Rosyjski antyświat w nowej książce Michaiła Epsteina
Rosyjski antyświat jest tematem nowej książki prof. Michaiła Epsteina, której drukowane wydanie ukazało się w kijowskim wydawnictwie Duch i Litera. „Przed końcem historii? Oblicza rosyjskiego antyświata” podejmuje pytanie o kulturowe źródła rosyjskiej destrukcji i znaczenie ukraińskiego oporu dla przyszłości świata. Publikacja rozwija obszar refleksji, który filozof przedstawił również w rozmowie z Laure Mandeville dla „Le Figaro”.
.Prof. Michaił Epstein patrzy na agresję rosyjską przez historię idei, religię, język i wyobrażenia zbiorowe, poszukując mechanizmów pozwalających władzy nadać przemocy sens. Według komunikatu Duch i Litera nowa książka bada przemianę państwa w „antyświat”, rozumiany jako porządek przeciwstawiający się cywilizacji i jej wartościom. To określenie ma opisywać skalę destrukcji, która wykracza poza doraźny konflikt polityczny czy spór o granice. W centrum zainteresowania autora znajdują się kulturowe warunki, w których podważanie podstaw wspólnego świata może zostać przedstawione jako historyczna misja.
Rosyjski antyświat jako przedmiot diagnozy
Wydawnictwo wymienia kilka wymiarów analizowanego przez Epsteina zjawiska, wśród nich antybyt, antyczas, antyprzestrzeń, antyspołeczeństwo, antymoralność, antywartości oraz antyjęzyk. Sam dobór tych pojęć pokazuje rozmach przedsięwzięcia, obejmującego zarówno sposób opowiadania o historii, jak i organizację życia zbiorowego oraz stosunek do norm moralnych. Z opisu wydawniczego wynika, że „antyświat” jest kategorią mającą połączyć różne przejawy rosyjskiej degradacji w jedną diagnozę kulturową. Stawką takiego rozpoznania jest zrozumienie, jak destrukcyjne tendencje mogą wzajemnie się wzmacniać, aż przestają być zbiorem odosobnionych patologii.
W komunikacie pojawia się również określenie „schizofreniczny faszyzm”, należące do ostrego języka interpretacji politycznej przedstawianej przez wydawcę. Należy je odczytywać jako kategorię polemiczną, a nie medyczną diagnozę społeczeństwa czy przywódców. Obok niego wydawnictwo wskazuje na „nową apokaliptykę”, w której łączą się podporządkowane państwu prawosławie, archaiczny kult ziemi, wojny i śmierci, eurazjatycka nienawiść do Zachodu oraz elementy ideologii nazistowskiej. Tak zarysowana problematyka prowadzi do pytania o religijne i kulturowe uzasadnienia przemocy, które mogą legitymizować działania władzy.
Właśnie ten wątek stanowi najważniejsze połączenie z rozmową przeprowadzoną przez Laure Mandeville dla „Le Figaro”. Prof. Epstein rozważał w niej, czy groźby nuklearne Kremla są wyłącznie instrumentem nacisku, czy również wyrazem ideologii dopuszczającej katastrofę jako rozstrzygnięcie historii. W towarzyszącym wywiadowi komentarzu Mandeville zwracała uwagę na możliwość współistnienia cynicznej kalkulacji i wyobrażeń apokaliptycznych. Komunikat Duch i Litera wpisuje nową publikację w podobny obszar pytań, ujmując go szerzej, poprzez różne wymiary rosyjskiego „antyświata”.
Od groteski politycznej do procesów historycznych
Ukraiński czytelnik poznał już wcześniejsze rozważania prof. Epsteina dzięki książce „По той бік совка. Політика на межі гротеску”, wydanej przez Duch i Litera w 2016 roku. Jej tytuł można oddać jako „Po drugiej stronie sowieckiej mentalności. Polityka na granicy groteski”, pamiętając, że słowo „sowok” jest potocznym, pejoratywnym określeniem człowieka i mentalności ukształtowanych przez system sowiecki. Wydawnictwo przypomina tę publikację, aby pokazać ciągłość zainteresowań autora, który od lat analizuje deformacje rosyjskiej kultury politycznej. Nowa książka ma kontynuować tę refleksję w rzeczywistości, w której jej przedmiot nabrał bezpośredniego znaczenia dla bezpieczeństwa Ukrainy.
