Najważniejsze rocznice 3-9 listopada

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń związanych z historią Polski od 3 do 9 listopada.

3 listopada

1443 – Wojska króla Polski i Węgier Władysława III pokonały Turków w bitwie pod Aleksinacem w Serbii. Było to pierwsze starcie w jego krucjacie przeciwko Turcji.

1771 – Król Stanisław August został w Warszawie porwany przez grupę konfederatów barskich. Z powodu nieudolności porywaczy po kilku godzinach odzyskał wolność. Zamieszany w akcję Kazimierz Pułaski uciekł do Ameryki, a główni sprawcy zostali skazani przez sąd sejmowy.

1845 – Urodził się Zygmunt Gloger, historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, krajoznawca; dzieło jego życia to „Encyklopedia staropolska ilustrowana”.

1848 – W Krakowie ukazał się pierwszy numer konserwatywnego dziennika „Czas”.

1867 – Urodził się Stanisław Szeptycki, od listopada 1916 r. dowódca Legionów Polskich, na czele których wkroczył do Warszawy, gdy wojska niemieckie i austriackie wyparły Rosjan. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został szefem Sztabu Generalnego, a potem dowódcą armii. W czasie wojny polsko-bolszewickiej odsunięty przez Piłsudskiego. W czerwcu 1922 r. na czele wojska wkroczył do przyznanej Polsce części Górnego Śląska. W trakcie zamachu majowego stał na czele wojsk wiernych legalnemu rządowi.

1877 – Urodził się Karol Hubert Rostworowski, publicysta i literat związany z Narodową Demokracją. Jego sztuka „Niespodzianka” jest przez krytyków uważana za jeden z najważniejszych dramatów dwudziestolecia międzywojennego.

1894 – W Poznaniu powstała niemiecka organizacja nacjonalistyczna Deutscher Ostmarkenverein, nazywana Hakatą (od nazwisk organizatorów: Hansemann, Kennemann i Tiedemann).

1901 – Urodził się Stanisław Tołpa, botanik, sławny za sprawą opracowanego przez siebie preparatu na bazie torfu, który rzekomo miał pomagać w leczeniu nowotworów.

1902 – Urodził się Alfred Jaroszewicz. Podczas II wojny światowej przeniknął do kontrwywiadu Armii Krajowej jako agent Armii Ludowej. Podobną, podwójną rolę (agent NKWD i wywiadu Wojska Polskiego) pełnił też wcześniej. W 1948 r. został uwięziony pod zarzutem, że był wtyczką AK. Akcja ta była częścią planu skierowanego przez ekipę Bieruta przeciwko Gomułce.

1914 – Urodził się Juliusz Bardach, historyk ustroju i prawa, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Nauk, autor prac z zakresu ustroju i prawa dawnej Litwy, parlamentaryzmu polskiego, historii porównawczej prawa.

1920 – W Drohobyczu urodził się Maciej Aleksy Dawidowski, ps. Alek, instruktor harcerski, żołnierz Szarych Szeregów, jeden z bohaterów „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego.

1921 – W Warszawie zmarł Andrzej Niemojewski, pisarz, wolnomyśliciel, antyklerykał, początkowo socjalista, potem nacjonalista znany z wystąpień antysemickich, redaktor „Myśli Niepodległej”.

1926 – W Warszawie urodził się Andrzej Micewski, historyk specjalizujący się w dziejach II RP i autor pierwszej biografii kardynała Wyszyńskiego, współtwórca miesięcznika „Więź” i Klubu Inteligencji Katolickiej, a w stanie wojennym członek Prymasowskiej Rady Społecznej.

1927 – Urodził się Zbigniew Cybulski, jeden z najpopularniejszych aktorów w dziejach polskiego kina. Zagrał w filmach „Popiół i diament” Wajdy, „Rękopis znaleziony w Saragossie” Hasa, „Pociąg” Kawalerowicza, „Salto” Konwickiego, „Do widzenia, do jutra” i „Jowita” Morgensterna.

1929 – Zmarł Jan Ignacy Niecisław Baudouin de Courtenay, językoznawca; profesor Polskiej Akademii Umiejętności i wykładowca na wielu uczelniach, w 1922 r. został bez własnej zgody wysunięty przez mniejszości narodowe jako kandydat na prezydenta RP.

1932 – Urodził się Ernest Pohl, piłkarz Górnika Zabrze; najskuteczniejszy strzelec w historii polskiej ligi z dorobkiem 186 goli; w latach 1955-1964 wystąpił w 46 meczach reprezentacji Polski, w których zdobył 39 goli.

1936 – Rozpoczęła się emisja pierwszej polskiej powieści radiowej; była nią książka „Dni powszednie państwa Kowalskich” Marii Kuncewiczowej.

1939 – W lasach piaśnickich koło Wejherowa Niemcy rozstrzelali co najmniej 82 Polaków.

1943 – W ramach tzw. akcji „Erntefest” („Dożynki”) Niemcy zamordowali około 42 tys. Żydów z dystryktu lubelskiego; ponad 18 tys. z nich zginęło w obozie koncentracyjnym na Majdanku.

1946 – Ukazał się pierwszy numer „Stolicy”, warszawskiego tygodnika ilustrowanego.

1947 – W Łodzi urodził się Jacek Koprowicz, reżyser i scenarzysta filmowy.

1948 – Władze PPR i PPS na wspólnym posiedzeniu podjęły decyzję o zwołaniu kongresu zjednoczeniowego i przyjęły projekt statutu partii.

1959 – Premiera filmu „Awantura o Basię” w reżyserii Marii Kaniewskiej.

1970 – Zmarł Władysław Jan Grabski (syn b. premiera Władysława Grabskiego), pisarz, publicysta i autor książek historycznych.

1976 – W katastrofie kolejowej w Juliance koło Częstochowy zginęło 25 osób, a ponad 60 zostało rannych.

1984 – W Warszawie odbył się pogrzeb księdza Jerzego Popiełuszki, porwanego i zamordowanego przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.

