor nurtu socjologicznego w polskiej literaturze science-fiction.

1942 – Rozkaz Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego nakazujący wszystkim podziemnym organizacjom wojskowym działającym na terenie okupowanej Polski podporządkowanie się Komendantowi Głównemu Armii Krajowej.

1944 – W Lublinie podczas pierwszego posiedzenia Krajowa Rada Narodowa upoważniła PKWN do wydawania dekretów.

1950 – Urodził się John Porter, walijski muzyk, kompozytor, autor tekstów, od 1976 r. mieszkający na stałe w Polsce; współpracował m.in. z Maanamem, Maciejem Zembatym, tworzył muzykę z własnym zespołem Porter Band.

1955 – W Warszawie zakończył się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów.

1955 – W Opolu urodziła się Ewa Wencel, aktorka warszawskiego Teatru Kwadrat, scenarzystka, znana m.in. z seriali „Mamuśki” i „Czas honoru”.

1966 – Zmarł Jan Kiepura, światowej sławy śpiewak operowy – tenor, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Kocham wszystkie kobiety”, „O czym się nie myśli”, „Neapol, śpiewające miasto” i „Zdobyć cię muszę”.

1973 – W Londynie zmarł gen. Marian Kukiel, historyk wojskowości, minister obrony narodowej w rządzie RP na uchodźstwie (1942-1949); w latach 1946-1973 dyrektor Instytutu Historycznego im. Gen. Sikorskiego.

1975 – Premiera filmu „Znikąd donikąd” w reżyserii Kazimierza Kutza.

1980 – Po wybuchu strajku w Stoczni Gdańskiej protesty rozszerzyły się na inne zakłady Trójmiasta, objęły także Elbląg i Szczecin. W południe władze przerwały łączność telefoniczną Wybrzeża z resztą Polski. I sekretarz KC PZPR Edward Gierek przerwał urlop na Krymie i wrócił do kraju.

1988 – W kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju rozpoczął się strajk, który zapoczątkował falę protestów w całej Polsce. Górnicy obok postulatów ekonomicznych postawili żądanie legalizacji NSZZ „Solidarność” i po kilku dniach utworzyli Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS).

2000 – Uruchomiono pierwszy polski komunikator internetowy Gadu-Gadu.

2013 – W Nicei zmarł Sławomir Mrożek, dramatopisarz, prozaik, satyryk, eseista, rysownik; autor dramatów „Policja”, „Indyk”, „Tango”, „Emigranci”, „Portret”, „Pieszo”, „Miłość na Krymie”, zbiorów opowiadań „Półpancerze praktyczne”, „Słoń”, „Wesele w Atomicach”, a także autobiograficznej książki „Baltazar”.

2014 – W Warszawie w wieku 101 lat zmarł Jan Ekier, pianista, kompozytor, pedagog, chopinolog.

2020 – W Warszawie zmarł Henryk Wujec, działacz opozycji antykomunistycznej, członek KOR, działacz „Solidarności”, więzień polityczny, po 1989 roku wieloletni poseł środowiska Unii Wolności, doradca prezydenta Bronisława Komorowskiego. W 2014 r. był współzałożycielem Komitetu Obywatelskiego Solidarności z Ukrainą.

16 sierpnia

1264 – Książę Bolesław Pobożny ogłosił statut kaliski – przywilej dla Żydów, który gwarantował im samorząd, wolność handlu oraz odrębne sądy działające w imieniu władcy.

1456 – W Toruniu dowódcy zaciężnych wojsk krzyżackich zawarli układ o sprzedaży Polsce sześciu zamków i miast państwa Zakonu Krzyżackiego.

1875 – We wsi Maszkienice koło Brzeska urodził się Franciszek Bujak, historyk, badacz dziejów społeczno-gospodarczych.

1899 – We wsi Trębki koło Gostynina na Mazowszu urodziła się Maria Wittek, członkini POW, uczestniczka kampanii 1939 r. i Powstania Warszawskiego, szefowa Wojskowej Służby Kobiet Komendy Głównej SZP-ZWZ-AK; pierwsza kobieta w historii polskiego wojska mianowana na stopień generała (1991).

1905 – W Bydgoszczy urodził się Marian Rejewski, matematyk, kryptolog; odegrał kluczową rolę w złamaniu kodów niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

1906 – W Krakowie urodził się Edward Ochab, w 1956 r. przez kilka miesięcy (po śmierci Bieruta, a przed powrotem Władysława Gomułki) rządził Polską jako I sekretarz KC PZPR, w latach 1964-1968 był przewodniczącym Rady Państwa.