Według wydawcy po dziesięciu latach szczególnie wyraźnie widać przenikliwość wielu obserwacji zawartych w poprzedniej pracy. Nie chodzi jednak wyłącznie o powrót do dawnych rozpoznań, ponieważ nowa publikacja ma prześledzić, jak tendencje wyglądające wcześniej na groteskowe skrajności stały się zjawiskami systemowymi i czynnikami wielkiej historii. Jest to istotna zmiana skali, od analizy politycznego absurdu ku badaniu mechanizmów, których konsekwencją może być wojna i zagrożenie dla całych społeczeństw. W tej perspektywie groteska okazuje się możliwym sygnałem degradacji, którą łatwo zlekceważyć, dopóki nie ujawni swojej niszczącej siły.
Takie spojrzenie współbrzmi z wcześniejszymi rozważaniami Laure Mandeville na łamach „Wszystko co Najważniejsze”. W tekście „Niezrozumienie natury Rosji może doprowadzić do tragedii” autorka analizowała zachodnią skłonność do romantyzowania Rosji i trudności w rozpoznaniu jej imperialnej polityki. Zestawienie tego ostrzeżenia z komunikatem kijowskiego wydawnictwa pozwala dostrzec wspólny problem, czyli rozdźwięk między wiedzą o rosyjskiej kulturze a rozumieniem sposobu, w jaki rosyjska władza wykorzystuje historię, symbole i idee.
Perspektywa ukraińska nadaje tej publikacji szczególne znaczenie, ponieważ rozpoznanie przeciwnika jest tu związane z doświadczeniem oporu. Duch i Litera podkreśla, że Ukraina potrzebuje wiedzy o wewnętrznej logice swojego antagonisty, aby pełniej rozumieć wagę własnej walki dla przyszłości kraju i świata. Można odczytać tę deklarację jako sprzeciw wobec traktowania rosyjskiej agresji wyłącznie jako lokalnego problemu, którego skutki kończą się na granicach zaatakowanego państwa. W tym ujęciu stawką oporu jest również możliwość zachowania porządku, w którym przemoc nie staje się uprawnionym sposobem narzucania innym własnej wizji historii.
Na okładce wykorzystano „Śmierć i życie” Gustava Klimta, dzieło znajdujące się w wiedeńskim Muzeum Leopolda. Sam wybór obrazu można odczytać jako wizualne nawiązanie do pytania postawionego w tytule książki, zawieszonego między trwaniem ludzkiego świata a możliwością jego unicestwienia. To interpretacja symboliki okładki, która współgra z opisaną przez wydawcę tematyką apokalipsy, wojny i kultu śmierci. Wprowadza ona czytelnika w problem szerszy niż analiza jednego reżimu, dotyczący warunków, w których życie i jego ochrona tracą pierwszeństwo przed ideologią.
Prof. Michaił Epstein jest filozofem, filologiem, kulturoznawcą, slawistą i eseistą, a także emerytowanym profesorem Uniwersytetu Emory w Stanach Zjednoczonych. Zgodnie z informacjami wydawnictwa jest autorem czterdziestu książek, a jego prace ukazały się w dwudziestu sześciu językach. Był także założycielem Centrum Innowacji Humanistycznych na Uniwersytecie w Durham, którym kierował w latach 2012–2015, łącząc badania kultury z refleksją nad nowymi kierunkami rozwoju humanistyki. Ta droga intelektualna pomaga wyjaśnić zakres jego zainteresowań, obejmujących politykę, religię, literaturę i język.
Nowe wydanie ukraińskie liczy 274 strony, ma twardą oprawę, a przekład przygotował Ihor Mojsejew. W komunikacie wydawniczym i aktualnej karcie książki podano cenę 330 hrywien. Publikacja jest propozycją dla czytelników szukających kulturowej i filozoficznej diagnozy rosyjskiej agresji, której założenia można zestawić z tezami Epsteina przedstawionymi w rozmowie z Mandeville.
Arkadiusz Jordan
Paryż
