Najważniejsze rocznice [28 września - 4 października]

Ostatnie dni września i początek października prowadzą przez kilka stuleci polskiej historii – od Rzeczypospolitej Jagiellonów i epoki rozbiorów, przez narodziny najważniejszych dzieł polskiej kultury, po dramat II wojny światowej, opozycję antykomunistyczną i wydarzenia współczesne.

28 września – 4 października

Ostatnie dni września i początek października prowadzą przez kilka stuleci polskiej historii – od Rzeczypospolitej Jagiellonów i epoki rozbiorów, przez narodziny najważniejszych dzieł polskiej kultury, po dramat II wojny światowej, opozycję antykomunistyczną i wydarzenia współczesne.

28 września przypomina między innymi o wojnie trzynastoletniej, podczas której w 1466 r. wojska polskie zdobyły Chojnice. W 1865 r. w Operze Warszawskiej odbyła się prapremiera „Strasznego Dworu” Stanisława Moniuszki, jednego z najważniejszych dzieł polskiej tradycji operowej, a trzynaście lat później w Krakowie po raz pierwszy publicznie pokazano monumentalną „Bitwę pod Grunwaldem” Jana Matejki. Samo znaczenie bitwy pod Grunwaldem pozostaje jednym z ważnych elementów polskiej pamięci historycznej.

Szczególnie wiele wydarzeń przypadających na ten dzień wiąże się z kampanią polską 1939 r.. 28 września skapitulowała broniąca się przed Niemcami Warszawa, rozpoczęła się bitwa pod Szackiem z Armią Czerwoną, a gen. Władysław Sikorski objął dowództwo Armii Polskiej we Francji. Tego samego dnia III Rzesza i Związek Sowiecki podpisały w Moskwie układ o granicy i przyjaźni, korygujący wcześniejszy podział ziem polskich między obu okupantów.

29 września przenosi nas zarówno do czasów dawnej Rzeczypospolitej, jak i do XX wieku. W 1609 r. wojska polsko-litewskie rozpoczęły oblężenie Smoleńska, w 1669 r. Michał Korybut Wiśniowiecki został koronowany na króla Polski, a w 1747 r. urodził się Józef Wybicki – późniejszy autor słów „Mazurka Dąbrowskiego”. W 1938 r. podpisano układ monachijski, który umożliwił III Rzeszy zajęcie Sudetów, a rok później pierwsze oddziały niemieckie wkroczyły do Warszawy i skapitulowała Twierdza Modlin.

29 września 1943 r. urodził się Lech Wałęsa, przywódca strajków sierpniowych 1980 r., pierwszy przewodniczący NSZZ „Solidarność”, laureat Pokojowej Nagrody Nobla i późniejszy prezydent RP. Data ta jest związana także z historią opozycji demokratycznej w PRL – w 1976 r. ukazał się pierwszy numer „Komunikatu KOR”, a rok później Komitet Obrony Robotników przekształcono w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”.

30 września przypomina m.in. o pierwszym powszechnym spisie ludności II Rzeczypospolitej z 1921 r. oraz wydarzeniach związanych z rozpadem państwa polskiego pod ciosami Niemiec i Związku Sowieckiego we wrześniu 1939 r. Tego dnia prezydent Ignacy Mościcki zrzekł się urzędu po internowaniu w Rumunii, a jego następcą został Władysław Raczkiewicz, zapoczątkowując ciągłość władz Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Więcej wydarzeń przypadających na ten dzień przypomina zestawienie „Rocznice Najważniejsze. 30 września”.

Pięć lat później 30 września stał się jednym z ostatnich dni Powstania Warszawskiego. Skapitulowali powstańcy walczący na Żoliborzu, a prezydent Raczkiewicz odwołał gen. Kazimierza Sosnkowskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza, powierzając tę funkcję gen. Tadeuszowi „Borowi” Komorowskiemu. Z kolei w 2019 r. zmarł Kornel Morawiecki, założyciel i przywódca Solidarności Walczącej.

1 października łączy wydarzenia kulturalne, polityczne i wojenne. W 1810 r. rodzina Fryderyka Chopina przeniosła się z Żelazowej Woli do Warszawy, miasta, z którym związane były dzieciństwo i młodość przyszłego kompozytora. Siedem lat później na Uniwersytecie Wileńskim powstało Towarzystwo Filomatów, do którego założycieli należeli m.in. Adam Mickiewicz, Tomasz Zan i Jan Czeczot.

Dramatyczne znaczenie 1 października zyskał w czasie II wojny światowej. W 1939 r. skapitulował Rejon Umocniony Hel, a w 1941 r. w Wilnie rozpoczął się kolejny etap niemieckiej eksterminacji ludności żydowskiej. W 1946 r. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze ogłosił wyroki wobec najważniejszych przywódców III Rzeszy. Pięć lat później Izba Reprezentantów Kongresu Stanów Zjednoczonych powołała komisję badającą odpowiedzialność za zbrodnię katyńską.

2 października przypomina o kilku wydarzeniach fundamentalnych dla historii Polski. W 1413 r. zawarto unię horodelską, pogłębiającą związki Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1914 r. urodził się Jan Nowak-Jeziorański – żołnierz Armii Krajowej, legendarny „kurier z Warszawy”, a po wojnie wieloletni dyrektor polskiej sekcji Radia Wolna Europa.

Najbardziej dramatyczna rocznica tego dnia przypada jednak na rok 1944. Po 63 dniach walk przedstawiciele Komendy Głównej Armii Krajowej podpisali w Ożarowie układ o zaprzestaniu działań wojennych, kończący Powstanie Warszawskie. 2 października przypada również rocznica śmierci Marka Edelmana, jednego z przywódców powstania w getcie warszawskim, uczestnika Powstania Warszawskiego, lekarza i działacza opozycji demokratycznej.

3 października to przede wszystkim dzień ważnych rocznic polskiej kultury. W 1882 r. urodził się Karol Szymanowski, jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów XX wieku. W 1958 r. odbyła się premiera „Popiołu i diamentu” Andrzeja Wajdy – filmu, który stał się jednym z symboli polskiej szkoły filmowej. Natomiast w 1996 r. Wisława Szymborska została laureatką literackiej Nagrody Nobla.

Historia 4 października sięga natomiast XVI wieku. W 1582 r. Rzeczpospolita przyjęła reformę kalendarza gregoriańskiego. W 1705 r. w Warszawie koronowano Stanisława Leszczyńskiego i Katarzynę Opalińską, a w 1894 r. urodził się Józef Beck, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego i minister spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej w latach poprzedzających wybuch II wojny światowej. Szerszy kontekst wydarzeń z pierwszych dni października przedstawia także cykl „Piękno Historii”.

4 października 1918 r. gen. Józef Haller został mianowany Naczelnym Wodzem Armii Polskiej we Francji. Niemal cztery dekady później, w 1957 r., Związek Sowiecki wystrzelił Sputnika 1 – pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, rozpoczynając nową fazę rywalizacji mocarstw w przestrzeni kosmicznej. W ten sposób tydzień od 28 września do 4 października prowadzi od średniowiecznych wojen i unii, przez dzieje polskiej kultury i walkę o niepodległość, aż po XX-wieczne konflikty, przemiany społeczne i początek ery kosmicznej.

PAP/MJ