Kalendarz rocznic 14–20 września. Najważniejsze wydarzenia historyczne
Przypominamy najważniejsze rocznice przypadające między 14 a 20 września – od dziejów Rzeczypospolitej i kampanii wrześniowej po agresję ZSRR, operację Market Garden, narodziny „Solidarności” i wycofanie wojsk rosyjskich z Polski.
14 września. Sobieski, gen. Maczek, ks. Popiełuszko i Jerzy Giedroyc
Dnia 14 września prowadzi przez kilka bardzo różnych epok polskiej historii. W 1309 r. wielki mistrz krzyżacki Siegfried von Feuchtwangen przeniósł do Malborka stolicę państwa zakonnego. W 1788 r., z inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego, w Warszawie odsłonięto pomnik Jana III Sobieskiego – monarchy, którego pamięć pozostawała silnie związana ze zwycięstwem nad Imperium Osmańskim pod Wiedniem. O europejskim kulcie zwycięskiego króla i sposobach, w jakie utrwalano jego wiedeński triumf w sztuce, prof. Jerzy Miziołek pisze w tekście „Wiedeński triumf Jana III na rzymskiej wystawie AD 1704”.
Dramatyczny charakter miał 14 września 1939 r., kiedy trwały walki nad Bzurą, Niemcy zaciskali pierścień wokół Warszawy, a wojska polskie nadal podejmowały próby powstrzymania ofensywy. Pięć lat później żołnierze 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka zdobyli Gandawę, kontynuując swój zwycięski szlak przez Francję, Belgię i Holandię. Całą historię tej jednej z najwybitniejszych polskich jednostek II wojny światowej rozwija Patryk Palka w tekście „Gen. Stanisław Maczek i jego dywizja – zwycięzcy czasu wojny”.
Dnia 14 września 1947 r. urodził się ks. Jerzy Popiełuszko, późniejszy kapelan „Solidarności”, symbol oporu wobec komunistycznej dyktatury i ofiara funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa. Jego biografię, inwigilację prowadzoną przez SB oraz wydarzenia prowadzące do zabójstwa duchownego przedstawia Jolanta Sosnowska w tekście „Ks. Jerzy Popiełuszko. Męczennik za wiarę i Solidarność”.
Tego dnia w 2000 r. zmarł Jerzy Giedroyc, twórca paryskiej „Kultury” i jedna z najważniejszych postaci polskiej emigracji politycznej po II wojnie światowej. Rok później odbyła się premiera „Quo vadis” Jerzego Kawalerowicza. Znaczenie Giedroycia, jego Instytutu Literackiego i koncepcji ULB szerzej przedstawia materiał „Kim był Jerzy Giedroyc”.
15 września. ORP „Orzeł”, bitwa o Anglię i Konkurs Chopinowski
Dnia 15 września 1939 r. polski okręt podwodny ORP „Orzeł” został internowany w Tallinnie. Niemcy wywierali naciski na Estonię, aby uniemożliwiła jednostce dalszą walkę, jednak trzy dni później polscy marynarze dokonali spektakularnej ucieczki. Historię jednostki, jej ucieczkę z Tallinna i późniejszą służbę przedstawia tekst „Legenda ORP Orzeł – najsłynniejszego polskiego okrętu podwodnego”.
Rok później, 15 września 1940 r., nastąpił jeden z przełomowych momentów bitwy o Anglię. Luftwaffe poniosła tego dnia bardzo dotkliwe straty, a w obronie brytyjskiego nieba ogromną rolę odgrywali również polscy lotnicy. Artykuł „Bitwa o Anglię. Jak Polacy uratowali Londyn” opisuje zarówno znaczenie 15 września, jak i udział Dywizjonu 303 oraz innych polskich formacji lotniczych w kampanii.
15 września 1949 r. rozpoczął się pierwszy po wojnie Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina. Była to czwarta edycja konkursu, a jej znaczenie dla odbudowującego się życia muzycznego Polski było szczególne. Historię pierwszych konkursów i powojennej edycji z 1949 r. przedstawia materiał „Konkurs Chopinowski. Jak to się zaczęło?”.