1991 – W Warszawie zmarł Roman Wilhelmi, aktor, znany m.in. z ról w serialach „Czterej pancerni i pies”, „Alternatywy 4”, „Kariera Nikodema Dyzmy” oraz filmach „Zaklęte rewiry”, „Widziadło”, „Ćma”.

2007 – Zmarł Wojciech Mazurkiewicz, dziennikarz, poeta, autor skeczy radiowych, programów telewizyjnych i estradowych.

2013 – Zmarł Gerard Cieślik, piłkarz – legenda „Ruchu” Chorzów, w barwach którego strzelił 167 goli. 45 razy zagrał w reprezentacji Polski, strzelił 27 goli – dwa najsławniejsze w meczu z ZSRR w 1957 r. na Stadionie Śląskim.

2013 – Na cmentarzu w podwarszawskich Laskach odbył się pogrzeb Tadeusza Mazowieckiego, działacza opozycji demokratycznej, redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność”; pierwszego po II wojnie światowej niekomunistycznego premiera w Polsce (1989-1991).

4 listopada

1660 – Bitwa pod Cudnowem wygrana wspieranych przez Tatarów wojsk polskich nad wojskami rosyjskimi i kozackimi.

1790 – W Warszawie został założony cmentarz Powązkowski.

1794 – W walce z wojskami rosyjskimi na warszawskiej Pradze zginął gen. Jakub Jasiński. Tego samego dnia wojska rosyjskie wymordowały od 13 do 20 tys. mieszkańców Pragi.

1801 – Urodził się Seweryn Goszczyński, poeta – rewolucjonista. Uczestnik ataku podchorążych na Belweder, od którego rozpoczęło się powstanie listopadowe. Na emigracji we Francji poznał Mickiewicza i Słowackiego, związał się z Towiańskim. Ostatnie lata życia spędził we Lwowie, został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim.

1844 – We Lwowie otwarto Akademię Techniczną, uczelnię na bazie której w 1920 r. powstała politechnika.

1861 – Dzięki oddaniu do użytku 100-kilometrowego odcinka do Przemyśla Lwów uzyskał połączenie kolejowe z Wiedniem.

1877 – Urodził się Tomasz Arciszewski, jeden z przywódców PPS, premier RP na uchodźstwie w latach 1944-1947 – de iure i de facto był ostatnim premierem II RP (do lipca 1945 r. uznawanym przez mocarstwa zachodnie).

1889 – W Zakopanem zmarł Tytus Chałubiński, lekarz, przyrodnik, społecznik, jeden z pionierów taternictwa, współzałożyciel Towarzystwa Tatrzańskiego i Muzeum Tatrzańskiego.

1900 – Urodził się Kazimierz Zakrzewski, historyk, autor pierwszej w języku polskim syntezy dziejów Bizancjum, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, zamordowany w czasie II wojny światowej w Palmirach.

1918 – Rada Regencyjna powołała prowizorium rządowe Władysława Wróblewskiego, ostatni gabinet rządowy Królestwa Polskiego przed przejęciem władzy przez Józefa Piłsudskiego.

1923 – Zmarła Jadwiga z Działyńskich Zamoyska, założycielka pierwszej na ziemiach polskich szkoły gospodarstwa domowego dla dziewcząt – początkowo działającej w Kórniku, potem przeniesionej do Kuźnic k. Zakopanego.

1925 – Urodził się Ryszard Kiersnowski, numizmatyk mediewista, profesor PAN, zwolennik tezy, że na denarze Bolesława Chrobrego umieszczony został paw, a nie orzeł.

1925 – W Katowicach urodziła się Aleksandra Śląska, aktorka, znana m.in. z ról w serialu „Królowa Bona” oraz w filmach „Ostatni etap” i „Pasażerka”.

1926 – Pomimo protestów dziennikarzy i antysanacyjnej opozycji prezydenta Mościcki wydał rozporządzenie „o karach za rozpowszechnianie nieprawdziwych wiadomości oraz o karach za zniewagę władz i ich przedstawicieli”. Kilka tygodni później Sejm to rozporządzenie uchylił.

1931 – W Warszawie zmarł Artur Oppman, pseudonim Or-Ot, publicysta i poeta Młodej Polski, varsavianista, pułkownik Wojska Polskiego.

1934 – W Warszawie urodził się Michał Głowiński, teoretyk i historyk literatury.

1944 – W Lublinie powstał Centralny Komitet Żydów Polskich.

1944 – Zmarła Maria Rodziewiczówna, pisarka, autorka powieści „Lato leśnych ludzi”, „Dewajtis”, „Między ustami a brzegiem pucharu”.

1948 – Przed Rejonowym Sądem Wojskowym w Warszawie rozpoczął się proces działaczy PPS-WRN; wśród oskarżonych był Kazimierz Pużak, więzień carski, wieloletni członek władz PPS, poseł na Sejm (1919-1935); podczas II wojny światowej jeden z przywódców PPS-WRN; od 1944 r. do 1945 r. przewodniczący Rady Jedności Narodowej; aresztowany w marcu 1945 r. przez NKWD i sądzony w Moskwie w procesie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

1950 – Podpisano Europejską Konwencję Praw Człowieka.

1952 – W Warszawie urodziła się Hanna Gronkiewicz-Waltz, prezes Narodowego Banku Polskiego w latach 1992-2000; wiceprezes Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju (2001-2005); wiceprzewodnicząca Platformy Obywatelskiej; prezydent Warszawy w latach 2006-2018.

1956 – Inauguracja działalności Wrocławskiego Teatru Pantomimy.

1981 – W Warszawie w rządowej willi doszło do spotkania prymasa Polski Józefa Glempa, gen. Wojciecha Jaruzelskiego i Lecha Wałęsy. Była to próba osłabienia konfliktu między władzami a „Solidarnością”

1982 – W Warszawie urodziła się Kamila Skolimowska, lekkoatletka, w wieku niespełna 18 lat zdobyła złoty medal na igrzyskach olimpijskich w Sydney w rzucie młotem.

