Rocznice najważniejsze [10-16 sierpnia]
Przypominamy o rocznicach wydarzeń, które między 10 a 16 sierpnia wyznaczały rytm polskiej historii. To tydzień naznaczony pamięcią o Bitwie Warszawskiej i Powstaniu Warszawskim, o ofiarach Zagłady, o narodzinach „Solidarności”, ale również o wielkich dziełach kultury oraz ludziach, którzy kształtowali polską naukę, sztukę i życie publiczne.
Rocznice najważniejsze [10-16 sierpnia]
10 sierpnia
Najdawniejsze wydarzenie przypadające na 10 sierpnia prowadzi do 1109 r., gdy Bolesław Krzywousty pokonał Pomorzan w bitwie pod Nakłem. Tego dnia w 1530 r. zmarł książę Konstanty Ostrogski, hetman wielki litewski i zwycięzca spod Orszy, gdzie w 1514 r. wojska polsko-litewskie rozbiły armię moskiewską. Z końcem XIX wieku wiążą się narodziny architekta Bronisława Brochwicza-Rogoyskiego, współprojektanta gmachu PAST-y, oraz otwarcie w 1896 r. Parku Ujazdowskiego, jednej z najważniejszych warszawskich realizacji ogrodowych epoki.
Wśród urodzonych 10 sierpnia znaleźli się także Stefan Perzyński, prawnik, senator BBWR i ochotnik wojny polsko-bolszewickiej, zamordowany później w KL Auschwitz, producent filmowy Sam Warner, współzałożyciel Warner Bros., oraz płk Alojzy Horak, obrońca Brześcia i konspirator rozstrzelany przez Niemców. Tego dnia przyszli na świat również Stefan Wiechecki „Wiech”, niezrównany kronikarz warszawskiej gwary, Tadeusz Dołęga-Mostowicz, autor „Kariery Nikodema Dyzmy” i „Znachora”, cichociemny Marian Jurecki, publicysta Edmund Osmańczyk, pianista Witold Małcużyński, komentator sportowy Bohdan Tomaszewski i scenarzysta Jerzy Janicki. Każda z tych biografii odsłania inną część polskiego XX wieku: od kultury popularnej i nowoczesnych mediów po konspirację, wojnę i odbudowę życia publicznego.
Najtragiczniejsze rocznice 10 sierpnia prowadzą do 1942 r. Po deportowaniu około 250–300 tys. Żydów do niemieckiego obozu zagłady w Treblince okupant zlikwidował małe getto w Warszawie, a do zamkniętej dzielnicy dotarł Dawid Nowodworski, pierwszy uciekinier z Treblinki; tego samego dnia rozpoczęły się akcje likwidacyjne gett we Lwowie, Krzemieńcu i Brzozowie, pochłaniając dziesiątki tysięcy ofiar. Mechanizm Wielkiej Akcji i deportacji z getta warszawskiego do Treblinki szerzej opisuje tekst „Z getta warszawskiego do obozu zagłady w Treblince„.
Dwa lata później BBC nadało w językach europejskich ostrzeżenie skierowane do Niemców dopuszczających się zbrodni podczas Powstania Warszawskiego, a Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało dekret o amnestii dla więzionych obywateli polskich. Powstanie, którego dramat powraca w kalendarium niemal każdego dnia tego tygodnia, było największą akcją zbrojną podziemia w okupowanej przez Niemcy Europie. Jego cele, przebieg i bilans przypomina materiał „Powstanie Warszawskie 1944„.
W powojennej historii 10 sierpnia zapisał się jako dzień urodzin dyrygenta Jacka Kaspszyka i pisarza Jerzego Pilcha, a także dzień premier filmów „Baza ludzi umarłych” Czesława Petelskiego oraz „Aktorzy prowincjonalni” Agnieszki Holland. W 1960 r. na Wawel powrócił zrekonstruowany w Dreźnie pomnik Tadeusza Kościuszki, zniszczony przez Niemców podczas wojny; wyjątkową historię tego monumentu przedstawia tekst „Jak pomnik Kościuszki zniszczony przez Niemców wrócił na Wawel?„. Pięć lat później zakończył się drugi proces oświęcimski we Frankfurcie nad Menem, w którym sześciu oskarżonych skazano na dożywocie, natomiast w kolejnych dekadach 10 sierpnia odchodzili prof. Czesław Łuczak i wieloletni dyrektor Łazienek Królewskich Marek Kwiatkowski; w 2024 r. zmarła stuletnia Wanda Thun „Wandzia”, sanitariuszka AK w Powstaniu Warszawskim.
