Polska kultura długu. Dlaczego jedni pożyczają łatwo, inni prawie wcale. I co to mówi o nas jako społeczeństwie?

Polska mapa zadłużenia jest jednocześnie mapą kulturową, historyczną i ekonomiczną. Wałbrzych: 13,7 procent mieszkańców w rejestrach dłużników, średnie zadłużenie przekraczające 26 tysięcy złotych. Powiat nowotarski: 1,7 procent, zadłużenie kilkakrotnie niższe. Odległość między tymi miejscami to kilkaset kilometrów, ale odległość finansowa i kulturowa jest znacznie większa. Można ją zmierzyć nie tylko różnicą zamożności czy strukturą rynku pracy, ale też czymś trudniejszym do skwantyfikowania: stosunkiem do długu jako takiego. Do tego, czy pożycza się łatwo czy z oporami, czy ze wstydem czy z nonszalancją, czy pożyczka jest ostatecznością czy narzędziem. Te różnice nie powstały w ciągu ostatnich trzydziestu lat – choć trzydzieści lat polskiego wolnego rynku znacząco je wzmocniło. Zrozumienie tej historii pozwala lepiej zrozumieć dzisiejszą kulturę polskiego zadłużenia.

Dwa bieguny polskiego zadłużenia

Podział Polski na Wschód i Zachód, na miasta i wsie, na wykształconych i niewykształconych, to narracje dobrze znane z mediów i debat politycznych. Mniej znana jest linia podziału, którą można by nazwać finansową: między Polską, która pożycza chętnie i dużo, a Polską, która pożycza niechętnie i mało.

Ta linia przebiega w dość nieintuicyjny sposób. Najbardziej zadłużone regiony to nie te najbiedniejsze – to te, które przeszły najtrudniejszą transformację przemysłową. Wałbrzych, Siemianowice Śląskie, Bytom, Zabrze, wszystko to miasta z historią wielkich zakładów, górnictwa, hutnictwa, które w latach dziewięćdziesiątych straciły gospodarcze fundamenty szybciej, niż zdążyły zbudować nowe. Pożyczka w tych miejscach stała się przez dekady jednym z niewielu dostępnych mechanizmów łagodzenia konsekwencji zmian gospodarczych. Od niespodziewanego rachunku, przez lukę między utratą a znalezieniem pracy, aż do całej kaskady chwilówek, które miały być tymczasowe, a stały się strukturalne.

Po drugiej stronie mapy w południowo-wschodniej Polsce (Małopolska, Podkarpacie, Lubelszczyzna). Tu statystyki zadłużenia są znacznie niższe nie dlatego, że ludzie zarabiają więcej (często jest wręcz odwrotnie), ale dlatego, że kultura finansowa inaczej stawia granicę między koniecznością a wyborem. W powiecie nowotarskim, dąbrowskim, limanowskim wskaźniki zadłużenia należą do najniższych w kraju. Jako główne przyczyny takiego stanu rzeczy, wymienia się przede wszystkim silniejsze więzi wspólnotowe, które oznaczają wyższe koszty reputacyjne zaciągania długów, a także niższe koszty życia i historycznie mocniejszy etos samowystarczalności.

Transformacja jako generator kultury długu

Rok 1989 otworzył w Polsce erę, której finansowe konsekwencje rozłożyły się nierównomiernie nie tylko geograficznie, ale też pokoleniowo i społecznie.

Pierwsze lata wolnego rynku przyniosły coś nowego: możliwość pożyczenia pieniędzy poza rodziną i zakładową kasą wzajemnej pomocy. Banki komercyjne powstawały w tempie błyskawicznym, rynek papierów wartościowych był gorączkowy, a inflacja, choć malejąca, wciąż kształtowała sposób myślenia o pieniądzu. Zaciągnąć kredyt na samochód albo sprzęt domowy było nowością, przygodą, sygnałem nowoczesności.

Równolegle, na marginesie formalizującego się rynku bankowego, rozwijał się rynek nieformalnych pożyczek – najpierw parabanki i domy kredytowe lat dziewięćdziesiątych, potem pierwsze firmy pożyczkowe w modelu pozabankowym, wreszcie chwilówki przez internet. Ten równoległy system wyrósł na bazie wykluczenia grup społecznych, które banki komercyjne odrzucały jako zbyt ryzykowne, zbyt biedne lub zbyt nieformalne. Pracownik zwalniany z huty, rolnik bez zdolności kredytowej, samozatrudniony bez historii na koncie firmowym, wszyscy oni stanowili klientelę systemu, który nie pytał o zdolność kredytową, za to pobierał ogromne oprocentowanie.