1988 – W trakcie oficjalnej wizyty w Polsce premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher spotkała się z Lechem Wałęsą, którego władze ostentacyjnie określały wtedy jako „prywatną osobę”.

1992 – W Łodzi zmarł Ludwik Benoit, aktor, znany m.in. z ról w filmach „Ewa chce spać”, „Przygody Pana Michała” i „Fucha”; jego głosem mówił słoń Dominik w serialu animowanym „Proszę słonia”.

1992 – Zmarł Kazimierz Smogorzewski, historyk, współredaktor Encyklopedii „Britannica”. W latach 1929-1939 współpracownik „Gazety Polskiej”, dziennika sanacyjnego. Autor pracy „Myśli o integracji Europy Środkowo-Wschodniej 1939-1944”. Był jedynym polskim dziennikarzem, któremu wywiadu udzielił Adolf Hitler.

2000 – Premiera serialu telewizyjnego „M jak miłość”.

2011 – Zmarł Tadeusz Walasek, bokser, zdobywca dwóch medali olimpijskich – srebrnego w Rzymie (1960) i brązowego w Tokio (1964), mistrz Europy z Belgradu (1961).

2014 – Na terenie byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Berlinem odsłonięto pomnik gen. Stefana Roweckiego, zamordowanego tam w 1944 r.

2020 – W Łodzi zmarł malarz i grafik Stanisław Fijałkowski. Jego prace były wystawiane w największych galeriach i muzeach na świecie.

2024 – Zmarł prof. Henryk Kocój, historyk specjalizujący się w dziejach Polski końca XVIII wieku. Opisał stosunek różnych krajów (Francji, Austrii, Prus, Saksonii) do polskich powstań narodowych.

5 listopada

1370 – W Krakowie zmarł Kazimierz III Wielki, król Polski panujący od 1333 r.

1414 – W Konstancji rozpoczął się sobór powszechny, który zakończył tzw. wielką schizmę zachodnią. Reprezentujący tam Krzyżaków dominikanin Jan Falkenberg oskarżył Polskę, że w wojnie z zakonem walczyła przy pomocy pogan. Odpowiedział na to Paweł Włodkowic, rektor Akademii Krakowskiej, że wszystkie narodowości mają prawo do życia w pokoju na swoich ziemiach.

1734 – W Dzikowie pod Tarnobrzegiem zwolennicy króla Stanisława Leszczyńskiego zawiązali konfederację generalną; jej celem była walka ze wspierającymi Augusta III rosyjskimi i saskimi wojskami interwencyjnymi.

1794 – Pod wrażeniem rzezi Pragi skapitulowała Warszawa, co było jednym z ostatnich epizodów powstania kościuszkowskiego. Dowodzący rosyjskim szturmem Aleksander Suworow w nagrodę otrzymał od Katarzyny II stopień feldmarszałka.

1830 – Fryderyk Chopin wyjechał z Kalisza do Drezna, następnie udał się do Monachium i Paryża – do Polski nigdy już nie powrócił.

1899 – We Lwowie zmarł Franciszek Smolka, prawnik, członek tajnych organizacji niepodległościowych, aresztowany przez władze austriackie w 1841 r., skazany na śmierć, następnie ułaskawiony; w 1848 r. przywódca polskiego ruchu narodowego w Galicji i prezes austriackiej Rady Państwa; poseł na galicyjski Sejm Krajowy; w latach 1881-1893 stał na czele austriackiej Izby Poselskiej.

1901 – Odbył się koncert inauguracyjny w nowo otwartej Filharmonii Warszawskiej, poprowadzony przez Emila Młynarskiego z występem Ignacego Paderewskiego; koncert dał początek pierwszej stałej orkiestrze symfonicznej w Warszawie.

1906 – W Paryżu na Sorbonie Maria Skłodowska-Curie wygłosiła pierwszy wykład z fizyki; była pierwszą kobietą profesorem na tej prestiżowej uczelni.

1914 – I wojna światowa: Wojska rosyjskie rozpoczęły drugie oblężenie Twierdzy Przemyśl.

1915 – W wyniku ran odniesionych w bitwie pod Kamieniuchą zmarł por. Tadeusz Żuliński, lekarz, pierwszy komendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej (POW).

1916 – W Warszawie i w Lublinie generałowie-gubernatorzy ogłosili manifest cesarzy Austrii i Niemiec o utworzeniu Królestwa Polskiego, tzw. akt 5 listopada.

1922 – Przeprowadzono wybory do Sejmu RP I kadencji; Blok Chrześcijańskiej Jedności Narodowej uzyskał 28,8 proc. głosów, Blok Mniejszości Narodowych 15,1 proc., PSL „Piast” 12,9 proc., PSL „Wyzwolenie” 10,9 proc., PPS 10,1 proc. Frekwencja: 67,7 proc.

1922 – Urodził się Czesław Petelski, reżyser, autor m.in. filmów „Baza ludzi umarłych”, „Kamienne niebo”, „Ogniomistrz Kaleń”.

1926 – W Gdańsku urodził się Zygmunt Chychła, bokser; w 1952 r. na igrzyskach w Helsinkach zdobył dla Polski pierwszy po II wojnie światowej złoty medal olimpijski.

1931 – Urodził się Leonard Duszeńko, leśniczy, działacz opozycji w PRL, współpracownik m.in. Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych.

1935 – Urodził się Piotr Wierzbicki, dziennikarz, założyciel i do 2005 r. szef „Gazety Polskiej”. W PRL-u autor „Traktatu o gnidach”, w III RP poparł lustrację i dekomunizację.

1937 – W Warszawie zmarł Bolesław Leśmian, poeta, prozaik, eseista, krytyk literacki. Główny przedstawiciel polskiego symbolizmu.

1938 – Premiera filmu „Zapomniana melodia” w reżyserii Konrada Toma i Jana Fethkego. Z tego filmu pochodzą znane do dziś piosenki „Już nie zapomnisz mnie” i „Ach, jak przyjemnie” autorstwa Ludwika Starskiego, do muzyki Henryka Warsa.

