Rocznice najważniejsze [16-22 lutego]

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń historycznych od 16 do 22 lutego.

16 lutego

1358 – W Sieradzu przywódca rycerskiej konfederacji wielkopolskiej Maciej Borkowic złożył przysięgę wierności królowi Kazimierzowi Wielkiemu. Dokument był pierwszym oficjalnym aktem prawnym, w którym pojawiło się słowo „Rzeczpospolita” na określenie Korony Królestwa Polskiego.

1514 – Urodził się Georg Joachim von Lauchen, znany w Polsce pod przybranym nazwiskiem Retyk – matematyk, astronom, lekarz. Był przyjacielem Mikołaja Kopernika i jednym z inicjatorów wydania jego dzieł.

1665 – Zmarł Stefan Czarniecki, jeden z najlepszych polskich wojskowych podczas potopu szwedzkiego, wsławił się, prowadząc wojnę podjazdową.

1704 – Pod egidą Szwecji zawiązana została konfederacja warszawska. Grupowała przeciwników króla Augusta II Mocnego i zwolenników Stanisława Leszczyńskiego – wyniesionego kilka miesięcy później z poparciem Szwecji na tron.

1731 – W Rzymie urodził się Marcello Bacciarelli, włoski malarz, od 1766 r. przebywał na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w Warszawie.

1757 – Urodził się Julian Ursyn Niemcewicz, dramaturg, powieściopisarz, poeta, pamiętnikarz, działacz polityczny, autor m.in. komedii „Powrót posła”.

1816 – W Kielcach z inicjatywy Stanisława Staszica założona została Szkoła Akademiczno-Górnicza.

1833 – Urodził się Józef Szermentowski, malarz pejzażysta przez kilkanaście ostatnich lat życia związany z Paryżem, gdzie się zaprzyjaźnił z Cyprianem Kamilem Norwidem.

1873 – Urodził się Wacław Kłoczkowski, oficer marynarki wojennej carskiej Rosji (doszedł do stopnia kontradmirała i wyróżnił się odwagą w bitwie pod Cuszimą), a od 1919 r. – Polski.

1893 – Urodził się Julian Grobelny, działacz PPS; w latach 1943-1944 pierwszy przewodniczący Rady Pomocy Żydom „Żegota”, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

1897 – Urodził się Jan Cybis – malarz, krytyk sztuki; nazywany „papieżem” kolorystów polskich, współtwórca Komitetu Paryskiego, czyli tzw. kapistów, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

1915 – W Monachium zmarł Alfred Wierusz-Kowalski, malarz; tematem jego prac były sceny rodzajowe, często z motywami koni i wilków; autor m.in. obrazów „W pościgu za Tatarem”, „W polu”, „Na tropie” i „Nocna jazda”.

1918 – W warszawskim teatrze „Sfinks” zadebiutował Michał Znicz; aktor teatralny i filmowy, reżyser; zagrał m.in. w „Pieśniarzu Warszawy”.

1919 – W Zakopanem urodziła się Natalia Rolleczek, pisarka, autorka m.in. „Drewnianego różańca”.

1920 – W regionie Gochy na Kaszubach doszło do starć polskiej ludności z żołnierzami niemieckimi, które przeszły do historii jako „wojna palikowa”. Powodem było niekorzystne dla Polski wytyczenie przebiegu linii granicznej. Dzięki interwencji w Międzynarodowej Komisji Granicznej granicę przesunięto o 10 km na korzyść Polski.

1928 – W Warszawie urodziła się Stefania Iwińska, aktorka, znana m.in. z ról w „Krótkim filmie o miłości” i serialu „Dom”.

1929 – W Szopienicach, obecnie w granicach Katowic, urodził się Kazimierz Kutz, reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta; twórca filmów „Krzyż Walecznych”, „Nikt nie woła”, „Ludzie z pociągu”, „Sól ziemi czarnej”, „Perła w koronie”, „Paciorki jednego różańca”, „Śmierć jak kromka chleba”, „Zawrócony”, „Pułkownik Kwiatkowski”; senator i poseł RP.

1936 – W Morges w Szwajcarii w willi Ignacego Paderewskiego powołano tzw. Front Morges, którego celem było odsunięcie od władzy w Polsce sanacji; w spotkaniu i zawarciu porozumienia uczestniczyli oprócz Paderewskiego gen. Józef Haller, gen. Władysław Sikorski i Wincenty Witos.

1939 – W Starych Wasiliszkach koło Nowogródka urodził się Czesław Niemen (Czesław Wydrzycki), jeden z najważniejszych wokalistów i muzyków polskich XX wieku; do jego największych przebojów należą „Sen o Warszawie”, „Pod papugami”, „Dziwny jest ten świat”.