11 sierpnia
Rocznice 11 sierpnia otwierają wydarzenia związane z walką o północno-wschodnie ziemie Rzeczypospolitej. W 1579 r. wojska Stefana Batorego rozpoczęły oblężenie Połocka, a w 1622 r. rozejm w Mitawie pozostawił Inflanty w rękach Szwecji. W 1807 r. zmarł w Warszawie Szymon Bogumił Zug, architekt i projektant ogrodów, którego realizacje współtworzyły krajobraz późnej Rzeczypospolitej.
Tego dnia urodzili się Władysław Anders i Karolina Lanckorońska, dwie postacie, których losy połączyły się z dramatem wojny i służbą Polsce poza jej granicami. Anders stworzył Armię Polską w ZSRR, dowodził 2 Korpusem Polskim i przeprowadził dziesiątki tysięcy ludzi przez Bliski Wschód do Włoch; znaczenie tej wspólnoty opisuje Bartosz Janczak w tekście o „małej Polsce” tworzonej przez żołnierzy generała. Lanckorońska, historyk sztuki, żołnierz ZWZ-AK i więzień Ravensbrück, po wojnie poświęciła życie wspieraniu polskiej nauki, co szeroko przedstawia prof. Jerzy Miziołek.
W 1920 r. Armia Czerwona dotarła do Wisły, a Rada Obrony Państwa ustanowiła Krzyż Walecznych. Siedemnaście lat później rozkaz NKWD nr 00485 rozpoczął tzw. operację polską: około 143 tys. Polaków mieszkających w ZSRR aresztowano, a co najmniej 85 tys. zamordowano. Między tymi datami, w 1933 r., urodził się Jerzy Grotowski, reformator światowego teatru i twórca koncepcji „teatru ubogiego”; jego drogę artystyczną przypomina materiał „Kultura Najważniejsza. Urodziny Jerzego Grotowskiego„.
W 1942 r., gdy trwała niemiecka akcja likwidacyjna warszawskiego getta, w podziemnym kolportażu ukazał się „Protest” Zofii Kossak-Szczuckiej. Pisarka wzywała katolików i Polaków do przerwania milczenia wobec Zagłady, przypominając, że brak sprzeciwu oznacza współudział; genezę i treść dokumentu omawia tekst „Protest Zofii Kossak-Szczuckiej i wezwanie do niesienia pomocy Żydom„. Dwa lata później powstańcy opuścili Redutę Wawelską, Niemcy opanowali Wolę, Zgrupowanie „Radosław” wycofało się ku Staremu Miastu, w walkach poległ Franciszek Mazurkiewicz, a na Ochocie żołnierze RONA zamordowali ks. Jana Salamuchę.
Powojenne rocznice przynoszą pamięć o pogromie krakowskim z 1945 r., śmierci aktora Stefana Jaracza oraz rozpoczętym w 1947 r. procesie władz Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, zakończonym ośmioma wyrokami śmierci. W 1982 r. do służby weszła szkolna barkentyna ORP „Iskra”, natomiast w 2018 r. zmarli aktor Bernard Krawczyk i dokumentalista Kazimierz Karabasz. W kolejnych latach odchodzili aktorka Maria Anna Kościałkowska-Ballenstedt, Jerzy Dziewulski oraz fotoreporterzy Stanisław Jakubowski i Wojciech Stan, dokumentujący najważniejsze wydarzenia drugiej połowy XX wieku.
12 sierpnia
Wydarzenia 12 sierpnia ukazują długą historię walk o wschodnie granice i miejsce Rzeczypospolitej w Europie. W 1399 r. wojska księcia Witolda i jego sojuszników poniosły klęskę nad Worsklą, w 1654 r. hetman Janusz Radziwiłł zwyciężył armię rosyjską pod Szkłowem, a w 1794 r., podczas insurekcji kościuszkowskiej, Rosjanie zdobyli Wilno. Tego samego dnia zmarł abp Michał Poniatowski, ostatni prymas I Rzeczypospolitej, natomiast w 1831 r. gen. Henryk Dembiński zastąpił gen. Jana Skrzyneckiego na stanowisku naczelnego wodza powstania listopadowego.