1939 – W Kowalu koło Włocławka urodził się Jan Nowicki, jeden z najpopularniejszych polskich aktorów, tytułowy Wielki Szu w filmie Sylwestra Chęcińskiego, Kettling w „Panu Wołodyjowskim”, odtwórca głównej roli w „Magnacie” Filipa Bajona.

1939 – Ukazał się pierwszy numer „Biuletynu Informacyjnego” – pisma konspiracyjnego, centralnego organu prasowego Związku Walki Zbrojnej i AK, wydawanego w latach II wojny światowej w Warszawie i Krakowie.

1941 – W Radzyniu Podlaskim urodził się Włodzimierz Nahorny, muzyk jazzowy, kompozytor, aranżer.

1945 – Aresztowany został płk Jan Rzepecki, komendant Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość.

1946 – W Zakopanem rozpoczął się proces założycieli „Goralenvolku”, organizacji współpracującej w czasie II wojny światowej z niemieckimi władzami okupacyjnymi.

1946 – Zmarł Zygmunt Stojowski, pianista i kompozytor, autor kantaty „Modlitwa za Polskę” do tekstu Zygmunta Krasińskiego.

1948 – Początek procesu pokazowego kierownictwa podziemnej PPS-WRN (Wolność – Równość – Niepodległość), tak zwanego ośrodka krajowego. Kazimierza Pużaka, Tadeusza Szturm de Sztrema, Józefa Dzięgielewskiego, Feliksa Misiorowskiego, Ludwika Cohna i Wiktora Krawczyka skazano na kary od 5 do 10 lat więzienia

1951 – W Fabryce Samochodów Osobowych na Żeraniu rozpoczęto produkcję samochodu M-20 Warszawa na licencji Pobiedy.

1952 – Otwarto pierwszą linię tramwajową łączącą Nową Hutę z Krakowem.

1961 – W wypadku samochodowym w okolicach Błonia zginęła Ludmiła Jakubczak, piosenkarka, tancerka.

1963 – W Częstochowie urodził się Zygmunt „Muniek” Staszczyk, wokalista, autor tekstów, producent muzyczny, lider zespołu T.Love.

1965 – W Krakowie zmarł Jan Chmurowicz, generał WP; w czasie kampanii wrześniowej dowodził obroną Przemyśla.

1967 – W Warszawie urodziła się Kayah, piosenkarka, autorka tekstów.

1967 – W Nowej Soli urodził się Krzysztof Kiljański, wokalista.

1967 – Premiera serialu animowanego dla dzieci „Rozbójnik Rumcajs”.

1981 – W Warszawie zmarł Stanisław Mazur – matematyk, współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej, współpracownik m.in. Stefana Banacha.

1985 – Zespół kardiochirurgów pod kierunkiem Zbigniewa Religi przeprowadził w zabrzańskim szpitalu (obecnie Śląskim Centrum Chorób Serca) pierwszy w Polsce udany przeszczep serca.

1987 – Janina i Zbigniew Porczyńscy przekazali Muzeum Archidiecezji Warszawskiej kolekcję dzieł sztuki obejmującą ponad 400 obrazów.

1989 – W Nowym Jorku zmarł Władimir Horowitz, jeden z najwybitniejszych pianistów XX wieku, urodzony w Berdyczowie.

1995 – Odbyła się pierwsza tura wyborów prezydenckich; największe poparcie uzyskali w niej: Aleksander Kwaśniewski – 35,11 proc., i Lech Wałęsa – 33,11 proc. Frekwencja: 64,7 proc.

2004 – W Łagowie zmarł Jerzy Duda-Gracz, malarz, scenograf, rysownik.

2007 – Prezydent RP Lech Kaczyński mianował pośmiertnie 11 generałów i jednego admirała na wyższe stopnie oraz 77 pułkowników i jednego komandora na stopień generała brygady (kontradmirała). Wszyscy mianowani to ofiary zbrodni katyńskiej z 1940 r.

2010 – W Warszawie otwarto Centrum Nauki Kopernik.

2015 – Zmarł gen. Czesław Kiszczak, czołowa postać obozu władzy za rządów Wojciecha Jaruzelskiego. Był szefem MSW, a w stanie wojennym także członkiem Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. W 1989 r. był jednym z inicjatorów Okrągłego Stołu, zaś w rządzie Tadeusza Mazowieckiego przez kilka miesięcy wicepremierem.

2017 – W Katowicach zmarł Walery Pisarek, językoznawca i prasoznawca, specjalista socjolingwistyki, inicjator Ustawy o języku polskim uchwalonej w 1999 r.

2017 – Zmarł Roman Bratny, pisarz, autor takich powieści jak „Kolumbowie. Rocznik 20”, „Szczęśliwi torturowani”, „Śniegi płyną”, „Brulion”, „Na bezdomne psy”.

2018 – W Warszawie zmarła dziennikarka telewizyjna Irena Dziedzic. Prowadzony przez nią w latach 1956-1981 program „Tele-Echo” (początkowo emitowany na żywo) był pierwszą w polskiej telewizji audycją typu talk-show.

2019 – Zmarł Józef Smaga, znawca literatury rosyjskiej i historyk – specjalista dziejów ZSRR. Autor książki „Narodziny i upadek imperium”.

6 listopada

1657 – W Bydgoszczy zawarta została umowa o przymierzu wieczystym pomiędzy elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem i Polską; jednocześnie potwierdzony został traktat zawarty 19 września 1657 r. w Welawie, znoszący zależność lenną Prus Książęcych od Polski.

1755 – W Pile urodził się Stanisław Staszic – działacz oświeceniowy, pisarz, publicysta, filozof, geograf, geolog; rzecznik reform społecznych w okresie Sejmu Czteroletniego; po rozbiorach organizował m.in. życie naukowe kraju.

1825 – Urodził się Julian Klaczko, działacz polityczny i publicysta, poeta, krytyk literacki, autor esejów.

