Piec tandoor sprzed 2,5 tys. lat, wykorzystywany w Persji Achemenidów
W trakcie wykopalisk prowadzonych na terenie stanowiska Oluz Höyük w północnej Turcji archeolodzy odkryli doskonale zachowany starożytny piec tandoor. Ujawniony zabytek liczy 2500 lat i powstał w czasach, gdy nad Anatolią panowało perskie Imperium Achemenidów. Jak twierdza eksperci to niezwykłe znalezisko jest świadectwem tego, iż tradycje kulinarne w Anatolii są zaskakujące trwałe, a ich ciągłość sięga czasów sprzed 2,5 mileniów.
Piec tandoor sprzed 2,5 tys. lat
.Tandoor, określany także jako tandyr, to tradycyjny dla Azji Południowej oraz Azji Środkowej gliniany piec, który charakteryzuje się kształtem beczki lub dzbana, który od tysięcy lat jest wykorzystywany do obróbki termicznej mięsa i warzyw poprzez pieczenie i gotowanie. Tego typu gliniane piece osiągające temperaturę ponad 480 stopni Celsjusza są wykorzystywane w kuchni bliskowschodniej, indyjskiej oraz pakistańskiej i afgańskiej.
Mając cylindryczną formę tandoor przypomina wazon lub starożytną amforę. Już w czasach starożytnych tandoor – znany również pod nazwami takimi jak: tandir, tambour, tandyr, albo tanur – służył do wypieku przaśnych placków i przaśnych płaskich chlebów takich jak roti, słynny lawasz, naan, chleb tandoor, czy matnakasz. Już przed wiekami w tandoorach przygotowywano także mięso. Tandoory często miały nieruchomą formę i były umieszczane w ziemi.
Najstarsze znane piece tandoor pochodzą sprzed 3 tys. lat i zostały odkryte one na terenach dawnej Persji, Afganistanu oraz na ziemiach doliny Indusu. Według niektórych badaczy historia tego urządzenia rozpoczęła się dokładnie w tej ostatniej wielkiej krainie, gdyż to właśnie w Indiach miały zostać odsłonięte najstarsze znane tandoory – przy czym najstarsze z nich, zidentyfikowane w dolinie Harappan, mają liczyć 5 tys. lat. Za sprawą szlaków handlowych tandoor trafił następnie do Azji Środkowej oraz na Bliski Wschód. Piece tandoor były wykorzystywane jeszcze w Mezopotamii oraz starożytnym Egipcie.
Z kolei przykładem jednego z najstarszych tandoorów w regionie Anatolii jest piec tego typu ujawniony na obszarze starożytnego stanowiska Oluz Höyük, które znajduje się w prowincji Amasya w północnej Turcji. Zaskakujące odkrycie zostało dokonane przez zespół archeologów na czele którego stoi prof. Şevket Dönmez z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Stambule. Odkopany w tym miejscu piec tandoor w 100 proc. wpisuje się pod kątem budowy i wyglądu innych tego typu urządzeń, gdyż tak jak one został wykonany z wypalonej gliny oraz zostały wybudowany pod ziemią.
Starożytny piec przypominający do złudzenia współczesne odpowiedniki
.Jak stwierdził w rozmowie z mediami prof. Şevket Dönmez, tandoor z Oluz Höyük pod kątem wizualnym w zasadzie całkowicie przypomina tandoory, które są obecnie nadal używane w Anatolii. „Ten piec tandoor jest praktycznie taki sam jak te piece, które są używane we współczesnych wioskach anatolijskich. Jedyna różnica pomiędzy nimi polega na tym, że ten piec ma 2600 lat” – powiedział prof. Şevket Dönmez.
Zaskakujący zabytek został odkryty tuż obok kamiennego stołu warsztatowego, który służył najpewniej do wyrabiania ciasta lub mielenia pszenicy. Obecność tuż obok siebie tandoora i stołu warsztatowego wskazują jednoznacznie, iż miejsce, gdzie zostało dokonane to odkrycie pełniło funkcję kuchni domowej. Odkrycie to potwierdza tezę, że wypiekanie chleba i tradycja wspólnego gotowania były powszechną praktyką w Anatolii już w czasach perskich.
Eksperci podkreślają, że instalacje do gotowania przypominające piece istniały w Anatolii już w neolicie, ale piece typu tandoor pojawiły się w późniejszym okresie 3-2,5 tys. lat temu. Piec tandoor z Oluz Höyük wyróżnia się zaawansowaną konstrukcją oraz wyjątkowym stanem zachowania. „Znalezisko to pokazuje, jak głęboko zakorzenione w przeszłości są obecne tradycje kulinarne Anatolii” – zauważył prof. Şevket Dönmez.
Wielowiekowe ciągłe tradycje kulinarne Anatolii
.Nowo odkryty tandoor z Oluz Höyük łączy się również z innym ważnym znaleziskiem dokonanym w 2023 w tym samym miejscu. Badacze na terenie tego starożytnego stanowiska odkryli wówczas sporych rozmiarów gliniane naczynie. W przekonaniu archeologów naczynie to stanowiło część wyposażenia perskiej kuchni pałacowej. Zabytek ten zawierał fragmenty kości zwierzęcych i ziarna zbóż. Analiza naukowa potwierdziła, że naczynie to było używane do przygotowywania keşkek (keszkeku), będącego jednym z najstarszych dań Anatolii.
Keşkek to tradycyjne anatolijskie danie przygotowywane poprzez powolne gotowanie pszenicy (lub jęczmienia) z mięsem, zazwyczaj jagnięciną lub kurczakiem. Potrawa ta jest poddawana obróbce termicznej aż do momentu uzyskania gęstej konsystencji przypominającej owsiankę. Danie to jest tradycyjne podawane podczas wesel, świąt religijnych i uroczystości społecznościowych, szczególnie na obszarach wiejskich Anatolii. W 2011 roku keşkek został nawet uznany przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo kulturowe ludzkości.
.Jak stwierdził prof. Şevket Dönmez, w odkrytym tandoorze już 2,5 tys. lat temu najpewniej były wypiekane właśnie keşkeki. „Keşkek był najprawdopodobniej gotowany przy użyciu tych pieców tandoor. Świadczy to o bezpośredniej linii kulturowej łączącej okres perski z nowoczesną kuchnią anatolijską” – stwierdził ekspert.
Marcin Jarzębski
