Muzeum w Przeworsku odkrywa świat Basi Rosenberg

To poruszająca historia i świetny materiał dydaktyczny dla młodych czytelników; dzięki perspektywie i wrażliwości nastolatki mogą oni zrozumieć okrucieństwo wojny – tak o „Dzienniczku Basi Rosenberg” opowiada historyk Małgorzata Wołoszyn.

„Dzienniczka Basi Rosenberg” w Muzeum w Przeworsku Zespole Pałacowo-Parkowym

.W niedzielę, 28 września 2025 roku, w Muzeum w Przeworsku Zespole Pałacowo-Parkowym odbędzie się premiera „Dzienniczka Basi Rosenberg” oraz „Niedokończonej sukienki – świata Basi Rosenberg”.

„Dzienniczek Basi Rosenberg” to drugie, rozszerzone i poprawione wydanie osobistych zapisków, które mieszkająca w Przeworsku nastoletnia uczennica sporządziła między 20 maja 1938 roku 24 września 1939 roku. Ich autorka urodziła się w 1923 roku w rodzinie religijnego przeworskiego kupca. Gdy miała siedem lat, straciła matkę. W domu mówiło się w jidysz, ale dziewczynka języka polskiego nauczyła się w szkole i w tym języku również prowadziła dziennik.

– Basia napisała, że jako jedyna spośród żydowskich koleżanek pisze pamiętnik – mówiła Małgorzata Wołoszyn, historyczka, autorka opracowania „Dzienniczka”, kustosz Muzeum w Przeworsku.

Dziennik Basi Rosenberg to opis życia w małym galicyjskim miasteczku. – Pięknie opisała swoje życie, którym potrafiła się cieszyć, chociaż zdarzały się jej rozterki i smutki, a na pewno brakowało jej matki. Basia uwielbiała się opalać, suszyć włosy na słońcu, kochała przyrodę, lubiła czytać książki i oglądała wszystkie filmy, które są dostępne wówczas w przeworskim kinie – opowiadała Wołoszyn.

Wszystko zmieniło się wraz z wybuchem wojny i wkroczeniem Niemców do Przeworska. – Jej historia jest poruszająca i myślę, że może być świetnym materiałem dydaktycznym, zwłaszcza dla młodszych czytelników, którzy dzięki wrażliwości, językowi i perspektywie nastolatki mogą zrozumieć, czym było okrucieństwo wojny – uważa historyczka. Dodała, że w ostatnich słowach Basia napisała, że chciałaby wyjechać do Ameryki.

Wojenne losy dziewczynki nie są jednak w pełni znane. Pod koniec września społeczność żydowska została przez okupacyjną administrację wypędzona z miasta za San, który wówczas był rzeką graniczną między hitlerowskimi Niemcami a Związkiem Radzieckim, a dom Rosenbergów został zajęty przez nowego niemieckiego burmistrza.

Jak podkreśliła Małgorzata Wołoszyn, do marca br. nie było wiadomo, co się stało z Basią.

„Niedokończona sukienka – świat Basi Rosenberg”,

.Powstawały różne historie alternatywne, opowiadania i plotki mówiące, że Basia rzeczywiście wyjechała do Ameryki. Natomiast moje odkrycia w Archiwum Państwowym w Przemyślu doprowadziły do tego, że wiemy, że Basia wraz z siostrą zginęły 17 marca 1944 roku. A jej brat, który ukrywał się, został złapany przez Niemców i rozstrzelany w roku 1942. Ojciec Basi i jej drugi brat zginęli w 1943 roku. Te odkrycia i publikacja drugiego wydania „Dzienniczka” nie oznaczają, że kończymy poszukiwania, a to chociażby, dlatego że mimo wysiłków i licznych kwerend nie udało się odnaleźć zdjęcia Basi. Mam nadzieję, że to zdjęcie jeszcze gdzieś na nas czeka. Data śmierci Basi została ustalona na podstawie powojennych zeznań męża kuzynki Basi – dodała.

Dziennik Basi Rosenberg został znaleziony w 1958 roku podczas prac budowlanych. Pierwsze wydanie zapisków ukazało się w 1997 roku. Obecna edycja została opatrzona przypisami, które uwzględniają najnowsze badania historyczne i ustalenia lokalnych badaczy.

Druga publikacja, czyli „Niedokończona sukienka – świat Basi Rosenberg”, jest autorstwa Małgorzaty Wołoszyn i jest przewodnikiem po miejscach związanych z nastoletnią autorką, a które już nierzadko nie istnieją. W programie spotkania 28 września jest przewidziana prezentacja publikacji, dyskusja i możliwość rozmowy z Małgorzatą Wołoszyn.

Promocji publikacji towarzyszy wystawa czasowa w Galerii Magnez, Muzeum w Przeworsku, pt. „Niedokończona sukienka – świat Basi Rosenberg”, na której można zobaczyć rękopis dziennika i archiwalne fotografie.

„Kultura Najważniejsza”

.„Kultura Najważniejsza” to newsletter dla tych, którzy szukają w kulturze czegoś więcej – inspiracji, zachwytu, nowych perspektyw. Podpowiadamy, co obejrzeć, czego posłuchać, co przeczytać i czym się delektować. Przypominamy, że kultura to nie luksus, lecz codzienna potrzeba, którą warto pielęgnować. 

Sztuka porządkuje świat, ale i wytrąca z rutyny. Potrafi zaskoczyć, wzruszyć, zatrzymać. Dlatego co tydzień wybieramy najciekawsze propozycje – te, które poruszają i zostają na dłużej. O 21:00 w każdy czwartek w Państwa skrzynce ląduje starannie opracowany przewodnik po tym, co najcenniejsze w kulturze na nadchodzące dni.

Zaglądamy do kin i na platformy VOD. Przypominamy arcydzieła, które warto znać, i wskazujemy nowości, które mogą zyskać podobny status. Sięgamy po klasykę, ale nie ignorujemy trendów. Zestawiamy je, by zobaczyć, jak rozmawiają ze sobą stare i nowe obrazy.

Muzyka? Obowiązkowo. Albumy, koncerty, premierowe utwory – podpowiadamy, gdzie szukać dźwięków, które warto usłyszeć. Bo dobra muzyka, jak dobra opowieść, zostaje z nami na długo.

Zapisując się na bezpłatny newsletter „Kultura Najważniejsza”, dołączają Państwo do społeczności, dla której kultura to nie przerywnik, lecz sens. [LINK DO ZAPISÓW].

PAP/ LW