W sierpniu 1914 r. I Kompania Kadrowa wkroczyła do Kielc, a Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom. Sześć lat później Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na przedmościu Warszawy, nacierając ku Płockowi, Toruniowi i Włocławkowi, zaś Józef Piłsudski wyruszył do Puław, aby objąć dowództwo nad grupą uderzeniową. Tego dnia przypadają również rocznice urodzin konstruktora lotniczego i oficera wywiadu AK Antoniego Kocjana, aktorki Leny Żelichowskiej, Sprawiedliwej wśród Narodów Świata Stanisławy Wyrzykowskiej oraz dziennikarza Leopolda Ungera.
W 1928 r. zakończyły się igrzyska olimpijskie w Amsterdamie, podczas których Halina Konopacka zdobyła w rzucie dyskiem pierwszy złoty medal olimpijski dla Polski, ustanawiając zarazem rekord świata. W następnych dekadach 12 sierpnia zapisał się między innymi niemiecką zbrodnią na 624 Żydach w Jasienicy Rosielnej, śmiercią ks. Jana Mauersbergera, akcją „Osa-Kosa” Kedywu, która zdobyła około 106 mln zł z transportu Banku Emisyjnego, oraz ciężkimi walkami Powstania Warszawskiego o budynki publiczne w centrum stolicy. Tego dnia w wieku 99 lat zmarł również Tomasz Chmieliński, jeden z ostatnich uczestników powstania styczniowego.
Powojenna historia tego dnia obejmuje strajk tramwajarzy w Łodzi w 1957 r., objęcie przez Edwarda Ochaba stanowiska przewodniczącego Rady Państwa, śmierć komandora Bolesława Romanowskiego oraz podpisanie w 1970 r. układu między ZSRR i RFN, który przyspieszył normalizację stosunków polsko-niemieckich. W 1971 r. rząd zdecydował o budowie elektrowni jądrowej, a pięć lat później władze PRL wprowadziły kartki na cukier. Tego dnia urodził się także Artur Barciś, odbyła się premiera filmu „Skazany na bluesa”, a zmarła artystka Piwnicy pod Baranami Halina Wyrodek.
Szczególne znaczenie zachowała data 12 sierpnia 2008 r., gdy prezydent Lech Kaczyński wraz z przywódcami Ukrainy, Litwy, Łotwy i Estonii przybył do Tbilisi, aby poprzeć Gruzję napadniętą przez Rosję. W wystąpieniu przed gruzińskim parlamentem ostrzegł, że kolejnymi celami rosyjskiego imperializmu mogą stać się Ukraina, państwa bałtyckie, a następnie Polska. Przebieg wizyty i znaczenie tych słów rekonstruuje materiał „15 lat temu Rosja napadła na Gruzję”. W 2021 r. zmarł natomiast Julian Eugeniusz Kulski, żołnierz AK, uczestnik Powstania Warszawskiego i najmłodszy więzień niemieckich obozów jenieckich.
13 sierpnia
W 1698 r. August II Mocny i car Piotr I zawarli w Rawie Ruskiej sojusz wojskowy przeciwko Szwecji, zapowiadający przyszłą wojnę północną. Tego dnia urodzili się pisarz i powstaniec listopadowy Lucjan Siemieński oraz gen. Józef Haller, dowódca II Brygady Legionów i Armii Polskiej we Francji, a w 1911 r. Michał Scipio del Campo wykonał pierwszy lot samolotem nad Warszawą. W 1914 r. władze austriackie zażądały od Józefa Piłsudskiego zaprzestania samodzielnych działań zbrojnych i podporządkowania jego oddziałów armii austro-węgierskiej.
Najważniejsza rocznica 13 sierpnia wiąże się z początkiem Bitwy Warszawskiej w 1920 r. Walki o Radzymin, Ossów, Nieporęt i Okuniew otworzyły decydującą fazę starcia, którego stawką była niepodległość Polski i powstrzymanie marszu rewolucji bolszewickiej na Zachód. Dlaczego zwycięstwo nie było przypadkowym „cudem”, lecz rezultatem planu, mobilizacji i pracy całego państwa, wyjaśnia tekst „Bitwa warszawska. Czy zasłużone zwycięstwo?”. Trzy lata później do budowanego portu w Gdyni zawinął pierwszy statek oceaniczny, francuski SS „Kentucky”, co symbolicznie zapowiadało morskie ambicje II Rzeczypospolitej.