1838 – Urodził się Bronisław Radziszewski, chemik, profesor Uniwersytetu Lwowskiego – twórca lwowskiej szkoły chemicznej.

1846 – Zmarł Karol Marcinkowski, wielkopolski działacz społeczny, organizator Towarzystwa Naukowej Pomocy i inicjator budowy Bazaru w Poznaniu.

1860 – Urodził się Ignacy Jan Paderewski, pianista, kompozytor, działacz społeczny i mąż stanu; jako premier i minister spraw zagranicznych podpisał w imieniu Polski traktat wersalski.

1863 – Powstanie styczniowe: Pod Jaworowem Soleckim poległ Dionizy Czachowski, ziemianin, szef sztabu zgrupowania gen. Mariana Langiewicza, walczył w bitwach pod Małogoszczą, Pieskową Skałą i Grochowiskami.

1879 – Urodził się Henryk Kuna, rzeźbiarz, malarz, nauczyciel akademicki.

1880 – Urodził się Oskar Sosnowski, profesor Politechniki Warszawskiej, architekt, teoretyk sztuki, konserwator zabytków; autor projektów m.in. kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP w Warszawie oraz kościoła św. Rocha w Białymstoku.

1881 – Urodził się Henryk Mierzejewski, inżynier mechanik i konstruktor.

1890 – W Lublinie zmarł Piotr Ściegienny, katolicki ksiądz, działacz niepodległościowy i chłopski.

1915 – Urodził się Bolesław Kowalski – we wrześniu 1939 r. walczył w obronie Kępy Oksywskiej, a w sierpniu 1944 r. jako jeden z dowódców Gwardii Ludowej (siły zbrojnej PPR) poległ w Powstaniu Warszawskim.

1918 – W nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie utworzono Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele.

1922 – W Warszawie urodził się Artur Międzyrzecki, poeta, prozaik, tłumacz, krytyk literacki.

1922 – W Toruniu utworzono Oficerską Szkołę Marynarki Wojennej.

1923 – W Krakowie doszło do krwawych starć robotników z policją i wojskiem; po obu stronach zginęło 31 osób, ponad 100 zostało rannych.

1936 – W Bydgoszczy urodził się Leonard Pietraszak, aktor, znany m.in. z filmów „Vabank” oraz „Vabank II, czyli riposta”, a także seriali „Czarne chmury” i „Czterdziestolatek”.

1938 – Zdominowane przez sanację wybory do Sejmu i Senatu V kadencji.

1938 – Urodził się Krzysztof Świętochowski, aktor, wieloletni spiker i lektor Polskiego Radia.

1939 – Sonderaktion Krakau: gestapo aresztowało w Krakowie 183 pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczo-Hutniczej.

1945 – W Wierzchosławicach odbył się pogrzeb Wincentego Witosa.

1946 – Polska została członkiem UNESCO.

1948 – W Gdańsku zwodowano pierwszy po wojnie statek – rudowęglowiec „Sołdek”.

1949 – Konstanty Rokossowski objął stanowisko polskiego ministra obrony narodowej i został mianowany marszałkiem Polski.

1950 – W Warszawie na scenie Teatru Polskiego odbył się pierwszy występ Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze”.

1953 – Odbyła się emisja pierwszego spektaklu Teatru Telewizji; widzowie obejrzeli tego dnia „Okno w lesie” Leonida Rachmanowa i Jewgienija Ryssa w reżyserii Józefa Słotwińskiego.

1958 – Zmarł Sławomir Dunin-Borkowski, pisarz, reportażysta, w okresie międzywojennym drukował w dzienniku „Express Poranny”, w czasie Powstania Warszawskiego redagował biuletyn „Warszawa walczy”, autor reportaży: „Polska karząca” i „W ogniu”. Po wojnie pozostał za granicą. Pracował w rozgłośni radiowej Wolna Europa.

1981 – Urodziła się Sylwia Gruchała, florecistka, medalistka olimpijska – brązowy medal w Atenach w 2004 r.

1985 – Zmarła Wanda Stanisławska-Lothe, aktorka teatralna i filmowa, grała m.in. w filmach: „Nikodem Dyzma”, „Polowanie na muchy”, „Kobieta w kapeluszu”, „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz”.

1985 – Gen. Wojciech Jaruzelski zrezygnował ze stanowiska premiera i został przewodniczącym Rady Państwa. Nowym szefem rządu został Zbigniew Messner.

1987 – W Warszawie zmarł Kajetan Sosnowski, malarz.

1988 – Zmarła Celina Niedźwiecka-Bujańska, aktorka. Przed wojną występowała w teatrach Warszawy, Wilna, Krakowa i Łodzi, w latach 70. współpracowała z Teatrem Cricot 2 Tadeusza Kantora.

2000 – Zmarł Tymon Terlecki, pisarz, teatrolog i eseista, autor biografii Heleny Modrzejewskiej.

2017 – W Warszawie zmarł Marek Frąckowiak, aktor teatralny, filmowy i dubbingowy. Był znany m.in. z serialu „Alternatywy 4”, filmów „Psy” i „Popiełuszko”.

7 listopada

1449 – W Malborku zmarł Konrad von Erlichshausen, wielki mistrz zakonu krzyżackiego od 1441 r.; pochowany został w grobowcu w malborskiej kaplicy św. Anny.

1602 – Papież Klemens VIII ogłosił świętym królewicza Kazimierza Jagiellończyka.

1612 – Kapitulacja polskiej załogi na Kremlu.

1806 – Na wieść o zwycięstwie wojsk napoleońskich pod Jeną i Auerstadt w znajdującej się pod pruskim zaborem Wielkopolsce wybuchło powstanie. Do Poznania wjechali gen. Henryk Dąbrowski oraz Józef Wybicki.

1837 – Urodził się Stanisław Tarnowski, hrabia, historyk literatury, krytyk literacki, publicysta i polityk. Był współautorem „Teki Stańczyka” i jednym z głównych ideologów konserwatyzmu galicyjskiego. Autor „Historii literatury polskiej”.

