Kalendarz rocznic 21–27 września. Najważniejsze wydarzenia historyczne
Przypominamy najważniejsze rocznice przypadające między 21 a 27 września – od średniowiecznych zwycięstw Rzeczypospolitej, przez dramatyczne wydarzenia II wojny światowej, po narodziny KOR, działalność „Solidarności” i historię polskiej opozycji antykomunistycznej.
21 września. Pokój z bolszewikami i tragedia warszawskiego getta
Dnia 21 września przypomina m.in. o ostatnich miesiącach wojny polsko-bolszewickiej. W 1920 r. rozpoczęła się konferencja pokojowa w Rydze, która po kilku miesiącach negocjacji doprowadziła do podpisania traktatu kończącego konflikt Polski z Rosją bolszewicką.
Znacznie tragiczniejszą kartę historii zapisano tego dnia w 1942 r. Niemcy zakończyli wielką akcję deportacyjną w getcie warszawskim, rozpoczętą 22 lipca. Setki tysięcy warszawskich Żydów zostały w jej trakcie wywiezione do niemieckiego obozu zagłady w Treblince, tysiące zamordowano także na miejscu.
Ten etap Zagłady szczegółowo opisuje materiał „Z getta warszawskiego do obozu zagłady w Treblince – rocznica wielkiej akcji deportacyjnej”. Tekst rekonstruuje mechanizm niemieckiej operacji, jej skalę oraz rolę Treblinki jako miejsca masowej zagłady warszawskich Żydów.
Dnia 21 września 1980 r. Polskie Radio po raz pierwszy od 31 lat przeprowadziło transmisję mszy świętej. Postulat transmisji nabożeństw należał do żądań robotników strajkujących podczas Sierpnia 1980.
22 września. Grodno przeciw Sowietom
Dnia 22 września prowadzi w głąb najstarszych dziejów Polski. W 967 r. wojska Mieszka I, wspierane przez Czechów, odniosły zwycięstwo nad siłami Wolinian dowodzonymi przez Wichmana. W 1364 r. rozpoczął się natomiast słynny zjazd monarchów w Krakowie, kojarzony z ucztą u Wierzynka i okresem największego znaczenia państwa Kazimierza Wielkiego.
Szczególnie dramatyczny był jednak 22 września 1939 r. Armia Czerwona zajęła tego dnia Grodno po ciężkich walkach z polskimi obrońcami. Zajęciu miasta towarzyszyły egzekucje żołnierzy i ludności cywilnej. Tego samego dnia skapitulował przed Sowietami Lwów, a wojska niemieckie i sowieckie ustalały przebieg linii demarkacyjnej na okupowanych ziemiach polskich.
Piotr Kościński w tekście „Obrona Grodna przed Sowietami” przypomina nie tylko sam przebieg walk, ale również późniejszą walkę o pamięć o wydarzeniach z września 1939 r. Autor zwraca uwagę na rolę mieszkańców miasta, polskich żołnierzy i ochotników oraz na sowieckie represje po zdobyciu Grodna.
Rok później, 22 września 1940 r., niemieckie władze rozpoczęły Aktion Saybusch – masowe wysiedlenia Polaków z Żywiecczyzny. Do końca operacji swoje domy utraciło około 20 tys. osób.
23 września. Narodziny Gdyni i Komitetu Obrony Robotników
Dnia 23 września 1922 r. Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę dotyczącą budowy portu w Gdyni. Była to jedna z decyzji, które w kolejnych latach pozwoliły II Rzeczypospolitej stworzyć własne wielkie okno na świat i uniezależnić część handlu zagranicznego od Wolnego Miasta Gdańska.
Znaczenie tej decyzji przedstawia rozmowa z dr. Tomaszem Rembalskim „Decyzja o budowie Gdyni była decyzją polityczną”. Historyk pokazuje, dlaczego właśnie Gdynię wybrano na lokalizację nowego portu oraz jak inwestycja przeobraziła niewielką miejscowość w jeden z symboli gospodarczej modernizacji II RP.
Dnia 23 września 1976 r. powstał natomiast Komitet Obrony Robotników. Organizacja była odpowiedzią na represje wobec uczestników czerwcowych protestów w Radomiu, Ursusie i Płocku. Jej działacze organizowali pomoc prawną i finansową dla robotników oraz ich rodzin, tworząc jeden z najważniejszych fundamentów późniejszej demokratycznej opozycji.
Materiał „Komitet Obrony Robotników – fundament opozycji demokratycznej w PRL” opisuje drogę od protestów czerwca 1976 r. do powstania KOR, przedstawia jego założycieli i pokazuje znaczenie współpracy środowisk inteligenckich z represjonowanymi robotnikami.
Dnia 23 września 2017 r. w Warszawie odsłonięto także pomnik gen. Stanisława Sosabowskiego, dowódcy 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej i jednego z polskich bohaterów operacji Market Garden.
24 września. Chodkiewicz, Norwid i „Zapora”
Dnia 24 września 1621 r., podczas kampanii chocimskiej przeciwko Imperium Osmańskiemu, zmarł Jan Karol Chodkiewicz, jeden z najwybitniejszych dowódców wojskowych Rzeczypospolitej. Jego nazwisko najmocniej kojarzone jest ze zwycięstwem pod Kircholmem w 1605 r., gdy znacznie mniej liczne wojska polsko-litewskie rozbiły armię szwedzką.