16 września. Cecora, ugoda hadziacka i początek rozmów w Magdalence
Dnia 16 września przypomina o burzliwych dziejach Rzeczypospolitej XVII wieku. W 1620 r. rozpoczęła się kampania, która doprowadziła do dramatycznych walk pod Cecorą, zakończonych klęską wojsk polskich i śmiercią hetmana Stanisława Żółkiewskiego. W 1658 r. zawarto natomiast ugodę hadziacką, której ambitnym założeniem było przekształcenie Rzeczypospolitej w państwo trzech narodów – Korony, Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Księstwa Ruskiego. Dziesięć lat później Jan II Kazimierz abdykował.
Dramatyczny finał wyprawy Żółkiewskiego, uwarunkowania konfliktu z Imperium Osmańskim oraz chaos, który przyczynił się do polskiej porażki, przedstawia tekst „Bitwa pod Cecorą – bolesna lekcja historii”.
Znacznie bliżej współczesności 16 września 1988 r. rozpoczęły się rozmowy przedstawicieli władz PRL, opozycji i Kościoła w Magdalence. Był to jeden z etapów procesu, który kilka miesięcy później doprowadził do Okrągłego Stołu i wyborów z czerwca 1989 r. Mechanizm stopniowego demontażu systemu komunistycznego, w tym spotkania Wałęsy z Kiszczakiem i negocjacje w Magdalence, szczegółowo rekonstruuje tekst „Jak upadł PRL?”.
17 września. Agresja ZSRR, Market Garden i narodziny „Solidarności”
Dnia 17 września 1939 r. Związek Sowiecki zaatakował Polskę, realizując tajne ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow. Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej w momencie, gdy Wojsko Polskie prowadziło już ciężkie walki z Niemcami. Tego samego dnia najwyższe władze RP przekroczyły granicę z Rumunią, a Niemcy zajęli m.in. Lublin i Brześć.
Jednym z najmocniejszych materiałów do podlinkowania w tym miejscu jest tekst Anny Zechenter „17 września 1939. Rzeczpospolita rozdarta”, który przedstawia przygotowania Stalina do agresji, współpracę z III Rzeszą oraz sowiecką propagandę mającą ukryć charakter napaści.
Pięć lat później, 17 września 1944 r., rozpoczęła się operacja Market Garden, największa aliancka operacja powietrznodesantowa II wojny światowej. Wzięła w niej udział 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa dowodzona przez gen. Stanisława Sosabowskiego. Los polskiego dowódcy, jego krytykę planów operacji oraz późniejsze niesprawiedliwe obarczenie odpowiedzialnością za niepowodzenie alianckiego desantu opisuje tekst „Generał Stanisław Sosabowski zrehabilitowany”.
Dnia 17 września ma jednak również zupełnie inne znaczenie w historii Polski. W 1980 r. przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich zdecydowali w Gdańsku o utworzeniu jednego ogólnopolskiego związku – NSZZ „Solidarność” – i powołali Krajową Komisję Porozumiewawczą pod kierownictwem Lecha Wałęsy. Portal przypomina tę mniej oczywistą rocznicę w materiale „17 września to nie tylko atak ZSRR na Polskę. Tego dnia w 1980 r. powstała »Solidarność«”.
W 1993 r. tego samego dnia prezydent Lech Wałęsa przyjął meldunek o zakończeniu wycofywania wojsk rosyjskich z Polski. Dlaczego stało się to dopiero cztery lata po przełomie 1989 r., wyjaśnia prof. Marek Kornat w tekście „Dlaczego wojsko rosyjskie opuściło Polskę dopiero w 1993, a nie w 1989 roku?”.
18 września. Ucieczka ORP „Orzeł”, Arnhem i Archiwum Ringelbluma
Dnia 18 września 1939 r. załoga internowanego w Tallinnie ORP „Orzeł” wyrwała się z estońskiego portu i rozpoczęła jedną z najbardziej niezwykłych epopei polskiej marynarki wojennej. Tego samego dnia Armia Czerwona zajmowała kolejne miasta na wschodzie Polski, a Stanisław Ignacy Witkiewicz popełnił samobójstwo w Jeziorach na Polesiu. Historię ucieczki „Orła” i jego późniejszych działań można szerzej poznać w materiale „Legenda ORP Orzeł – najsłynniejszego polskiego okrętu podwodnego”.
