Lista strat wojennych Wawelu liczy ponad 900 zrabowanych dzieł sztuki

Lista strat wojennych Wawelu liczy ponad 900 zrabowanych dzieł sztuki

“Wstępna lista strat wojennych Zamku Królewskiego na Wawelu liczy ok. 900 obiektów. Niestety nie wiadomo, gdzie one się obecnie znajdują” – mówi Piotr Rabiej, wicedyrektor Zamku Królewskiego w Krakowie.

.W latach 1939-1945 Zamek Królewski w Krakowie stał się siedzibą generalnego gubernatora Hansa Franka. Na wzgórzu wawelskim dokonano wówczas wielu zmian architektonicznych, m.in. w miejscu pozostałości dawnych kuchni i wozowni królewskich częściowo wzniesiono budynek administracyjny i nadano mu wówczas jego obecny kształt. Na zewnątrz zaś powstała brama Bernardyńska – bardziej okazała niż wcześniejsza z czasów zaborów. W Krakowie naziści masowo kradli cenne dzieła sztuki.

W samej bazie prowadzonej przez Departament Restytucji Dóbr Kultury MKiDN jest zarejestrowanych 344 zabytków wawelskich, przy czym w mijającym roku ta liczba powiększyła się o prawie 100 kolejnych obiektów, będących “bezsprzecznie” wawelskimi stratami z okresu II wojny światowej.

Lista strat wojennych dokumentem badawczym Zamku Królewskiego w Krakowie

.Zamek Królewski na Wawelu zakończył właśnie dwuletni projekt poświęcony stratom wojennym. “Były to pierwsze takie badania, zakrojone na szeroką skalę. Miały charakter wstępny i ich celem było rozpoznanie zasobów archiwalnych i bibliotecznych, w których znajdują się źródła do dalszych badań proweniencyjnych – czyli o pochodzeniu obiektów muzealnych. Interesowały nas wszystkie materiały dokumentowe i ikonograficzne, które pozwoliłyby określić zasoby i wygląd zamku w okresie międzywojennym i w czasie II wojny światowej” – wyjaśnił wicedyrektor Zamku w Krakowie.

Jak zwrócił uwagę Piotr Rabiej, dzięki projektowi udało się przeprowadzić ważne archiwalnych kwerendy w Krakowie, Warszawie oraz w niemieckiej Koblencji i Berlinie. Pozwoliło to opracować wstępną listę dzieł, które mogą być stratami wojennymi. Aby na 100 proc. potwierdzić, że te obiekty, których nie ma obecnie na Wawelu, zostały utracone w czasie II wojny światowej, potrzebne są dalsze badania.

“Najbardziej znaczące straty dotyczą działu malarstwa” – ocenił Piotr Rabiej. Wymienił m.in. obrazy mistrzów niderlandzkich, w tym “Pejzaż nadbrzeżny” (“Pejzaż z zamkiem”) z 1651 r. Jana Goyena. “Nie wiadomo gdzie jest obraz” – powiedział wicedyrektor. Wśród cennych strat malarskich są też “Siwy koń na tle krajobrazu” Paulusa Pottera, “Święta Katarzyna Aleksandryjska z donatorem” (XVI w.) malarza włoskiego, “Scena rodzajowa” Isaaca van Ostade’a. Jeżeli chodzi o sztukę polską, to dotkliwymi stratami są zaginione dzieła Piotra Michałowskiego, Maksymiliana Gierymskiego, Artura Grottgera, Jana Rembowskiego, Jacka Malczewskiego i Leona Wyczółkowskiego, a także rzeźby Xawerego Dunikowskiego.

To była wojna z polską kulturą

.Ciekawą analizę przedstawia wicepremier, minister kultury, prof. Piotr Gliński na łamach “Wszystko co Najważniejsze” [LINK]: “Od września 1939 r. okupacyjne władze niemieckie w sposób metodyczny i planowy inwentaryzowały, rekwirowały i wywoziły w głąb Rzeszy całe kolekcje muzealne. Fenomen doskonałej organizacji nazistowskiej machiny konfiskaty i przemieszczania polskiego dziedzictwa oparty był na przedwojennym rekonesansie, przeprowadzonym przez niemieckich historyków sztuki. Kolejny rozdział grabieży polskich dóbr kultury zapisała Armia Czerwona. Działały tzw. specjalne brygady trofiejne (ros. trofiejnyje otriadytrofiejnyj – zdobyczny), które zabezpieczały i wysyłały do Związku Radzieckiego dzieła sztuki z Polski. Do dziś w rosyjskich muzeach pozostają wywiezione wówczas z Polski zabytki. Rosjanie systematycznie kradli w Polsce dzieła sztuki także po zakończeniu działań wojennych” – zauważa prof. Gliński.