W Powstaniu Warszawskim 13 sierpnia 1944 r. doszło do jednej z największych tragedii Starego Miasta. Zdobyty przez powstańców niemiecki pojazd wypełniony materiałami wybuchowymi eksplodował na ul. Kilińskiego, zabijając co najmniej 300 osób, w tym 67 żołnierzy batalionu „Gustaw”; tego samego dnia na Pawiaku Niemcy rozstrzelali konstruktora lotniczego i oficera wywiadu AK Antoniego Kocjana. W 1949 r. zapadła decyzja o odbudowie warszawskiego Starego Miasta, dzięki której unicestwiona dzielnica miała powrócić do życia.
Rocznice 13 sierpnia przypominają także o narodzinach Stefana Melaka, Tadeusza Mytnika, Krzysztofa Kolbergera, Mariana Woronina i Janusza Kurtyki. W 1951 r. zapadły dożywotnie wyroki w stalinowskim procesie generałów, a rok później w łagrze pod Stalingradem zmarł Wilhelm Hosenfeld, oficer Wehrmachtu, który uratował Władysława Szpilmana; tę historię przypomina tekst o pierwowzorze bohatera „Pianisty”. Tego dnia zmarli również reżyser Ryszard Ordyński, poeta Adam Ważyk, aktorzy Mieczysław Cybulski i Andrzej Stockinger oraz Zdzisława Bytnarowa „Sławka”, organizatorka Harcerskiej Poczty Polowej i matka Jana Bytnara „Rudego”.
W 1982 r. demonstracje przeciwko stanowi wojennemu doprowadziły do starć z milicją w Gdańsku, Nowej Hucie, Warszawie i Wrocławiu. Rok później ks. Jerzy Popiełuszko wygłosił w kościele św. Brygidy w Gdańsku kazanie o moralnym znaczeniu sprzeciwu wobec zła. Jego rolę jako kapelana „Solidarności”, inwigilację prowadzoną przez SB oraz drogę ku męczeństwu opisuje Jolanta Sosnowska w tekście „Ks. Jerzy Popiełuszko. Męczennik za wiarę i Solidarność”. W 2021 r. zmarł abp Henryk Hoser, pallotyn, dyplomata Stolicy Apostolskiej i wieloletni ordynariusz warszawsko-praski.
14 sierpnia
W 1018 r. Bolesław Chrobry i jego zięć Świętopełk uroczyście wjechali do Kijowa, osiągając kulminacyjny punkt wyprawy na Ruś. Europejski wymiar polityki Chrobrego, pokój w Budziszynie i kijowską ekspedycję szeroko przedstawia materiał przygotowany na tysiąclecie jego koronacji. W 1385 r. w Krewie podpisano akt, który otworzył drogę do unii Polski i Litwy, chrztu Litwy i objęcia polskiego tronu przez Władysława Jagiełłę; genezę oraz następstwa tego przełomowego porozumienia wyjaśnia tekst „Unia w Krewie. Jak rozpoczął się związek Polski z Litwą?”.
W 1409 r. król Władysław Jagiełło otrzymał wypowiedzenie wojny przez zakon krzyżacki, co zapowiadało konflikt zakończony rok później zwycięstwem pod Grunwaldem. W XIX i pierwszej połowie XX wieku 14 sierpnia był dniem narodzin poety Artura Oppmana, aktora i pedagoga Aleksandra Zelwerowicza, historyka sztuki Jana Białostockiego, poetki Julii Hartwig, reżysera Pawła Komorowskiego i aktorki Beaty Tyszkiewicz. W 1914 r. rosyjski wielki książę Mikołaj Mikołajewicz wydał odezwę do Polaków, obiecując zjednoczenie ziem polskich pod berłem Romanowów w zamian za wspólną walkę.
W 1920 r. 5 Armia gen. Władysława Sikorskiego rozpoczęła działania zaczepne znad Wkry, a w walkach pod Ossowem zginął ks. Ignacy Skorupka, którego śmierć stała się jednym z najtrwalszych symboli Bitwy Warszawskiej. Dwadzieścia lat później Niemcy wysłali do KL Auschwitz pierwszy transport więźniów z Warszawy. W tym samym obozie 14 sierpnia 1941 r. zamordowano o. Maksymiliana Marię Kolbego, który dobrowolnie zastąpił skazanego na śmierć Franciszka Gajowniczka; ostatnie tygodnie życia franciszkanina przypomina tekst „Św. Maksymilian Kolbe. Pamięci polskiego franciszkanina, który oddał życie za współwięźnia„.