Tego samego dnia w 1821 r. urodził się Cyprian Kamil Norwid – poeta, dramaturg, rzeźbiarz i myśliciel, którego twórczość za życia pozostawała niedoceniona. Dopiero kolejne pokolenia uczyniły go jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiego romantyzmu.
Biografię poety i jego intelektualną spuściznę rozwija materiał „Cyprian Kamil Norwid – 140. rocznica śmierci”. Tekst przedstawia jego emigracyjne życie, spotkania z Mickiewiczem, Chopinem i Krasińskim, pobyt w Stanach Zjednoczonych oraz niezwykle nowoczesne rozumienie ojczyzny i europejskości.
Dnia 24 września 1918 r. urodził się Hieronim Dekutowski „Zapora”, cichociemny, żołnierz Armii Krajowej i jeden z dowódców powojennego podziemia antykomunistycznego. Został skazany na śmierć i stracony w więzieniu mokotowskim w 1949 r.
25 września. Wyszyński, Sosabowski i historia Enigmy
Dnia 25 września 1953 r. funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa zatrzymali prymasa Stefana Wyszyńskiego, rozpoczynając jego trwające ponad trzy lata internowanie. Był kolejno przetrzymywany w Rywałdzie, Stoczku Warmińskim, Prudniku i Komańczy.
Materiał „Kard. Stefan Wyszyński, 70. rocznica nominacji kardynalskiej” szczegółowo opisuje narastający konflikt prymasa z komunistycznymi władzami, jego aresztowanie oraz kolejne miejsca internowania. Przypomina także znaczenie Wyszyńskiego dla zachowania autonomii Kościoła w okresie stalinizmu.
Dnia 25 września 1967 r. zmarł w Londynie gen. Stanisław Sosabowski, twórca i dowódca 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, walczącej podczas operacji Market Garden. Jego losy, konflikt z alianckim dowództwem oraz późniejszą rehabilitację przedstawia tekst „Generał Stanisław Sosabowski zrehabilitowany”.
W 2021 r. tego dnia otwarto w Poznaniu Centrum Szyfrów Enigma, poświęcone Marianowi Rejewskiemu, Henrykowi Zygalskiemu i Jerzemu Różyckiemu. Sir Dermot Turing w tekście „Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy”opisuje rzeczywisty wkład polskich matematyków w rozszyfrowanie niemieckiej maszyny i pokazuje, dlaczego sukces nie był dziełem jednej osoby, lecz rezultatem wieloletniej pracy zespołowej.
26 września. Piłsudski, Anders i powojenna Polska
Dnia 26 września 1908 r. Organizacja Bojowa PPS kierowana przez Józefa Piłsudskiego przeprowadziła pod Bezdanami napad na rosyjski pociąg pocztowy. Zdobyte pieniądze miały finansować polską działalność niepodległościową.
Inny wymiar polskiej historii przypomina rok 1946. Komunistyczny rząd pozbawił wówczas obywatelstwa polskiego ponad 70 dowódców Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy pozostali poza krajem. Wśród nich znalazł się gen. Władysław Anders.
Tekst „Władysław Anders – generał legenda” przedstawia wojenną drogę dowódcy 2. Korpusu Polskiego, jego pozostanie na emigracji oraz właśnie decyzję władz komunistycznych o odebraniu mu obywatelstwa. Przypomina także działalność Andersa na rzecz polskiej emigracji po zakończeniu wojny.
Dnia 26 września 1981 r. rozpoczęła się również druga tura I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” w Gdańsku – jednego z najważniejszych wydarzeń w krótkim okresie legalnego funkcjonowania niezależnego związku przed wprowadzeniem stanu wojennego.
27 września. Kircholm i narodziny Polskiego Państwa Podziemnego
Dnia 27 września należy do szczególnie bogatych dat w polskiej historii. W 1331 r. doszło do bitwy pod Płowcami między wojskami Władysława Łokietka a Krzyżakami, a w 1605 r. pod Kircholmem armia hetmana Jana Karola Chodkiewicza rozbiła znacznie liczniejsze siły szwedzkie.
Materiał „Bitwa pod Kircholmem – największy tryumf husarii” pokazuje, w jaki sposób Chodkiewicz wykorzystał mobilność i siłę uderzeniową husarii, a także współdziałanie jazdy z piechotą. Starcie należy do najbardziej spektakularnych zwycięstw militarnych Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Jeszcze większe znaczenie dla historii XX wieku ma 27 września 1939 r. W oblężonej Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski – pierwsza ogólnokrajowa organizacja konspiracyjna, z której wyrosły później Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa. Tego samego dnia powołano również Szare Szeregi.
Właśnie dlatego 27 września obchodzony jest Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Tekst poświęcony tej rocznicy pokazuje niezwykłą skalę struktur podziemnego państwa: własne siły zbrojne, administrację, wymiar sprawiedliwości, tajne szkolnictwo i działalność wydawniczą.
27 września 1942 r. z inicjatywy Zofii Kossak-Szczuckiej i Wandy Krahelskiej-Filipowicz powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony później w Radę Pomocy Żydom „Żegota”. Materiał „Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką” przedstawia działalność Żegoty, jej strukturę oraz ludzi zaangażowanych w organizowanie pomocy dla prześladowanych Żydów.
Tego samego dnia w 1944 r. skapitulowali powstańcy warszawscy broniący Mokotowa, a w 1975 r. zmarł Kazimierz Moczarski, żołnierz AK i autor „Rozmów z katem”, jednej z najważniejszych polskich książek opisujących mentalność funkcjonariusza niemieckiego aparatu terroru.
PAP/NZ
