Zalecenie po udarze mózgu? Obserwacja ptaków

Obserwowanie ptaków, słuchanie ich śpiewu i wspólne rozmowy o tym, co dzieje się w przyrodzie, stały się częścią programu rehabilitacji osób z afazją po udarze mózgu na University of Montana. Naukowcy opisują ten model jako sposób na stworzenie naturalnego, niewymuszonego środowiska, w którym komunikacja pojawia się nie dlatego, że wymaga jej ćwiczenie terapeutyczne, ale dlatego, że uczestnik rzeczywiście chce coś powiedzieć.

.Afazja należy do częstych następstw udaru mózgu. Jest nabytym zaburzeniem neurologicznym wpływającym na język i komunikację: może utrudniać mówienie, rozumienie wypowiedzi, czytanie i pisanie. Dotyczy około jednej trzeciej osób po udarze i może poważnie wpływać na zdolność uczestniczenia w życiu społecznym, zwiększając ryzyko izolacji oraz pogorszenia dobrostanu psychicznego. Badacze z University of Montana pokazują jednak, że rehabilitacja nie musi ograniczać się do gabinetu logopedycznego. W opublikowanym we wrześniu 2026 r. w „Frontiers in Bird Science” artykule opisali kilkuletnie doświadczenia z włączaniem kontaktu z ptakami i obserwacji przyrody do Intensive Comprehensive Aphasia Program – intensywnego programu rehabilitacyjnego dla osób żyjących z afazją po udarze.

Nie jest to jeszcze badanie kliniczne dowodzące skuteczności birdwatchingu jako samodzielnej terapii. Autorzy określają swoją pracę jako perspective article, przedstawiający model i doświadczenia programu; zespół koncentruje się obecnie na systematycznym mierzeniu rezultatów, szkoleniu klinicystów i możliwości rozszerzenia tego sposobu pracy poza Montanę. 

„Afazja to kradzież tożsamości”

.Jedną z osób kierujących Big Sky Aphasia Program jest prof. Catherine Off z University of Montana. – Afazja to kradzież tożsamości – mówi badaczka. – Osoby z afazją nie mają problemów intelektualnych. Nadal są sobą. Problem polega na tym, że zmieniła się ich zdolność posługiwania się językiem. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie.

Osoba po udarze może wiedzieć, co chce powiedzieć, rozumieć sytuację i zachowywać swoją osobowość, a jednocześnie mieć poważne trudności z ubraniem myśli w słowa. W rezultacie zwyczajna rozmowa, wcześniej odbywająca się bez wysiłku, może stać się źródłem frustracji. Dlatego rehabilitacja afazji coraz częściej obejmuje nie tylko ćwiczenie konkretnych funkcji językowych, lecz również tworzenie sytuacji, w których pacjent może ponownie uczestniczyć w realnym życiu społecznym. Program prowadzony w Montanie wyrasta właśnie z takiego założenia.

Wszystko zaczęło się od sów

.Współpraca specjalistów od rehabilitacji i badaczy ptaków zaczęła się w 2021 r. Uczestnicy Intensive Comprehensive Aphasia Program zainteresowali się wówczas sowami. Na zajęcia przyniesiono materiały przyrodnicze, w tym zachowane okazy i inne obiekty związane z tymi ptakami. To, co początkowo było pojedynczym doświadczeniem, szybko pokazało swoją wartość jako punkt wyjścia do rozmowy. Uczestnicy chcieli dowiedzieć się więcej. Przyglądali się eksponatom, zadawali pytania, komentowali to, co widzą. Zamiast wykonywać abstrakcyjne ćwiczenie językowe, rozmawiali o czymś, co rzeczywiście wzbudziło ich ciekawość.

Z tego doświadczenia wyrosła stała współpraca między Victorią Dreitz, ekolożką ptaków i dyrektorką Avian Science Center na University of Montana, a Jenną Griffin-Musick i Catherine Off, specjalistkami zajmującymi się afazją oraz rehabilitacją po udarze. Program rozwijał się z roku na rok. Z prostych obserwacji na uniwersyteckim patio przeszedł w bardziej rozbudowane zajęcia terenowe, łączące obecność w naturze, obserwację ptaków, wspólną uwagę oraz komunikację.

Nie trzeba dużo mówić, żeby móc uczestniczyć

.Jedną z największych zalet obserwacji ptaków jest niski próg wejścia. Nie trzeba posiadać specjalistycznej wiedzy. Nie trzeba też mówić płynnie, by móc uczestniczyć w wydarzeniu. – Wymagania językowe są niewielkie, a ludzie mogą uczestniczyć na takim poziomie, na jakim chcą – tłumaczy Jenna Musick, współkierująca programem. Można po prostu patrzeć. Można wskazać ptaka. Można próbować go rozpoznać. Można zadać krótkie pytanie albo wysłuchać odpowiedzi innej osoby. Można pomóc komuś ustawić lornetkę. Można porozmawiać o śpiewie, kolorach, zachowaniu czy kierunku lotu. Dla człowieka, który zmaga się z afazją, taka przestrzeń może być zupełnie inna od sytuacji formalnego ćwiczenia językowego.

Nie istnieje tu jedna „poprawna” odpowiedź. Nie trzeba reagować pod presją. Zainteresowanie tym, co dzieje się przed oczami grupy, samo tworzy powód do komunikacji.

„Komunikacja poprawia się dopiero wtedy, gdy chce się coś powiedzieć”

.Catherine Off ujmuje tę zasadę bardzo prosto. – Funkcja komunikacyjna nie poprawia się, dopóki człowiek nie chce się o czymś komunikować – mówi. Dlatego uczestnicy programu wychodzą z gabinetu terapeutycznego. – Mówimy: ciesz się obecnością innych ludzi, ciesz się byciem na zewnątrz i pozwól, żeby komunikacja przyszła sama – tłumaczy Off.