Tego samego dnia w Moskwie podpisano w 1941 r. umowę wojskową umożliwiającą utworzenie Armii Polskiej w ZSRR pod dowództwem gen. Władysława Andersa, a w więzieniu NKWD w Charkowie zmarł prof. Stanisław Głąbiński. W czasie Powstania Warszawskiego powstańcy zdobyli transporter Dywizji SS „Wiking”, nazywany „Jasiem” lub „Szarym Wilkiem”. W 1948 r. zakończyły się igrzyska olimpijskie w Londynie, z których Polacy przywieźli jeden brązowy medal.
W 1980 r. rozpoczął się strajk w Stoczni Gdańskiej, zainicjowany przez Jerzego Borowczaka i Bogdana Borusewicza po zwolnieniu Anny Walentynowicz. Protest stał się początkiem Sierpnia 1980, powstania Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i narodzin „Solidarności”; cały ten proces przedstawia tekst „Porozumienia sierpniowe. Na drodze ku Solidarności”. Rok później na Krymie Leonid Breżniew spotkał się z Wojciechem Jaruzelskim i Stanisławem Kanią, a w 1982 r. milicja i straż więzienna brutalnie spacyfikowały obóz internowania w Kwidzynie, bijąc ponad 80 osób.
W 1995 r. na placu Piłsudskiego w Warszawie odsłonięto pomnik Józefa Piłsudskiego, a trzy lata później pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej. W 2004 r. zmarł Czesław Miłosz, poeta, eseista i laureat Literackiej Nagrody Nobla; jego twórczość i intelektualną bezkompromisowość przybliża tekst „Czesław Miłosz. Historia bezkompromisowa”. Kolejne rocznice przypominają o śmierci historyka Jerzego Krasuskiego, Ewy Demarczyk, jednej z największych polskich wokalistek, oraz Stefana Gierowskiego, klasyka polskiej abstrakcji.
15 sierpnia
Historia 15 sierpnia sięga średniowiecza: w 1135 r. Bolesław Krzywousty spotkał się w Merseburgu z cesarzem Lotarem III, w 1257 r. zmarł dominikanin Jacek Odrowąż, a w 1317 r. Władysław Łokietek wydał przywilej lokacyjny dla Lublina. W 1489 r. odsłonięto ołtarz Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie, arcydzieło, które po wiekach zostało zrabowane przez Niemców i odzyskane dzięki staraniom prof. Karola Estreichera. Wojenne losy ołtarza przedstawia tekst „Prof. Karol Estreicher i walka o polskie dzieła sztuki zrabowane przez Niemców„.
W 1534 r. Ignacy Loyola i jego towarzysze złożyli w Paryżu śluby, z których narodziło się Towarzystwo Jezusowe, natomiast w 1568 r. zmarł w Rzymie Stanisław Kostka. W kolejnych stuleciach 15 sierpnia zapisał się wyprawą Dymitra Samozwańca na Moskwę, bitwą pod Zborowem podczas powstania Chmielnickiego, narodzinami poety Jana Brzechwy oraz powstaniem w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego z Romanem Dmowskim na czele. W 1919 r. Grenzschutz otworzył ogień do górników kopalni w Mysłowicach, co stało się jednym z impulsów prowadzących do wybuchu I powstania śląskiego.
Centralnym wydarzeniem dnia pozostaje Bitwa Warszawska. 15 sierpnia 1920 r. trwały zacięte walki pod Radzyminem, Zielonką i Ossowem, w rejonie Modlina, nad Wkrą i pod Nasielskiem, a zwycięstwo polskiego wojska przesądzało się w wysiłku wielu formacji i całego społeczeństwa. Na pamiątkę tego zwycięstwa obchodzone jest Święto Wojska Polskiego, a jego znaczenie dla historii Polski i Europy wyjaśnia materiał o „zasłużonym zwycięstwie” z 1920 r.
Tego dnia urodzili się reżyser Janusz Nasfeter, filozof i współpracownik Witolda Pileckiego Tadeusz Płużański, aktor i uciekinier z Auschwitz August Kowalczyk, działaczka „Solidarności” Anna Walentynowicz, ciężarowiec Waldemar Baszanowski oraz pisarz science fiction Janusz A. Zajdel. W 1937 r. rozpoczął się największy strajk chłopski w II Rzeczypospolitej, podczas którego zginęło 41 osób, a około 4 tys. aresztowano. W 1942 r. Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski nakazał podziemnym organizacjom wojskowym podporządkowanie się Komendantowi Głównemu Armii Krajowej, zaś dwa lata później Krajowa Rada Narodowa upoważniła PKWN do wydawania dekretów.
