Ojcowski Park Narodowy królestwem nietoperzy

Rekordową liczbę 1311 hibernujących nietoperzy doliczyli się tej zimy w Ojcowskim Parku Narodowym leśnicy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Zdecydowana większość to podkowce małe; liczebność tego gatunku od kilkunastu lat wzrasta na tym terenie i także jest największa w historii badań.

Ojcowski Park Narodowy – królestwo nietoperzy

.Monitoring zimowy nietoperzy w ojcowskich jaskiniach jest od kilkudziesięciu lat prowadzony przez studentów Sekcji Teriologicznej Koła Leśników Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu pod kierunkiem prof. Witolda Grzywińskiego. W 2026 roku liczenie hibernujących ssaków odbyło się na przełomie styczna i lutego.

Jak poinformował opiekun sekcji prof. Witold Grzywiński, w trakcie tegorocznego liczenia nietoperzy w OPN badacze stwierdzili rekordową liczbę 1311 hibernujących osobników, o 105 więcej niż w 2025 roku. Najliczniejszym gatunkiem jest podkowiec mały; wzrost liczby zimujących nietoperzy jest głównie efektem zwiększenia się liczebności tego gatunku.

– Najliczniejszym zimowiskiem nietoperzy w Ojcowskim Parku Narodowym, jak i na całej Wyżynie Krakowskiej jest Jaskinia Ciemna, w której stwierdziliśmy 1041 nietoperzy. Jaskinia Ciemna jest największym zimowiskiem podkowca małego w kraju. W 2026 roku odnotowaliśmy również większą liczebność mopka zachodniego, co najprawdopodobniej jest efektem mroźnej zimy i wybierania bardziej izolowanych miejsc do hibernacji – relacjonował naukowiec.

Według badaczy tegoroczną ciekawostką jest to, że podkowce zimujące w Jaskini Ciemnej były rozmieszczone inaczej niż zazwyczaj. Trzy duże zgrupowania znajdują się na stropie jaskini, a w poprzednich latach najwięcej osobników wisiało w największym kotle wirowym. Zdaniem poznańskich leśników więcej podkowców to sukces ich rozrodu latem, bo przybyło ostoi.

Jaskinia Ciemna – największe zimowisko nietoperzy

.Dyrektor Ojcowskiego Parku Narodowego Tomasz Gierat poinformował, że perspektywy bytowania nietoperzy w Ojcowskim Parku Narodowym są obecnie bardzo dobre. Wpływ na dobrostan tych ssaków ma poprawa stanu środowiska naturalnego, związana przede wszystkim z wycofaniem toksycznych środków ochrony roślin oraz dobra ochrona stanowisk zimowania.

Jak przypomniał dyrektor, liczebność nietoperzy do lat 50. XX wieku była względnie wysoka, choć nie tak duża jak w XIX wieku. W latach 50. nastąpił gwałtowny spadek populacji. Tendencja ta utrzymywała się aż do przełomu wieków. Od początku XXI wieku z roku na rok liczebność nietoperzy w ojcowskich jaskiniach wzrasta. Tomasz Gierat zwrócił uwagę, że wiele gatunków nie wykorzystuje jaskiń jako miejsca zimowania, np. borowiec wielki.

Równolegle ze zmianami liczebności zmieniała się również struktura dominacji poszczególnych gatunków. Na początku lat 50. udział podkowca małego wynosił około 90 proc., w połowie lat 90. spadł do 35 proc., a dopiero na początku lat dwutysięcznych wzrósł ponownie do ponad 50 proc. Obecnie podkowiec mały znów stanowi około 90 proc. populacji, a jego największym zimowiskiem jest Jaskinia Ciemna, w której w 2026 roku odnotowano ponad tysiąc osobników. Drugim co do liczebności gatunkiem zimującym w jaskiniach OPN jest nocek duży, często trafia się również mopek zachodni, nocek orzęsiony czy nocek rudy, pozostałe gatunki występują pojedynczo.

70. rocznica istnienia Ojcowskiego Parku Narodowego

.Tomasz Gierat przekazał, że na terenie OPN znajduje się 675 jaskiń, które stanowią miejsca hibernacji w okresie zimowym. Jaskinie udostępnione do zwiedzania są zamykane jesienią, aby zimujące nietoperze nie były niepokojone. Dzięki ochronie ścisłej wzrasta liczba drzew dziuplastych, które również stanowią ważne schronienia dla tych zwierząt.

– Dodatkowo park, we współpracy ze Polskim Towarzystwem Przyjaciół Przyrody „Pro Natura” z Wrocławia, prowadzi liczne działania mające na celu poprawę warunków bytowania nietoperzy, m.in. kratowanie jaskiń, zabezpieczające je przed nielegalną penetracją w okresie zimowym oraz adaptację strychów i poddaszy dla kolonii rozrodczych. Niemal każdy remontowany budynek parku jest przystosowywany do potrzeb nietoperzy – zaznaczył dyrektor.