1846 – Zmarł Karol Marcinkowski, lekarz, społecznik, organizator życia gospodarczego w Wielkopolsce.

1849 – Urodził się Józef Chełmoński, malarz, przedstawiciel realizmu, autor obrazów „Odlot żurawi”, „Babie lato”, „Czwórka”, „Bociany”.

1867 – W Warszawie urodziła się Maria Skłodowska-Curie, autorka pionierskich prac z fizyki i chemii jądrowej, jedyna dotąd kobieta uhonorowana przez Szwedzką Akademię Nauk dwiema Nagrodami Nobla.

1889 – Urodził się Stanisław Swianiewicz, ekonomista, prof. Uniwersytetu Wileńskiego; więzień sowiecki, cofnięty z transportu oficerów skierowanych do Katynia; autor głośnej książki „W cieniu Katynia” uważanej za jeden z najważniejszych dokumentów na temat zbrodni katyńskiej.

1889 – Urodził się Stanisław Kubicki, malarz i grafik, poeta i publicysta, przedstawiciel nurtu ekspresjonizmu w sztukach plastycznych i literaturze.

1911 – Maria Skłodowska-Curie została laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemii.

1914 – W Warszawie otwarto Dom Towarowy Braci Jabłkowskich, najnowocześniejszy obiekt handlowy ówczesnej Warszawy.

1917 – Początek bolszewickiego przewrotu w Rosji.

1922 – Papież Pius XI nominował księdza Augusta Hlonda (późniejszego prymasa) administratorem apostolskim w Katowicach, w części diecezji wrocławskiej, przyznanej Polsce w wyniku plebiscytu.

1930 – Urodził się Kazimierz Dziewanowski, reportażysta, autor scenariuszy filmowych, audycji radiowych i telewizyjnych.

1939 – Dekretem prezydenta RP gen. Władysław Sikorski powołany został na stanowisko Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych.

1939 – Gubernator Hans Frank zamieszkał na Wawelu, który stał się siedzibą niemieckich władz Generalnego Gubernatorstwa.

1943 – W Jastrzębiu-Zdroju urodził się Krystian Lupa, reżyser teatralny, scenograf, grafik, autor teatralnych scenariuszy i adaptacji, tłumacz oraz pedagog.

1945 – W Łodzi urodził się Witold Adamek, operator, reżyser, scenarzysta, autor zdjęć m.in. do filmu „Krótki film o miłości” Krzysztofa Kieślowskiego.

1946 – W Nowym Sączu urodził się Jerzy Schejbal, aktor, pedagog; przez wiele lat związany z Teatrem Polskim we Wrocławiu; od 2012 r. jest aktorem Teatru Polskiego w Warszawie.

1946 – W Krakowie zmarł Julian Nowak, lekarz, mikrobiolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego; premier oraz minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (1922); senator (1922-1927).

1949 – Na mocy porozumienia między rządem polskim a władzami radzieckimi Konstanty Rokossowski, radziecki dowódca, został marszałkiem Polski i ministrem obrony narodowej. Ta nominacja zapoczątkowała proces sowietyzacji polskiej armii.

1951 – Rozpoczęto seryjną produkcję samochodu ciężarowego FSC Lublin-51.

1963 – Zmarł prof. Stanisław Ossowski, socjolog, teoretyk kultury.

1965 – W Legnicy urodził się Tomasz Merta, historyk myśli politycznej, publicysta, ekspert ds. edukacji; od 2005 r. wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego oraz Generalny Konserwator Zabytków; zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem 10 kwietnia 2010 r.

1966 – Premiera filmu „Matnia” w reżyserii Romana Polańskiego.

1968 – Premiera filmu „Lalka” w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa.

1981 – Przy pomocy władz amerykańskich z Polski ewakuowany został wraz z rodziną Ryszard Kukliński, oficer polskiego Sztabu Generalnego który przekazał CIA informacje o przygotowaniach do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce oraz plany tej operacji, a także inne tajemnice Układu Warszawskiego.

1996 – Zmarł Andrzej Bączkowski, prawnik, minister pracy i polityki socjalnej w rządzie Włodzimierza Cimoszewicza.

2015 – W Edynburgu odsłonięto pomnik niedźwiedzia Wojtka, służącego podczas II wojny światowej w 2. Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa. Wojtek spędził w edynburskim ogrodzie zoologicznym 16 lat (od 1947 do 1963).

2016 – W Warszawie zmarł Janusz Żełobowski, polski śpiewak operowy i operetkowy, solista Krakowskiego Teatru Muzycznego w latach 1957-1971, następnie do roku 2003 solista Operetki Warszawskiej. Był znany z ról w „Księżniczce czardasza”, „Baronie cygańskim”, „My Fair Lady”, „Ptaszniku z Tyrolu” i „Wesołej wdówce”.

8 listopada

1632 – W wolnej elekcji na króla Polski wybrany został Władysław IV Waza, najstarszy syn zmarłego Zygmunta III.

1781 – W Makoszowach, obecnie dzielnicy Zabrza, urodził się Karol Godula, współtwórca śląskiego przemysłu, właściciel kompleksu kopalń i hut cynku.

1774 – W Warszawie zaczęła się ukazywać „Gazeta Warszawska”. Jej wydawca, były jezuita, ks. Stefan Łuskina, otrzymał w 1773 roku przywilej królewski dający mu wyłączne prawo do wydawania prasy na terenie Korony we wszystkich językach oprócz francuskiego.

1841 – Urodził się Stanisław Kramsztyk, fizyk, pedagog, popularyzator nauki, czynny działacz ruchu oświatowego w Warszawie pod koniec XIX wieku. Był jednym ze współzałożycieli Kasy imienia Milanowskiego – wspomagającej finansowo młodych naukowców.

1858 – Urodził się Tadeusz Wróblewski, prawnik i teoretyk prawa, bibliofil, zesłaniec syberyjski, po 1886 roku obrońca w procesach działaczy politycznych, założyciel biblioteki naukowej w Wilnie.