1910 – W Warszawie zmarł Zygmunt Gloger, historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, krajoznawca; dzieło jego życia to „Encyklopedia staropolska ilustrowana”.

1911 – Car Mikołaj II wydał zarządzenie o likwidacji Twierdzy Warszawa.

1913 – W Brześciu nad Bugiem urodził się Menachem Begin, działacz syjonistyczny, izraelski polityk, w latach 1977-1983 premier Izraela; laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1978 r.

1914 – W Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy (NKN); pod jego patronatem zaczęto tworzyć Legiony Polskie.

1919 – Wybuchło I powstanie śląskie.

1920 – Bitwa Warszawska: Początek polskiej kontrofensywy znad Wieprza.

1924 – W Radomsku urodził się Stanisław Różewicz, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, kierownik artystyczny Zespołu Filmowego „Tor” (1967-1968; 1972-1980); autor filmów „Wolne miasto”, „Świadectwo urodzenia”, „Piekło i Niebo”, „Westerplatte”, „Samotność we dwoje”, „Kobieta w kapeluszu”, „Pensja pani Latter” i „Anioł w szafie”.

1933 – W Łodzi urodził się Witold Leszczyński, reżyser, scenarzysta, operator filmowy; autor filmów „Żywot Mateusza”, „Konopielka”, „Siekierezada” i „Requiem”.

1936 – W Warszawie urodził się Edward Wende, adwokat, obrońca w procesach politycznych, oskarżyciel posiłkowy w procesie zabójców ks. Jerzego Popiełuszki; senator, poseł, członek Trybunału Stanu.

1936 – W Berlinie zakończyły się XI Letnie Igrzyska Olimpijskie; reprezentacja Polski zdobyła na nich sześć medali: trzy srebrne i trzy brązowe.

1938 – Komintern, na polecenie Józefa Stalina, rozwiązał Komunistyczną Partię Polski (KPP).

1942 – Niemcy rozpoczęli likwidację „dużego getta” w Radomiu; w ciągu trzech dni około 20 tys. Żydów zostało wywiezionych do obozu zagłady w Treblince.

1943 – Niemcy rozpoczęli likwidację getta w Białymstoku; wybuch żydowskiego powstania w getcie, pod wodzą Mordechaja Tenenbauma-Tamaroffa.

1944 – Powstanie Warszawskie: W walkach na Starym Mieście polegli żołnierze AK: Tadeusz Gajcy – poeta, prozaik, krytyk literacki, redaktor konspiracyjnego pisma „Sztuka i Naród”, oraz Zdzisław Stroiński – poeta, również związany z pismem „Sztuka i Naród”.

1944 – W czasie Powstania Warszawskiego na skutek odniesionych ran zmarł ppor. AK Roman Padlewski, kompozytor, pianista, skrzypek, dyrygent i muzykolog.

1944 – Powstanie Warszawskie: W walkach batalionu „Zośka” w rejonie getta poległ por. Eugeniusz Stasiecki, ps. „Piotr Pomian”; harcmistrz, szef Głównej Kwatery Harcerzy Szarych Szeregów „Pasieki” (1943-1944), zastępca Naczelnika Szarych Szeregów (1944).

1944 – Radio Berlin nadało komunikat o rzekomym zdławieniu polskiego powstania w Warszawie.

1944 – Koniec bitwy pod Studziankami, największych walk stoczonych przez polskie czołgi na froncie wschodnim podczas II wojny światowej. Zwycięstwo wojsk radziecko-polskich przesądziło o utrzymaniu utworzonego na początku sierpnia przyczółka warecko-magnuszewskiego.

1945 – Edward Osóbka-Morawski i Wiaczesław Mołotow podpisali polsko-radziecką umowę o odszkodowaniach wojennych oraz umowę o polsko-radzieckiej granicy państwowej.

1979 – W Warszawie zmarł Jerzy Jurandot, satyryk, komediopisarz, założyciel i wieloletni kierownik literacki Teatru Satyrycznego „Syrena”.

1980 – W Stoczni Gdańskiej przedstawiciele strajkujących zakładów powołali Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, którego przewodniczącym został Lech Wałęsa. W nocy z 16 na 17 sierpnia MKS sformułował 21 postulatów dotyczących m.in. prawa do strajku i tworzenia wolnych związków zawodowych oraz uwolnienia wszystkich więźniów politycznych.

1991 – Zakończyła się IV pielgrzymka papieża Jana Pawła II do Polski.

2002 – Początek VIII (ostatniej) pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski.