Jak wskazał, w budynku dyrekcji OPN na poddaszu znajduje się największa na terenie parku kolonia rozrodcza podkowca małego oraz nocka orzęsionego, która z roku na rok zwiększa swoją liczebność. – Obecnie ze środków europejskich programu FENIKS prowadzony jest remont zabytkowej willi Grzybowska, w której powstanie centrum edukacyjne poświęcone nietoperzom. Część pomieszczeń będzie przeznaczona wyłącznie dla tych zwierząt, aby mogły utworzyć tam kolonię rozrodczą – zapowiedział Tomasz Gierat.

Ojcowski Park Narodowy, który w 2026 roku obchodzi 70-lecie swojego istnienia, jest najmniejszym, ale zaliczanym do najpiękniejszych parków narodowych w Polsce. OPN liczy obecnie 2145,62 ha powierzchni. Symbolem parku jest nietoperz – w jaskiniach i lasach na jego terenie obecnie żyje 21 gatunków tych ssaków. W całej Polsce stwierdzono występowanie 28 gatunków nietoperzy. Wszystkie są objęte ścisłą ochroną.

Zachowania ratownicze u zwierząt

.Na temat zachowań altruistycznych i ratowniczych u poszczególnych gatunków zwierząt na łamach “Wszystko Co Najważniejsze” pisze prof. Ewa J. GODZIŃSKA w tekście “Czego możemy nauczyć się od zwierząt?“.

“Ważną podkategorią ryzykownych zachowań altruistycznych są tak zwane zachowania ratunkowe, czyli przychodzenie z pomocą konkretnym osobnikom, które znalazły się w niebezpieczeństwie. W r. 2002 polscy badacze Wojciech Czechowski, Ewa J. Godzińska i Marek Kozłowski zainicjowali współczesne badania takich zachowań, opisując, jak robotnice trzech gatunków mrówek ratują towarzyszki atakowane przez drapieżne larwy mrówkolwa. Szerokie spektrum zachowań ratunkowych zostało też opisane u wielu innych gatunków mrówek i u licznych kręgowców, takich jak różne gryzonie i naczelne, słonie, mangusty, psy, dziki, walenie i niektóre ptaki. W badaniach tych obserwowano i analizowano nie tylko przychodzenie z pomocą osobnikom zaatakowanym przez drapieżnika, lecz również pomoc w uwalnianiu się z różnych naturalnych i sztucznych pułapek”.

“Ofiarność i gotowość do angażowania się w ryzykowne akcje na rzecz innych osobników nie jest naiwnością, lecz ważnym przystosowaniem. Jest tak dlatego, że dla każdego osobnika ważniejsze od indywidualnego przeżycia jest tzw. dostosowanie łączne, czyli łączna zdolność do przekazania swoich genów kolejnym pokoleniom, niezależnie od tego, czy są one ulokowane w jego własnym ciele, czy też w ciałach innych osobników. Jedną z najważniejszych form altruizmu jest więc nepotyzm, czyli działania przynoszące korzyść krewnym altruisty. Drugim ważnym czynnikiem decydującym o opłacalności zachowań altruistycznych jest gotowość ich beneficjentów do odwzajemniania uzyskanych przysług”.

”Ofiarność i rycerskość podobają się płci przeciwnej. Zwierzęta mogą jednak zachowywać się w sposób altruistyczny także z innych powodów. Ryzykowne zachowania altruistyczne stanowią bowiem sygnał wysokiej jakości osobnika i w związku z tym mogą przynosić mu korzyści poprzez podnoszenie jego atrakcyjności dla płci przeciwnej. Zjawisko to zostało dobrze udokumentowane między innymi przez długoletnie badania zachowań dżunglotymali arabskich. Ptaki te uprawiają lęgi zespołowe, w których osobniki podporządkowane nie mają bezpośredniego dostępu do rozrodu, lecz pełnią funkcję pomocników pomagających w wychowywaniu potomstwa osobników dominujących”.

.”Dżunglotymale odstraszają wrogów naturalnych, w szczególności jadowite węże, stosując wobec nich tak zwane nękanie, czyli celowe przybliżanie się do intruza i konfrontację z nim. Nękanie węży to niesłychanie ryzykowne zadanie. Jednak tylko te ptaki, które nie stronią od udziału w takich odważnych akcjach, mogą zdobyć tak zwany prestiż społeczny, bez którego nie są w stanie uzyskać dostępu do rozrodu. W związku z tym nawet osobniki dominujące, które uzyskały już dostęp do rozrodu, konkurują aktywnie z osobnikami podporządkowanymi o możliwość pełnienia niebezpiecznej funkcji strażnika. Uwaga: różnica pomiędzy walką o dominację i poszukiwaniem prestiżu społecznego polega na tym, że w pierwszym przypadku osobnik rywalizuje z członkami tej samej grupy społecznej, a w drugim walczy z zewnętrznymi wrogami swojej grupy, by w ten sposób obwieścić swoją wysoką jakość i stać się atrakcyjnym kandydatem na partnera do rozrodu” – pisze prof. Ewa J. GODZIŃSKA.

PAP/MJ