Przez trzydzieści lat systemy te koegzystowały i wzajemnie się wzmacniały. Bankowy oferował coraz więcej produktów coraz większej liczbie klientów. Pozabankowy wypełniał luki i nieustannie poszerzał swój rynek o ludzi, którzy zaczynali od banku, kończyli z odrzuconym wnioskiem i szukali czegoś dostępniejszego. Efektem jest dzisiejszy obraz: 807 miliardów złotych łącznego zadłużenia gospodarstw domowych, niemal co drugi dorosły Polak z czynnym produktem kredytowym i kilka milionów osób w rejestrach dłużników z zaległościami przekraczającymi łącznie 42 miliardy złotych.

Psychologia pożyczania, dlaczego większe zarobki nie oznaczają łatwiejszego wyjścia z długu

Tu pojawia się pytanie, które ekonomiści zbyt rzadko zadają, a socjologowie i psychologowie badają od dekad: dlaczego stosunek do długu jest tak odporny na zmiany zamożności? Wyjaśniają to konkretne mechanizmy psychologiczne.

Teoria adaptacji hedonistycznej, opisana szczegółowo przez Philipa Brickmana i jego współpracowników już w latach siedemdziesiątych, pokazuje, że ludzie adaptują się do nowego poziomu dobrobytu szybko i powracają do wcześniejszego poziomu zadowolenia. W praktyce oznacza to, że wzrost dochodów nie powoduje automatycznie zmiany nawyków finansowych. Ktoś, kto przez lata radził sobie z budżetem przez pożyczki, po podwyżce często po prostu zaczyna brać wyższe pożyczki na wyższe wydatki.

Z kolei psychologowie finansów, zajmujący się strefami komfortu finansowego, wskazują, że ludzkie decyzje kredytowe są w znacznej mierze wyuczonym zachowaniem – modele przejmuje się z otoczenia rodzinnego i wspólnotowego. Ktoś wychowany w domu, gdzie pożyczka była wstydem, ma znacznie niższy próg dyskomfortu przy zaciąganiu zobowiązań niż ktoś, w którego domu kredyt był naturalnym instrumentem zarządzania domowymi finansami.

Ważną rolę odgrywają też tzw. pułapki płynności. Stres finansowy – stan, w którym bieżące zobowiązania pochłaniają tak dużą część dochodu, że nie pozostaje margines bezpieczeństwa, zawęża horyzont planowania. Osoba pod silnym stresem finansowym decyduje w perspektywie najbliższej wypłaty, nie najbliższego roku. Ta zawężona perspektywa sprawia, że chwilówka na trzy dni staje się racjonalnym wyborem, nawet jeśli jej rzeczywisty koszt roczny przekracza 200 procent.

Jak technologia wpłynęła na kulturę długu?

Jeśli trzydzieści lat transformacji zbudowało w Polsce dwie kultury finansowe, ostatnie dziesięć lat technologicznej rewolucji w sektorze pożyczkowym skomplikowało tę mapę w sposób, który dopiero zaczynamy rozumieć.

Chwilówka przez aplikację w pięć minut, bez zaświadczeń, bez pytań o cel to produkt niespotykany dotychczas w historii finansów. Wcześniej barierą wejścia w spiralę zadłużenia była fizyczna obecność w okienku firmy pożyczkowej, rozmowa z człowiekiem, moment refleksji w drodze powrotnej. Aplikacja mobilna eliminuje wszystkie te bariery. Decyzja zapada w środku nocy, w pociągu, w chwili impulsywnej frustracji z powodu odrzuconego zakupu.

Systemy BNPL (kup teraz, zapłać później) poszły o krok dalej i rozmyły samą definicję długu. Zakup pralki na dziesięć rat bez odsetek nie brzmi jak zaciąganie zobowiązania, brzmi jak rozsądne zarządzanie budżetem. W rezultacie rośnie liczba Polaków, którzy formalnie mają kilka aktywnych zobowiązań, ale subiektywnie nie uważają się za zadłużonych.

Ta zmiana percepcji jest być może najważniejszym zjawiskiem finansowym ostatniej dekady w Polsce. Kultura długu zawsze była kształtowana przez napięcie między potrzebą a wstydem, między chęcią pożyczenia, a obawą o opinię. Technologia rozwiązała to napięcie, eliminując poczucie wstydu. Jeśli pożyczka jest tak dyskretna, że nikt nie widzi, to znika dyskomfort psychiczny. Efektem ubocznym jest to, że znika też mechanizm społecznej kontroli, który w środowiskach takich jak góralskie gminy podlaskie czy małopolskie wioski skutecznie ograniczał nadmierne zadłużanie.

Między regulacją a edukacją, dwa modele kreowania kultury długu

Zachodnie demokracje wypracowały dwa zasadniczo różne podejścia do problemu kultury długu.