1864 – W Carskim Siole car Aleksander II podpisał ukaz o kasacie klasztorów w Królestwie Polskim; na jego podstawie w nocy z 27 na 28 listopada 1864 r. władze rosyjskie przeprowadziły kasację 109 klasztorów.

1877 – W Warszawie zmarł Karol Beyer, pierwszy zawodowy fotograf warszawski; twórca polskiej fotografii profesjonalnej; numizmatyk.

1888 – Urodziła się Leokadia Pancewicz-Leszczyńska, aktorka teatralna i gwiazda kina międzywojennego.

1898 – Urodził się Wacław Ścibor-Rylski, aktor, reżyser, dyrektor teatru.

1906 – Pod Rogowem w pobliżu Łodzi działacze Organizacji Bojowej PPS pod dowództwem Józefa Montwiłł-Mireckiego przeprowadzili akcję na rosyjski pociąg pocztowy, zdobywając pieniądze na działalność niepodległościową; była to jedna z największych akcji bojowych Polskiej Partii Socjalistycznej.

1912 – Urodził się Eugeniusz Markowski, malarz, grafik, scenograf. W latach 1940-1955 przebywał za granicą, był członkiem grupy artystów „Libera Associazione Arti Figurative” we Włoszech.

1917 – W wyniku dokonanego w Piotrogrodzie zamachu stanu władzę w Rosji przejęła Rada Komisarzy Ludowych z Włodzimierzem Leninem na czele.

1917 – W Olsztynie urodził się Tadeusz Nowakowski, pisarz, publicysta, współpracownik BBC i sekcji polskiej Radia Wolna Europa.

1918 – Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski zostali zwolnieni z Twierdzy w Magdeburgu.

1923 – W Warszawie urodził się Józef Hen, pisarz, publicysta, scenarzysta; autor powieści „Nikt nie woła”, beletryzowanych biografii „Ja, Michał z Montaigne”, „Błazen – wielki mąż” – o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim i „Mój przyjaciel król” – o Stanisławie Auguście, a także książek „Nie boję się bezsennych nocy” i „Nowolipie”.

1926 – Urodził się Bogdan Baer, aktor teatralny i filmowy, związany z teatrami stołecznymi: Narodowym, Dramatycznym, Ateneum i Polskim.

1928 – Władze Warszawy podjęły uchwałę o przemianowaniu placu Saskiego na plac Marszałka Piłsudskiego. Plac w 1939 r. nazwany został przez Niemców Adolf Hitler Platz, a w 1945 r. przez komunistów – placem Zwycięstwa. W 1990 r. powrócił do nazwy z 1928 r.

1929 – W Warszawie urodził się Jan Młodożeniec, plastyk, jeden z największych twórców plakatu, projektant graficzny, malarz.

1933 – Rozpoczęła działalność Polska Akademia Literatury. Prezesem PAL został Wacław Sieroszewski, jego zastępcą Leopold Staff, a sekretarzem Juliusz Kaden-Bandrowski.

1934 – Urodził się Jerzy Sito, poeta, pisarz, autor sztuk scenicznych.

1937 – W Stryju urodził się Jan Kociniak, aktor filmowy i teatralny, związany z warszawskim Teatrem Ateneum; wystąpił m.in. w filmach „Rękopis znaleziony w Saragossie” Wojciecha Jerzego Hassa i „Miś” Stanisława Barei; jego głosem mówił Gucio w „Pszczółce Mai” oraz Kubuś Puchatek w serii filmów animowanych.

1942 – W Warszawie zmarł Edward Puchalski, reżyser filmowy, scenarzysta, aktor.

1942 – II wojna światowa: siły brytyjsko-amerykańskie w ramach operacji „Torch” wylądowały w kontrolowanych przez siły Państwa Francuskiego Maroku i Algierii.

1948 – Dekretem Ministerstwa Kultury i Sztuki powołany został Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze” pod kierownictwem prof. Tadeusza Sygietyńskiego.

1956 – Początek prac Komisji Wspólnej Episkopatu i Rządu.

1986 – W wieku 96 lat zmarł Wiaczesław Mołotow, jeden z najbliższych współpracowników Stalina. W historii Polski zapisał się ze względu na pakt Ribbentrop-Mołotow oraz podpis jaki złożył razem z innymi członkami kierownictwa ZSRR pod decyzją o wymordowaniu w 1940 r. polskich jeńców.

1992 – W Warszawie zmarła Hanna Skarżanka, aktorka; żołnierz Kedywu Wileńskiego Okręgu AK; w okresie stanu wojennego zaangażowana w działalność podziemnej „Solidarności”; przez wiele lat związana z warszawskim Teatrem Ateneum; wystąpiła m.in. w filmach „Prawo i pięść”, „Rok spokojnego słońca” i „Dolina Issy”.

2000 – W Krakowie zmarł Krzysztof Litwin, aktor, grafik, malarz; odtwórca postaci sierżanta Walczaka w serialu „Przygody psa Cywila”; był pierwszym kompozytorem „Piwnicy Pod Baranami” i autorem muzyki do pierwszego piwnicznego hymnu; występował w Teatrze Telewizji oraz na scenach Starego Teatru i Operetki Krakowskiej.

2000 – W Warszawie zmarł Józef Pińkowski, działacz komunistyczny, ekonomista; w latach 1971-1981 członek KC PZPR; od września 1980 do lutego 1981 r. stał na czele rządu PRL.

2006 – Do Polski przyleciały pierwsze dwa zakupione w USA samoloty wielozadaniowe F-16.

2008 – W Warszawie zmarł Mieczysław F. Rakowski, dziennikarz, w latach 1958-1982 redaktor naczelny tygodnika „Polityka”; od 1975 do 1990 r. członek KC PZPR; poseł na Sejm (1972-1989); premier PRL (1988-1989) i ostatni I sekretarz KC PZPR.

2016 – W warszawskiej Dolinie Szwajcarskiej odsłonięto pomnik Henryka Sławika i Józsefa Antalla seniora – Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

9 listopada

1794 – Powstanie kościuszkowskie: wojska rosyjskie wkroczyły do Warszawy.

