Podobóz Auschwitz-Jawischowitz. Więźniów zmuszano w nim do katorżniczej pracy w kopalni

Pamięć kilku tysięcy więźniów z podlegającego niemieckiemu KL Auschwitz podobozu Jawischowitz uczciła społeczność Brzeszcz (Małopolskie). W 84. rocznicę uruchomienia podobozu złożono wieńce przed pomnikiem ofiar, który znajduje się w miejscowym parku.

Podobóz Auschwitz-Jawischowitz

Do tworzonego wówczas podobozu przywieziono pierwszych 150 więźniów KL Auschwitz, Żydów z Francji. Był to pierwszy przypadek w niemieckim nazistowskim systemie obozowym wykorzystania więźniów do przymusowej niewolniczej pracy pod ziemią.

W utworzonym w 1942 r. podobozie KL Auschwitz-Jawischowitz osadzeni byli więźniowie z całej ówczesnej okupowanej Europy – Polski, Francji, Holandii, Czech, Słowacji, Włoch, Belgii, Węgier, Jugosławii, Rosji, Austrii, Ukrainy, Niemiec. W 95 proc. więźniami byli Żydzi.

W 1944 r. podobóz osiągnął maksymalny chwilowy stan liczbowy – ponad 2,5 tys. osób. Nie jest ustalona liczba ofiar podobozu, ale wiadomo, że pochłonął on życie kilku tysięcy więźniów. Agnieszka Molenda-Kopijasz z brzeszczańskiej Fundacji Pobliskie Miejsca Pamięci przekazała w dniu 15 sierpnia 2026 r., że po rocznicowej uroczystości z 2026 r. zaprezentowano oryginalny obozowy przedmiot, który trafił do zbioru pod opieką Fundacji kilka dni wcześniej.

„To część dużego obozowego kotła do gotowania posiłków – jego wewnętrzny gar o pojemności 330 litrów. Jest wykonany z grubej blachy pokrytej wewnątrz emalią. Kocioł ten trafił do naszych zbiorów z jednego z okolicznych gospodarstw, gdzie był używany jako zbiornik na wodę, a wcześniej przy pracach murarskich jako zbiornik do gaszenia wapnia i pojemnik na gotową zaprawę murarską, o czym świadczą znajdujące się na nim jeszcze jej resztki” – wyjaśniła szefowa fundacji.

Jak dodała, kocioł został pozyskany w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu w 1945 r. z którejś z obozowych kuchni Auschwitz, ale już raczej nie uda się ustalić, z której. Przypomniała przy tym, że Niemcy, przybudowując kompleks obozu KL Auschwitz, wysiedlili kilkanaście okolicznych wiosek, zabierając wysiedlanym przymusowo mieszkańcom cały dobytek i wyburzając ich domy.

Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau

Powracający w 1945 r. z wysiedleni, nie mając nic, trafiali w pustą przestrzeń po swoich domach. Adaptowali więc wszystko, co zastali w przestrzeni obozowej strefy interesów Auschwitz. „Tak też i ten gar, po zdemontowaniu go i wyjęciu z blaszanej obudowy, został początkowo wykorzystany jako poidło dla zwierząt” – sprecyzowała Molenda-Kopijasz.

Zastrzegła też, że Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau powstało w 1947 r., koncentrując się głównie na obozie macierzystym, czyli Auschwitz I i Birkenau. Część rozrzuconego w okolicy poobozowego majątku została naturalną koleją rzeczy wchłonięta przez powracające i odradzające się życie.

Molenda-Kopijasz, dziękując darczyńcom za zaufanie społeczne podała, że Fundacja jest na miejscu drugim po Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau buforem pamięci o KL Auschwitz-Birkenau, m.in. gromadząc drugi co do wielkości, po muzeum, zbiór oryginalnych przedmiotów po kompleksie obozowym i podobozach. To kilkanaście tysięcy poobozowych przedmiotów.

Warunki w obozie były bardzo ciężkie

Według historyków z Muzeum Auschwitz tuż po zajęciu Polski przez Niemców w 1939 r. majątek państwowy został zajęty przez okupanta. Z początkiem 1940 r. Państwowa Kopalnia Węgla Kamiennego Brzeszcze Jawiszowice przeszła pod zarząd niemiecki.

Na początku 1942 r. Niemcy, chcąc zwiększyć zatrudnienie w kopalni, wybudowali baraki dla robotników przymusowych. W połowie roku podpisano umowę z SS, na podstawie której pobliski obóz koncentracyjny Auschwitz miał dostarczyć do Brzeszcz 6 tys. więźniów.

W lipcu 1942 r. nadzór nad podobozem przejęła komendantura Auschwitz. Ustawiono ogrodzenie z podwójnego rzędu drutów kolczastych i wieże strażnicze. Warunki w obozie były bardzo ciężkie. Panowała wysoka śmiertelność. Niezdolni do pracy najczęściej byli mordowani w komorach gazowych lub dosercowym zastrzykiem fenolu. Stan liczbowy był uzupełniany nowymi transportami z obozu głównego. 18 i 19 stycznia 1945 r. ok. 1,9 tys. więźniów zostało popędzonych przez Niemców na zachód. W obozie pozostało ich kilkudziesięciu. Zostali 27 stycznia wyzwoleni przez Armię Czerwoną.

PAP/MJ