Model nordycki, szczególnie wyraźny w Szwecji i Finlandii, stawia na wczesną i powszechną edukację finansową, wbudowaną w system szkolny. Finowie uczą podstaw budżetowania i zarządzania zobowiązaniami od ósmej klasy szkoły podstawowej. Efektem są jedne z najniższych w Europie wskaźników zadłużenia przeterminowanego i wysoki poziom osobistych oszczędności.

Model anglosaski, widoczny w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, kładzie nacisk na regulację rynku pożyczkowego: limity RRSO, obowiązkowe ostrzeżenia, zakazy rolowania chwilówek, agencje ochrony konsumentów finansowych. Efektem jest ograniczenie najdroższych produktów, ale nie zmienia to głębszych nawyków konsumentów.

Polska połączyła elementy obu modeli, nie wdrażając w pełni żadnego z nich. Mamy regulacje dotyczące kosztów pożyczek (choć wprowadzane z opóźnieniem i trudne do egzekwowania), mamy szczątkową i nie usystematyzowaną edukację finansową w szkołach oraz coraz aktywniejszy rynek niezależnych doradców i pośredników finansowych. Mamy też coraz aktywniejszy rynek niezależnych doradców i pośredników finansowych. Firma Outloop specjalizuje się w pomaganiu osobom w trudnych sytuacjach ocenić i porządkować zobowiązania, działając poza logiką zarówno banków, jak i parabanków. To ostatnie zjawisko, rosnąca rola niezależnego pośrednictwa finansowego, jest być może najciekawszym nowym elementem polskiego ekosystemu finansowego: instytucją próbującą wypełnić lukę między rynkiem a człowiekiem.

Jak zmienia się nasza kultura długu?

Dane dają powody do bardzo ostrożnego optymizmu. W ostatnich kilku latach liczba dłużników w Polsce powoli maleje, w szczytowym momencie było ich ponad 2,7 miliona, dziś oscyluje wokół 2 milionów. Spośród nich ubywają ci z mniejszymi zaległościami, co oznacza, że rosnące płace i wyższa świadomość finansowa zaczynają przekładać się na codzienne decyzje.

Zmiany widać też w zachowaniach pokoleniowych. Młodzi Polacy, urodzeni w latach dziewięćdziesiątych i po roku 2000, mają inny stosunek do długu niż ich rodzice: bardziej świadomy, bardziej cyfrowy, ale też bardziej naznaczony przez lęk przed ryzykiem. Badania wskazują, że pokolenie Z w Polsce jest ostrożniejsze w zaciąganiu zobowiązań niż generacja milenialsów w analogicznym wieku, ponieważ dorastało, obserwując skutki finansowych decyzji starszego pokolenia.

Sama kultura finansowa zmienia się jednak wolniej niż instytucje, produkty i regulacje. Aplikacje pożyczkowe wyprzedziły edukację o kilka długości i to wyprzedzenie będzie jeszcze przez dekadę widoczne w danych o zadłużeniu przeterminowanym. Mapy zadłużenia w Polsce za dziesięć lat będą różnić się od dzisiejszych głównie dlatego, że nowe formy pożyczania wnikną głębiej do regionów, które dotąd pożyczały mało.

Czego mapa długu może nas nauczyć o Polsce?

Jest w tej historii coś, co wykracza poza ekonomię i socjologię, to refleksja nad tym, jak nowoczesne instrumenty działają na ludzkie wspólnoty.

Dług jest relacją między tym, kto pożycza, a tym, kto pożyczył. Gdy pożyczkodawcą był sąsiad, krewny albo parafialna kasa wzajemnej pomocy, relacja miała wymiar moralny i społeczny: niespłacenie długu niszczyło pozycję we wspólnocie. Gdy pożyczkodawcą staje się algorytm w aplikacji mobilnej, ta relacja odpersonalizowuje się, a wraz z nią zanikają nieformalne mechanizmy kontroli, które przez pokolenia regulowały pożyczanie.

Wałbrzych nie jest zadłużony z powodu braku odpowiedzialności jego mieszkańców. Jest zadłużony, ponieważ przeszedł przez gwałtowną modernizację, która zniszczyła stare struktury wspólnotowe szybciej, niż nowe zdążyły powstać. W tej próżni pojawiły się instrumenty finansowe projektowane bez uwzględnienia lokalnego kontekstu kulturowego, w którym miały funkcjonować.

Rynek finansowy działa w określonym kontekście kulturowym i ignorowanie go wytwarza skutki, których żaden model ekonomiczny nie przewidzi. Polska mapa długu pokazuje, co wydarzyło się z polską tkanką społeczną w ciągu ostatnich trzydziestu pięciu lat i w których miejscach podziały są najgłębsze.

Krzysztof A. Malec