Konserwacja obrazów. Polscy naukowcy wynaleźli materiał nanokompozytowy

Polscy naukowcy opracowali nanokompozytowy organożel i wykorzystali go podczas konserwacji zabytkowego obrazu Włodzimierza Tetmajera. Dzięki nowej metodzie bezpiecznie usunięto historyczne warstwy impregnujące.

Polscy naukowcy wynaleźli materiał nanokompozytowy

Badania, które łączą w sobie elementy chemii materiałowej, inżynierii polimerów i praktyki konserwatorskiej, opisano na łamach „Journal of Cultural Heritage”. Ich autorzy – dr Klaudia Kaniewska i prof. Marcin Karbarz z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego, Anna Litwin i prof. Anna Sękowska z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz dr Elżbieta Pilecka-Pietrusińska z Muzeum Narodowego w Warszawie – opracowali materiał nanokompozytowy (organożel pNIPA-LAP), który zastosowali podczas konserwacji obrazu Włodzimierza Tetmajera. Chodzi o „Scenę rodzajową na wsi” z 1889 r. ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Jak przypominają autorzy badania, od XVII wieku konserwatorzy wzmacniali osłabione płótna obrazów różnymi masami klejowymi, woskowo-żywicznymi i emulsyjnymi. Miały one stabilizować strukturę dzieł, ale z czasem same stały się jednym z problemów konserwatorskich. Substancje te głęboko wnikają bowiem pomiędzy włókna płótna i trudno je usunąć. Tradycyjne metody oczyszczania takich warstw wymagają ryzykownych ingerencji – mechanicznego skrobania, stosowania toksycznych rozpuszczalników organicznych lub podgrzewania mas impregnujących. Wszystkie one wiążą się z ryzykiem uszkodzenia obrazu, nie są też obojętne dla zdrowia konserwatorów.

Nanokompozytowy organożel pNIPA-LAP

Organożel pNIPA-LAP działa nieco inaczej: stopniowo uwalnia rozpuszczalnik, wyłącznie w miejscu aplikacji. Zmiękcza stare warstwy impregnujące bez zalewania całej powierzchni płótna. Rozpuszczone zanieczyszczenia są częściowo wchłaniane przez strukturę żelu, co ogranicza konieczność mechanicznego usuwania materiału.

„Opracowanie tak selektywnego i skutecznego materiału czyszczącego to milowy krok w konserwacji i restauracji malarstwa sztalugowego. Pokazuje ono, jak połączenie zaawansowanej chemii makromolekularnej i tradycyjnych technik konserwatorskich pozwala rozwiązywać najtrudniejsze wyzwania związane z ochroną zabytków” – zaznaczył prof. Marcin Karbarz z Wydziału Chemii UW, cytowany na stronie uczelni.

To pierwsze zastosowanie opracowanego organożelu podczas faktycznej konserwacji zabytkowego obrazu, a nie jedynie w warunkach laboratoryjnych – podkreślają autorzy projektu. I dodają, że konserwacja obrazu Tetmajera była szczególnie trudna z powodu jednoczesnej obecności sztywnych warstw klejowych oraz licznych odspojeń warstwy malarskiej. „Nanokompozytowy organożel pNIPA-LAP umożliwił kontrolowaną redukcję mas klejowych z odwrocia bez konieczności znacznej ingerencji mechanicznej, która mogłaby zagrozić odspojonym łuskom farby” – wyjaśnili badacze.

Konserwacja „Portretu Michała Kazimierza Raczyńskiego”

Po oczyszczeniu odwrocia możliwe było przeprowadzenie dalszych zabiegów konserwatorskich, obejmujących m.in. naprawę rozdarć płótna, stabilizację konstrukcji obrazu oraz retusz warstwy malarskiej. Badania są częścią prac prowadzonych w grupie Funkcjonalnych Materiałów Żelowych Uniwersytetu Warszawskiego nad zastosowaniem miękkich materiałów w konserwacji dzieł sztuki.

Jak czytamy na stronach UW, organożel sprawdził się również podczas konserwacji „Portretu Michała Kazimierza Raczyńskiego”, malowanego na jedwabiu (badania te prowadzone były we współpracy z Adrianną Pajdak i prof. Martą Lempart-Geratowską). Usunięcie historycznej masy woskowo-żywicznej oraz późniejszych przemalowań pozwoliło ustalić, że zachowany obraz jest fragmentem znacznie większej kompozycji. Odkrycie stało się podstawą kolejnego zgłoszenia patentowego.

Autorzy zaznaczają, że żadna metoda konserwatorska nie jest uniwersalna i każdy obiekt wymaga indywidualnych badań oraz testów. Powołując się na wyniki – zauważają jednak, że nanokompozytowe organożele mogą się stać alternatywą dla klasycznych metod usuwania historycznych warstw impregnujących z zabytkowych obrazów.

PAP/MJ