Właśnie ten element odróżnia program od klasycznego ćwiczenia wykonywanego według przygotowanego scenariusza. Ptak, który nagle pojawia się na gałęzi, nie jest częścią wcześniej ułożonego testu. Może odlecieć. Może wydać dźwięk. Może zachować się w sposób, którego nikt nie przewidział. Uczestnicy dzielą więc prawdziwe doświadczenie, a komunikacja staje się narzędziem potrzebnym do jego przeżywania.

Dlaczego właśnie ptaki?

.Ptaki mają kilka cech szczególnie użytecznych w takim modelu. Są niemal wszędzie – zarówno w miastach, jak i na terenach wiejskich. Nie wymagają wyjazdu do specjalnego ośrodka ani skomplikowanego wyposażenia. Można obserwować je z okna, w parku, na uniwersyteckim kampusie albo podczas krótkiego spaceru. Jednocześnie oferują bardzo różne bodźce. Można zwracać uwagę na ruch, barwy, odgłosy, zachowania, migracje i sezonowe rytmy. Dwie osoby mogą wspólnie patrzeć na tego samego ptaka, nie prowadząc jeszcze rozbudowanej rozmowy, a mimo to dzielić uwagę i doświadczenie.

Victoria Dreitz zwraca uwagę, że kontakt z ptakami ma wyjątkowo szeroki próg dostępności. Można rozpocząć od zwyczajnego patrzenia przez okno, a z czasem przejść do planowania tras i poszukiwania konkretnych gatunków. Punktem wyjścia może być po prostu pytanie: jakie ptaki znajdują się w moim własnym otoczeniu?

Wspólna uwaga i powrót do rozmowy

.Obserwowanie ptaków w grupie tworzy jeszcze jeden istotny mechanizm – wspólną uwagę. Uczestnicy nie muszą nieustannie patrzeć na siebie ani koncentrować całej uwagi na własnych trudnościach komunikacyjnych. Mogą skierować ją na coś trzeciego: ptaka, jego śpiew, ruch albo zachowanie. Z tego wspólnego doświadczenia może następnie wyrastać rozmowa.

Osoby uczestniczące w programie komentują to, co widzą, pytają badaczy o gatunki, pomagają sobie nawzajem używać sprzętu. Czasami rozmowa trwa również po zakończeniu zajęć. – Wracają wieczorem do domu i rozmawiają o tym ze swoimi bliskimi – zauważa Musick. – To tworzy dalszą komunikację. I właśnie ten efekt jest szczególnie istotny w rehabilitacji nastawionej na uczestnictwo w codziennym życiu. Celem nie jest wyłącznie lepsze wykonanie zadania w gabinecie. Chodzi o to, aby komunikacja ponownie zaczęła służyć kontaktowi z innymi.

Przyroda jako część rehabilitacji

.Autorzy publikacji zwracają również uwagę na szerszą zależność pomiędzy kontaktem z naturą a dobrostanem. Wspólne obserwowanie przyrody może sprzyjać zaangażowaniu społecznemu, obniżać presję związaną z wykonywaniem konkretnego zadania i tworzyć środowisko bardziej naturalne niż typowa sytuacja terapeutyczna.

W opublikowanym artykule badacze opisują bird-centered ecological engagement jako rodzaj ustrukturyzowanej przestrzeni terapeutycznej, w której doświadczenie ekologiczne może wspierać komunikację, uczestnictwo społeczne oraz dobrostan psychospołeczny osób żyjących z afazją. Nie oznacza to jednak, że obserwacja ptaków zastępuje terapię logopedyczną. Jest raczej sposobem przeniesienia wypracowywanych umiejętności poza tradycyjną sytuację kliniczną i stworzenia warunków, w których język ponownie zaczyna pełnić swoją naturalną funkcję: pozwala człowiekowi dzielić się zainteresowaniem, zadawać pytania, budować relacje i uczestniczyć w świecie.

Od Montany do szerszego modelu rehabilitacji

.Zespół z University of Montana chce teraz przejść do kolejnego etapu. Badacze skupiają się na mierzeniu rezultatów programu, szkoleniu terapeutów i opracowywaniu sposobów, które pozwoliłyby wykorzystywać podobne zajęcia również w innych ośrodkach. To istotne zastrzeżenie. Dotychczasowa publikacja nie przedstawia wyników dużego kontrolowanego badania dowodzącego, że birdwatching poprawia funkcje językowe w określonym stopniu. Opisuje natomiast wieloletnie doświadczenie programu i mechanizmy, które zdaniem autorów uzasadniają dalsze badania.

Sam Intensive Comprehensive Aphasia Program na University of Montana działa zwykle przez cztery dni w tygodniu przez cztery tygodnie, zapewniając uczestnikom około 80 godzin intensywnej rehabilitacji. Zajęcia związane z ptakami są jednym z elementów tego szerszego programu. Zespół chce ustalić, w jaki sposób można mierzyć ich wpływ na komunikację, uczestnictwo społeczne i jakość życia.

Jeżeli model okaże się skuteczny również w dalszych badaniach, jego zaletą może być prostota. Ptaki nie są przecież charakterystyczne wyłącznie dla Montany. Są obecne właściwie wszędzie. I być może właśnie dlatego mogą tworzyć coś, czego trudno dostarczyć w gabinecie terapeutycznym: naturalny powód, aby ponownie chcieć coś powiedzieć drugiemu człowiekowi.

Jarosław Kowalski / PAP