2002 – W Warszawie zmarł prof. Tadeusz Płużański, filozof, uczestnik kampanii polskiej 1939 r., żołnierz niepodległościowego podziemia, więzień niemieckiego obozu koncentracyjnego Stutthof; po zakończeniu wojny członek Zrzeszenia Wolność i Niepodległość, aresztowany przez UB w 1947 r. i skazany na karę śmierci; wyrok zamieniono na dożywocie.

2008 – W Warszawie zmarła prof. Anna Świderkówna, papirolog, znawczyni kultury antycznej, w tym pism Starego i Nowego Testamentu, autorka „Rozmów o Biblii”; uczestniczka Powstania Warszawskiego.

2010 – W Waszyngtonie zmarła Zofia Korbońska, żołnierz Armii Krajowej, działaczka Polonii Amerykańskiej; żona Delegata Rządu na Kraj Stefana Korbońskiego.

2010 – W Warszawie rozpoczęto budowę centralnego odcinka drugiej linii metra.

17 sierpnia

995 – Rozpoczęła się wyprawa zbrojna cesarza Ottona III i księcia Bolesława Chrobrego przeciwko Wieletom.

1612 – W Łubniach na Ukrainie urodził się książę Jeremi Wiśniowiecki, wojewoda ruski, dowódca wojsk koronnych, dążący do krwawego stłumienia powstania Chmielnickiego; jego postać uwiecznił w powieści „Ogniem i mieczem” Henryk Sienkiewicz.

1629 – W Olesku urodził się przyszły król Polski Jan III Sobieski.

1649 – Powstanie Chmielnickiego: Podpisano ugodę zborowską pomiędzy Rzeczpospolitą i Kozakami, nadającą Kozakom wiele przywilejów; m.in. do 40 tys. podniesiony został rejestr kozacki, a Bohdan Chmielnicki otrzymał tytuł hetmana wojska zaporoskiego.

1768 – Konfederacja barska: wojska rosyjskie zdobyły Kraków.

1786 – W Poczdamie zmarł Fryderyk II Wielki, król pruski, jeden z inicjatorów I rozbioru Polski.

1831 – Powstanie listopadowe: powstał rząd Jana Stefana Krukowieckiego.

1877 – Urodził się Artur Śliwiński, polityk i publicysta blisko związany z Józefem Piłsudskim od czasów wspólnej działalności w PPS-Frakcji Rewolucyjnej; premier RP (1922), senator (1935-1938); dyrektor Polskiego Banku Komunalnego (1932-1939).

1879 – W Warszawie urodził się Samuel Goldwyn, amerykański producent filmowy, współzałożyciel wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer.

1886 – W Krakowie urodził się Stefan Bryła, inżynier, pionier spawalnictwa w budownictwie; autor m.in. konstrukcji pierwszego na świecie mostu drogowego spawanego na rzece Słudwi koło Łowicza oraz wieżowca Prudential w Warszawie.

1896 – W Dmytrowie na Podolu urodził się Józef Wittlin, poeta, prozaik, eseista i tłumacz.

1907 – W Przeworsku urodził się Zygmunt Mycielski, kompozytor, krytyk muzyczny.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Pod Zadwórzem niedaleko Lwowa ochotniczy batalion dowodzony przez kpt. Bolesława Zajączkowskiego stoczył heroiczną walkę z przeważającymi siłami 1. Armii Konnej Siemiona Budionnego.

1920 – W Katowicach w trakcie zamieszek ulicznych został zamordowany Andrzej Mielęcki, lekarz rodem z Wielkopolski, założyciel polskich towarzystw i organizacji na Śląsku; w 1920 r. członek Polskiej Komisji Plebiscytowej na Górnym Śląsku.

1932 – Otwarto port lotniczy Wilno-Porubanek.

1939 – W Warszawie zmarł Wojciech Korfanty, jako polski komisarz plebiscytowy i dyktator III powstania śląskiego przyczynił się do przyłączenia części Górnego Śląska do Polski, z powodu konfliktu z sanacją w 1930 r. uwięziony w twierdzy brzeskiej, a potem zmuszony do emigracji. Ponownie uwięziony zaraz po powrocie do kraju.

1940 – Niemcy zniszczyli pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie.

1940 – W Warszawie urodziła się Zofia Romaszewska, fizyk, działaczka opozycji antykomunistycznej, kierownik Biura Interwencyjnego Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”; w stanie wojennym organizowała podziemne Radio „Solidarność”.