1830 – W Jaszunach koło Wilna zmarł Jan Śniadecki, astronom, matematyk, filozof; rektor uniwersytetu w Wilnie w latach 1807-1815.

1839 – W Mińsku urodził się Tadeusz Korzon, jeden z najwybitniejszych polskich historyków; przedstawiciel warszawskiej szkoły historycznej; uczestnik powstania styczniowego.

1861 – Urodził się Tadeusz Pawlikowski, krytyk literacki, reżyser, dyrektor teatrów lwowskich i krakowskich, poniósł duże zasługi dla rozwoju sceny teatralnej w okresie Młodej Polski.

1873 – W Łodzi urodził się Tadeusz Miciński, poeta, prozaik, dramaturg; jeden z czołowych twórców okresu Młodej Polski.

1907 – Urodził się Mieczysław Milecki, aktor teatralny i filmowy. W czasie II wojny żołnierz AK i uczestnik Powstania Warszawskiego.

1910 – W Poznaniu zmarł Piotr Wawrzyniak, ksiądz, działacz społeczny i gospodarczy.

1914 – Rozpoczęła się operacja „Ulina Mała”, w wyniku której trzy bataliony 1. Pułku Legionów Polskich dowodzone przez Józefa Piłsudskiego przedostały się pomiędzy wojskami austriackimi i rosyjskimi do Krakowa.

1915 – Urodziła się Hanka Bielicka, aktorka nazywana „królową estrady i kabaretu”; wystąpiła w wielu filmach, m.in. w „Zakazanych piosenkach”, „Cafe pod Minogą”, „Małżeństwie z rozsądku” i „Panu Wołodyjowskim”.

1916 – Urodził się Kazimierz Romanowicz, żołnierz II Korpusu Polskiego, jedna z czołowych postaci polskiej emigracji, twórca księgarni i wydawnictwa Libella w Paryżu.

1919 – Urodził się Marian Pankowski, poeta, pisarz, autor sztuk scenicznych, tłumacz.

1928 – Premiera filmu „Pan Tadeusz” w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego.

1939 – W okupowanej Warszawie założona została Tajna Armia Polska, organizacja konspiracyjna zajmująca się m.in. dywersją i wywiadem. Jednym z szefów był Witold Pilecki.

1939 – Niemcy rozpoczęli Sonderaktion Lublin, aresztując kilkuset przedstawicieli polskiej inteligencji: w kolejnych miesiącach na terenie dystryktu lubelskiego aresztowano ok. 2 tys. przedstawicieli inteligencji. Spośród nich kilkuset zostało rozstrzelanych, a kilkudziesięciu trafiło do obozów koncentracyjnych.

1942 – W Lublinie Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta na Majdanie Tatarskim; większość przetrzymywanych w nim Żydów zamordowano w komorach gazowych w obozie na Majdanku.

1943 – W Waszyngtonie powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA).

1964 – Sąd Wojewódzki w Warszawie ogłosił wyrok w sprawie Melchiora Wańkowicza: 1,5 roku więzienia za „propagowanie materiałów oczerniających i poniżających PRL”.

1968 – Zakończył się pierwszy z tzw. procesów pomarcowych: Józef Dajczgewand został skazany na 2,5 roku więzienia, a Sławomir Kretkowski na 1,5 roku.

1980 – Premiera serialu telewizyjnego „Dom” w reżyserii Jana Łomnickiego.

1987 – Służba Bezpieczeństwa zatrzymała ukrywającego się od 13 grudnia 1981 r. Kornela Morawieckiego, przywódcę Solidarności Walczącej.

1989 – Kanclerz RFN Helmut Kohl rozpoczął wizytę w Polsce. Podpisano umowę o dwustronnej współpracy naukowo-technicznej, zaś w Krzyżowej doszło do historycznego pojednania z udziałem Tadeusza Mazowieckiego.

1989 – Upadek muru berlińskiego; władze NRD otworzyły granice z Berlinem Zachodnim.

1990 – Ustawa o przejęciu przez skarb państwa majątku byłej PZPR.

1995 – Premiera serialu „Ekstradycja” w reżyserii Wojciecha Wójcika.

2000 – Sejm uchwalił ustawę o repatriacji, dotyczącą Polaków na Wschodzie.

2001 – Premiera filmu „Wiedźmin” w reżyserii Marka Brodzkiego.

2008 – W Warszawie zmarł Stanisław Różewicz, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, kierownik artystyczny Zespołu Filmowego „Tor” (1967-1968; 1972-1980); autor m.in. filmów „Wolne Miasto” i „Westerplatte”. Brat Tadeusza.

Newsletter „Piękno Historii” dla czytelników „Wszystko co Najważniejsze”

Ruszył nowy projekt redakcji „Wszystko co Najważniejsze” – newsletter „Piękno Historii”.

Nasz newsletter to przestrzeń dla każdego, kto interesuje się historią – zarówno na co dzień, jak i okazjonalnie. Co tydzień prezentujemy wybór najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, których rocznice obchodzimy w danym tygodniu. Znajdą tu Państwo również jakościowe teksty na temat historii autorstwa profesjonalnych historyków, napisane w sposób przystępny i ciekawy.

Newsletter „Piękno Historii” to także szansa na zapoznanie się z głosem z epoki, w który warto się wsłuchać. Prezentujemy go pod postacią cytatu z wybranego źródła historycznego. Proponujemy ponadto zdjęcie bądź obraz z epoki, dzięki którym obcowanie z przeszłością będzie ciekawsze. Znajdą tu Państwo również polecenia książek historycznych, po jakie warto sięgnąć. Co tydzień przedstawimy także sylwetkę polskiego naukowca, wynalazcy, myśliciela lub artysty, którego dokonania  wpłynęły na świat, jaki znamy dziś. 

Zapraszamy do subskrybowania!

Link do zapisów: [Zapisz się].

PAP/MB