18 września 1944 r. rozpoczęły się walki brygady gen. Sosabowskiego w rejonie Arnhem. Dwa lata później, w ruinach domu przy ul. Nowolipki 68 w Warszawie, odnaleziono pierwszą część Archiwum Ringelbluma – bezcennego zbioru dokumentów stworzonego przez konspiracyjną grupę Oneg Szabat w getcie warszawskim. O ludziach, którzy gromadzili świadectwa Zagłady, miejscach związanych z ich działalnością i odnalezieniu ukrytych materiałów opowiada tekst „Marta Grzywacz o Archiwum Ringelbluma”.
Do najważniejszych późniejszych rocznic należy również 18 września 1987 r., kiedy Jerzy Kukuczka, jako drugi człowiek na świecie po Reinholdzie Messnerze, skompletował Koronę Himalajów i Karakorum.
19 września. Cecora, polska kawaleria i ochotnik do Auschwitz
Dnia 19 września 1620 r. wojska hetmana Stanisława Żółkiewskiego poniosły pod Cecorą ciężką porażkę w starciu z siłami osmańskimi. W dziejach września szczególne miejsce zajmuje jednak przede wszystkim rok 1939. Tego dnia 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich przeprowadził pod Wólką Węglową jedną z ostatnich wielkich szarż polskiej kawalerii, padła Kępa Oksywska, a Armia Czerwona zajęła Wilno.
Rok później, 19 września 1940 r., podczas wielkiej niemieckiej łapanki w Warszawie został zatrzymany rotmistrz Witold Pilecki. Pozwolił się aresztować świadomie, realizując plan przedostania się do KL Auschwitz, gdzie miał stworzyć konspirację i przekazywać informacje o sytuacji więźniów. Jego niezwykłą misję, organizację ruchu oporu w obozie i raporty przekazywane aliantom przedstawia materiał „Witold Pilecki i jego historia”.
19 września przypomina także o ważnych dziełach polskiego kina. W 1980 r. premierę miał „Constans” Krzysztofa Zanussiego oraz „Spokój” Krzysztofa Kieślowskiego, a w 2014 r. do kin weszło „Miasto 44” Jana Komasy.
20 września. Żółkiewski w Moskwie, bitwa nad Niemnem i Szymon Wiesenthal
Dnia 20 września 1610 r. wojska Rzeczypospolitej dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy. Trzy stulecia później, w 1920 r., rozpoczęła się bitwa nad Niemnem – druga po Bitwie Warszawskiej wielka faza polskiej kontrofensywy przeciwko Armii Czerwonej.
Bitwa Niemeńska była jednym z wydarzeń, które ostatecznie przesądziły o wyniku wojny polsko-bolszewickiej. Wojsko Polskie ponownie przejęło inicjatywę, a zwycięstwo uniemożliwiło Armii Czerwonej odtworzenie zdolności ofensywnych na froncie zachodnim. Historię starcia i jego miejsce w wojnie 1920 r. przedstawia tekst „Bitwa Niemeńska. Przełomowe starcie wojny polsko-bolszewickiej”.
20 września 1939 r. zakończyła się bitwa nad Bzurą, największe starcie kampanii polskiej, oraz pierwsza bitwa pod Tomaszowem Lubelskim. W Kutach, podczas wkroczenia Armii Czerwonej, zginął pisarz Tadeusz Dołęga-Mostowicz, autor „Kariery Nikodema Dyzmy” i „Znachora”.
Data ta łączy się także z historią europejskiej kultury i pamięci o Zagładzie. W 1961 r. w wypadku samochodowym zginął reżyser Andrzej Munk, a 20 września 2005 r. zmarł w Wiedniu Szymon Wiesenthal, były więzień niemieckich obozów koncentracyjnych i jeden z najsłynniejszych tropicieli nazistowskich zbrodniarzy. Jego działalność, metody dokumentowania zbrodni oraz wieloletnią walkę o postawienie sprawców przed sądem przypomina materiał „Szymon Wiesenthal – łowca nazistów”.
PAP/NZ