1944 – W Warszawie zmarł Franciszek Brodniewicz, aktor, gwiazdor polskiego kina międzywojennego; wystąpił m.in. w filmach „Śluby ułańskie”, „Pan Twardowski”, „Ułan Księcia Józefa”, „Trędowata”, „Wrzos”, „Doktor Murek”, „Ordynat Michorowski”.

1946 – W Gdańsku urodził się Eugeniusz Priwieziencew, aktor, reżyser, dramaturg; wystąpił w filmach „Barwy ochronne”, „Imperatyw”, „Miś”, „Piraci”, „Pociąg do Hollywood”, „Kolejność uczuć” oraz w serialu „Złotopolscy”.

1953 – Aresztowanie 116 osób związanych ze Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość”.

1953 – Urodziła się Małgorzata Potocka, aktorka, reżyserka, producentka filmowa; wystąpiła m.in. w filmach „Hubal”, „Niespotykanie spokojny człowiek”, a także w serialu „Matki, żony i kochanki”.

1979 – Wizytę w Polsce rozpoczął kanclerz RFN Helmut Schmidt.

1980 – W Stoczni Gdańskiej odprawiono niedzielną mszę, po której przed bramą stoczni, gdzie w grudniu 1970 r. strzelano do robotników, postawiono krzyż.

1981 – We Wrocławiu zmarł prof. Władysław Czapliński, historyk, badacz dziejów Polski i państw skandynawskich w epoce nowożytnej.

1988 – Rozpoczął się strajk w Porcie Szczecińskim, następnego dnia powstał tam Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

1989 – Lech Wałęsa wspólnie z liderami Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego przekazał prezydentowi Wojciechowi Jaruzelskiemu informację o zawiązaniu koalicji „Solidarności” z ZSL i SD, zgłaszając jednocześnie kandydaturę Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera.

1989 – Sejm powołał Komisję Nadzwyczajną do Zbadania Działalności MSW pod przewodnictwem posła Jana Rokity. Jej głównym celem było ustalenie okoliczności zbrodni popełnianych przez funkcjonariuszy MSW w czasie stanu wojennego.

1991 – Rafał Pietrak, fizyk z Uniwersytetu Warszawskiego, uruchomił pierwsze w Polsce stabilne łącze internetowe – w oparciu o protokół TCP/IP – łącząc się z Janem Sorensenem z Uniwersytetu w Kopenhadze; moment ten jest uważany za symboliczną datę narodzin polskiego internetu.

1996 – W Nowym Jorku zmarł Witold Urbanowicz, as polskiego lotnictwa; w czasie II wojny światowej dowódca Dywizjonu 303.

1998 – W wypadku samochodowym zginęli: Władysław Komar, mistrz olimpijski w pchnięciu kulą z Monachium (1972), i Tadeusz Ślusarski, mistrz olimpijski w skoku o tyczce z Montrealu (1976) oraz wicemistrz z igrzysk olimpijskich w Moskwie (1980).

2002 – Papież Jan Paweł II konsekrował sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Łagiewnikach.

2002 – W Warszawie zmarł Edward Dziewoński, aktor, reżyser, założyciel literacko-satyrycznego kabaretu „Dudek”; jego najsłynniejszą rolą filmową był Dzidziuś w „Eroice” Andrzeja Munka.

2013 – W wieku 106 lat zmarł prof. Antoni Rosikoń, jeden z najbardziej zasłużonych dla rozwoju polskich kolei inżynier, wynalazca i projektant.

Newsletter PIĘKNO HISTORII

.RRuszył nowy projekt redakcji „Wszystko co Najważniejsze” – newsletter „Piękno Historii”.

Nasz newsletter to przestrzeń dla każdego, kto interesuje się historią – zarówno na co dzień, jak i okazjonalnie. Co tydzień prezentujemy wybór najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, których rocznice obchodzimy w danym tygodniu. Znajdą tu Państwo również jakościowe teksty na temat historii autorstwa profesjonalnych historyków, napisane w sposób przystępny i ciekawy. 

Newsletter „Piękno Historii” to także szansa na zapoznanie się z głosem z epoki, w który warto się wsłuchać. Prezentujemy go pod postacią cytatu z wybranego źródła historycznego. Proponujemy ponadto zdjęcie bądź obraz z epoki, dzięki którym obcowanie z przeszłością będzie ciekawsze. Znajdą tu Państwo również polecenia książek historycznych, po jakie warto sięgnąć. Co tydzień przedstawimy także sylwetkę polskiego naukowca, wynalazcy, myśliciela lub artysty, którego dokonania  wpłynęły na świat, jaki znamy dziś. 

Zapraszamy do subskrybowania! 

Link do zapisów: [Zapisz się].

PAP/MB