W powojennej historii 15 sierpnia przypadają rocznice zakończenia V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów, śmierci Jana Kiepury, premiery filmu „Znikąd donikąd” Kazimierza Kutza oraz strajków z 1980 i 1988 r., które prowadziły Polskę ku odzyskaniu wolności. Tego dnia uruchomiono również Gadu-Gadu, pierwszy polski komunikator internetowy, a w kolejnych latach zmarli Sławomir Mrożek, Jan Ekier i Henryk Wujec. Mrożka jako twórcę demaskującego absurdy systemu i stawiającego pytania o moralność oraz społeczny porządek przedstawia tekst „Sławomir Mrożek stawiał pytania najważniejsze„.
16 sierpnia
W 1264 r. książę Bolesław Pobożny ogłosił statut kaliski, gwarantujący Żydom samorząd, wolność handlu i odrębne sądownictwo pod ochroną władcy. W 1456 r., podczas wojny trzynastoletniej, dowódcy wojsk zaciężnych zakonu krzyżackiego zawarli układ o sprzedaży Polsce sześciu zamków i miast. Późniejsze rocznice tego dnia obejmują narodziny historyka Franciszka Bujaka, gen. Marii Wittek, pierwszej kobiety w historii Wojska Polskiego awansowanej do stopnia generała, oraz śmierć historyka i etnografa Zygmunta Glogera.
W 1905 r. urodził się Marian Rejewski, matematyk, który odegrał kluczową rolę w złamaniu szyfru niemieckiej Enigmy. Jego praca, rozwijana wspólnie z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim, dała aliantom podstawy do późniejszego odczytywania niemieckiej komunikacji wojskowej i przyczyniła się do skrócenia wojny. Biografię kryptologa i znaczenie jego osiągnięcia przedstawia tekst „Kim był Marian Rejewski?”.
W 1914 r. powstał Naczelny Komitet Narodowy, pod którego patronatem zaczęto tworzyć Legiony Polskie, a pięć lat później wybuchło I powstanie śląskie. Był to krótki i gwałtowny zryw przeciwko niemieckiej administracji i przemocy, obejmujący ponad 20 tys. uczestników; jego przyczyny, przebieg i upadek opisuje materiał „I powstanie śląskie. Przyczyny wybuchu i upadku”.
Rocznice okresu międzywojennego przypominają o narodzinach reżyserów Stanisława Różewicza i Witolda Leszczyńskiego, adwokata Edwarda Wendego, propagandowych igrzyskach olimpijskich w Berlinie oraz rozwiązaniu przez Komintern Komunistycznej Partii Polski. W 1942 r. Niemcy rozpoczęli likwidację dużego getta w Radomiu, wywożąc około 20 tys. Żydów do Treblinki, a rok później podczas likwidacji getta białostockiego wybuchło żydowskie powstanie pod wodzą Mordechaja Tenenbauma-Tamaroffa. W sierpniu 1944 r. na Starym Mieście polegli poeci Tadeusz Gajcy i Zdzisław Stroiński, zmarł ranny kompozytor Roman Padlewski, w walkach batalionu „Zośka” zginął Eugeniusz Stasiecki „Piotr Pomian”, a Radio Berlin fałszywie ogłosiło zdławienie powstania.
Tego samego dnia zakończyła się bitwa pod Studziankami, największe starcie polskich czołgów na froncie wschodnim, a w 1945 r. podpisano polsko-radzieckie umowy dotyczące odszkodowań wojennych i granicy państwowej. W następnych dekadach zmarli satyryk Jerzy Jurandot, filozof Tadeusz Płużański, prof. Anna Świderkówna i Zofia Korbońska. Dzień 16 sierpnia zamyka zarazem klamrę opowieści o Sierpniu 1980: w Stoczni Gdańskiej przedstawiciele strajkujących zakładów powołali Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, a w nocy sformułowali 21 postulatów, domagając się między innymi prawa do strajku, wolnych związków zawodowych i uwolnienia więźniów politycznych.
W kalendarium 16 sierpnia mieszczą się również dwa papieskie wydarzenia: zakończenie czwartej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1991 r. oraz początek jego ósmej i ostatniej podróży do ojczyzny w 2002 r. Tym samym tydzień od 10 do 16 sierpnia układa się w opowieść o państwie, które wielokrotnie musiało bronić swej wolności, odbudowywać zniszczone instytucje i przywracać pamięć o ludziach skazanych przez totalitaryzmy na zapomnienie. Jest to również historia kultury, nauki i solidarności społecznej, bez których sama polityczna niepodległość pozostawałaby niepełna.
PAP/MJ