1941 – W Wydawanym w Londynie przez Mieczysława Grydzewskiego i Zygmunta Nowakowskiego piśmie „Wiadomości Polskie Polityczne i Literackie” ukazał się pierwszy fragment poematu Juliana Tuwima „Kwiaty polskie”.

1943 – Do obozu w Trawnikach wysłano pierwszy transport Żydów z warszawskiego getta.

1943 – W KL Auschwitz-Birkenau zamordowany został Witold Zacharewicz, aktor, odtwórca ról Majewskiego w „Wielkim lesie” Józefa Lejtesa, Zygmunta Augusta w „Barbarze Radziwiłłównie” tegoż reżysera, Leszka Czyńskiego w „Znachorze” Michała Waszyńskiego.

1947 – W Warszawie wznowił działalność Polski Pen-Club, jego prezesem został Jan Parandowski.

1968 – Premiera filmu „Żywot Mateusza” w reżyserii Witolda Leszczyńskiego.

1983 – W Poznaniu zmarła Kazimiera Iłłakowiczówna, poetka i tłumaczka.

1987 – W Jerozolimie rozpoczął się proces Iwana Demjaniuka. Podczas II wojny światowej był strażnikiem w obozach zagłady w Treblince, nazywany wtedy „Iwanem Groźnym”. Początkowo został skazany na karę śmierci, potem uniewinniony. Po ekstradycji do Niemiec tamtejszy sąd skazał go na pięć lat więzienia.

1990 – W Paryżu podpisano porozumienie między Klubem Paryskim a Polską, na mocy którego spłata 10 miliardów dolarów zadłużenia z okresu PRL została rozłożona na okres 14 lat.

1995 – W Poznaniu zmarł Wiktor Dega, lekarz, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, pierwszy Kawaler Orderu Uśmiechu, żołnierz kampanii polskiej 1939 roku.

2009 – W Warszawie zmarł Stanisław Sieradzki, ps. Świst, żołnierz kompanii „Rudy” batalionu „Zośka” AK, harcerz, więzień stalinowski, skazany w 1953 roku na karę śmierci, zwolniony w 1956 roku.

2020 – Zmarł reżyser filmowy i teatralny Jerzy Gruza, twórca „Wojny domowej” i „Czterdziestolatka”.

17 lutego

1704 – Urodził się Józef Pułaski, jeden z twórców i przywódców konfederacji barskiej, ojciec Kazimierza Pułaskiego.

1772 – W Petersburgu Rosja i Prusy podpisały układ ustalający warunki I rozbioru Rzeczypospolitej; deklarację przystąpienia do układu złożyła również Austria.

1831 – Pod Dobrem i Kałuszynem doszło do pierwszych większych starć powstania listopadowego. Wojska polskie pokonały w nich oddziały rosyjskie.

1834 – We Lwowie odbyła się prapremiera „Zemsty” Aleksandra Fredry.

1863 – Klęska powstańców styczniowych w bitwie pod Miechowem i zwycięstwo pod Staszowem. W tej drugiej bitwie powstańcami dowodził Marian Langiewicz.

1865 – Na stokach cytadeli warszawskiej straceni zostali Emanuel Szafarczyk, przywódca Straży Zbrojnej (tzw. sztyletników), organizator zamachów na Aleksandra Wielopolskiego, oraz Aleksander Waszkowski, ostatni powstańczy komendant Warszawy.

1901 – Urodził się Konstanty Grzybowski – profesor prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim, przed wojną sympatyzował z obozem Piłsudskiego.

1904 – Urodził się Józef Chałasiński, socjolog, autor m.in. „Młodego pokolenia chłopów”, „Społecznej genealogii inteligencji polskiej”, „Społeczeństwa i wychowania”.

1915 – Odbył się koncert inaugurujący działalność Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej.

1928 – W Warszawie urodziła się Maria Jaczynowska, historyczka, badaczka dziejów starożytnego Rzymu, w czasie II wojny światowej harcerka Szarych Szeregów, sanitariuszka podczas Powstania Warszawskiego.

1940 – Niemcy zdemontowali pomnik Tadeusza Kościuszki na Wawelu.

1940 – Urodził się Andrzej Kotkowski, reżyser filmowy, scenarzysta; twórca filmów „Olimpiada ’40”, „W starym dworku, czyli niepodległość trójkątów”, „Obywatel Piszczyk”, „Miasto z morza”.

1941 – Franciszkanin Maksymilian Maria Kolbe został aresztowany przez gestapo, a następnie przewieziony do więzienia na Pawiaku.

1946 – Urodził się Maciej Englert, aktor i reżyser teatralny; w latach 1981-2024 dyrektor Teatru Współczesnego w Warszawie.