Na liście strat wojennych jest nie tylko malarstwo

.Wawel utracił też obiekty rzemiosła artystycznego, meble, zegary, świeczniki, tkaniny. Bezpowrotnej stracie i rozproszeniu uległy zabytki archeologiczne. “Te straty obejmują w zasadzie wszystkie działy, wszystkie kolekcje zamku” – podkreślił Piotr Rabiej.

Ostatnim cennym dziełem, jakie udało się odzyskać ministerstwu kultury, jest pastel Leona Wyczółkowskiego “Wiejska dziewczyna w żółtej chuście” (“Góralka”). Obraz wrócił na Wawel w grudniu 2021 r. W 2020 r. był wystawiony na sprzedaż w jednym z polskich domów aukcyjnych.

Na pytanie o to, jaki obiekt w tym momencie ma największe szanse na powrót do zbiorów wawelskich, wicedyrektor odpowiedział, że szczegóły poszukiwań nie są podawane do publicznej wiadomości do czasu aż dzieło zostanie finalnie odzyskane. Nieupublicznianie takich informacji jest związane m.in. ze skomplikowaną procedurą prawną.

Państwo polskie nie ustanie w odzyskiwaniu polskich dóbr kultury

.”Wraz z wybuchem II wojny światowej Niemcy rozpoczęły konsekwentną i celową akcję wymazywania Polski z mapy Europy. Naród polski miał zostać pozbawiony elit intelektualnych, tożsamości i niepodległości. Niszczenie i grabież nie ominęły polskiej kultury. Literatura, muzyka, film, teatr, sztuki plastyczne – wszystkie dziedziny kultury poniosły niepowetowane straty, które do dziś są odczuwalne” – pisze na łamach “Wszystko co Najważniejsze” wicepremier i minister kultury, prof. Piotr Gliński [LINK].

Polska w wyniku II wojny światowej utraciła najwięcej obywateli proporcjonalnie do przedwojennej liczby ludności. Zginął co szósty przedwojenny polski obywatel. Nie do przecenienia są straty poniesione w wyniku eksterminacji elit – profesorów, inżynierów, prawników, polityków, księży, studentów, ludzi kultury. Ich śmierć na wiele lat zahamowała proces kształcenia nowych elit intelektualnych i artystycznych oraz spowolniła rozwój polskiej kultury. Tylko w jednym obszarze dziejowa krzywda spowodowana działaniami okupanta może być choć częściowo naprawiona: zagrabione, ale niezniszczone dobra kultury wywiezione z Polski mogą jeszcze do niej powrócić.

Polskie straty wojenne odnajdują się na całym świecie – tak w kolekcjach publicznych, jak i prywatnych. Kolejne pokolenia często nie znają historii i pochodzenia tych obiektów. Wielokrotnie nie mają też świadomości, w jak destrukcyjny sposób władze okupacyjne obchodziły się na terenie Polski z dziedzictwem kulturowym. Straty w ruchomych dobrach kultury poniesione przez Polskę szacowane są na ponad 516 tys., same muzea pozbawione zostały w przybliżeniu 50 proc. swoich zbiorów, straty bibliotek ocenia się na 70 proc. stanu przedwojennego. Szacunki te są jednak z całą pewnością zaniżone, ponieważ dokumentacja kolekcji i bibliotek zwykle była również rekwirowana lub celowo niszczona” – przypomina prof. Gliński.

Lista strat wojennych i 130 postępowań restytucyjnych MKiDN

.Poszczególne instytucje kultury opisują i dokumentują utracone zabytki, następnie przekazują je do Departamentu Restytucji Dóbr Kultury MKiDN. To ministerstwo zajmuje się odzyskiwaniem dzieł – aktualnie prowadzi ok. 130 postępowań restytucyjnych w 15 krajach świata.

W ministerialnej ewidencji są dane o 66 tys. obiektów utraconych w wyniku II wojny światowej. Od 2016 r. do polskich placówek powróciło ponad 600 cennych przedmiotów utraconych w wyniku II wojny światowej. Większość z nich zostało odnalezionych poza granicami kraju.

PAP/Beata Kołodziej/Julia Kalęba/AJ

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 1 stycznia 2023