1946 – Zmarł Jan Stapinski, jeden z twórców ruchu ludowego, redaktor naczelny „Przyjaciela Ludu”, współzałożyciel Stronnictwa Ludowego, poseł na sejm austriacki i Sejm II RP.

1947 – W Krakowie wznowiła działalność Polska Akademia Umiejętności.

1956 – Katastrofalny pożar w kopalni „Rokitnica” w Zabrzu, zginęło 15 górników.

1960 – Uchwalona przez Sejm ustawa o orderach wprowadziła Medal „Za Długoletnie Pożycie Małżeńskie” przyznawany osobom pozostającym przez 50 lat w jednym związku małżeńskim i „Za Ofiarność i Odwagę”, przyznawany tym, którzy ratowali innych ludzi, narażając swoje życie.

1964 – Zmarł Jan Szczepkowski, rzeźbiarz, malarz; twórca m.in. płaskorzeźb, które zdobią elewację sali posiedzeń Sejmu.

1965 – W Krakowie zmarł Tadeusz Lehr-Spławiński, językoznawca, slawista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego; aresztowany przez Niemców w listopadzie 1939 r. w ramach Sonderaktion Krakau, zwolniony w lutym 1940 r.; brał udział w tajnym nauczaniu.

1967 – W Krakowie zmarł Jan Wiktor, pisarz, publicysta, autor m.in. „Orki na ugorze” i „Zbuntowanego”.

1970 – W Izraelu zmarł Samuel Agnon, urodzony w Buczaczu pisarz żydowski; jego twórczość związana jest z Polską; pisał powieści i opowiadania o chasydach, polskich Żydach; laureat Literackiej Nagrody Nobla w 1966 r.

1980 – Leszek Cichy i Krzysztof Wielicki jako pierwsi himalaiści dokonali zimowego wejścia na Mount Everest.

1981 – Minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki zarejestrował Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS).

1983 – Przed Sądem Warszawskiego Okręgu Wojskowego zakończył się proces Zbigniewa i Zofii Romaszewskich oraz kilku innych osób oskarżonych o zorganizowanie w Warszawie podziemnego Radia „Solidarność”; Zbigniew Romaszewski skazany został na cztery i pół roku więzienia, a jego żona Zofia na trzy lata więzienia.

1994 – Premiera filmu „Jańcio Wodnik” w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego.

1999 – Sejm przyjął ustawę upoważniającą prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego do ratyfikacji Traktatu Północnoatlantyckiego.

2006 – W Krakowie zmarł prof. Józef Andrzej Gierowski, historyk, specjalista dziejów nowożytnych, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

2010 – Zmarł Witold Skaruch, aktor teatralny i filmowy, reżyser, znany m.in. z filmów „Zamach”, „Haracz szarego dnia”, „Ostatnia akcja”.

2016 – Zmarł Andrzej Żuławski, reżyser, scenarzysta, aktor filmowy i pisarz, twórca „Opętania”, „Szamanki” i nagrodzonego w 2015 r. na festiwalu w Locarno „Kosmosu”.

18 lutego

1386 – W katedrze na Wawelu odbył się ślub królowej Jadwigi z Władysławem Jagiełłą.

1656 – Pod Gołębiem wojska Stefana Czarnieckiego poniosły porażkę w starciu z armią szwedzką dowodzoną przez króla Karola X Gustawa.

1727 – W Toruniu urodził się Efraim Szreger, jeden z najwybitniejszych polskich architektów epoki oświecenia; twórca m.in. Pałacu Szustra w Warszawie.

1760 – W Warszawie urodził się Franciszek Barss, prawnik, publicysta, działacz polityczny okresu Sejmu Czteroletniego, dyplomata w okresie insurekcji kościuszkowskiej.

1799 – W Warszawie urodził się Konstanty Hegel, rzeźbiarz, autor m.in. Pomnika Syrenki na warszawskim Starym Mieście.

1807 – Urodził się Józef Szafranek, ksiądz katolicki, polski działacz społeczny i polityczny na Śląsku.

1846 – Początek buntu chłopskiego w Galicji, tzw. rabacji, której przywódcą był Jakub Szela.

1849 – W Warszawie urodził się Leon Barszczewski, topograf, geolog, podróżnik, fotograf, badacz Azji Środkowej; pułkownik armii rosyjskiej.

1858 – Urodziła się Marcelina Sembrich-Kochańska, śpiewaczka operowa, gwiazda Metropolitan Opera w Nowym Jorku.

1895 – Urodził się Aleksander Krzyżanowski, „Wilk”, Komendant Okręgu Wileńskiego AK, dowódca oddziałów AK w operacji „Ostra Brama”; aresztowany przez NKWD i więziony do 1947 r.; po powrocie do Polski aresztowany przez UB i osadzony w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, gdzie zmarł w 1951 r.

1904 – We Lwowie zmarł Bronisław Szwarce, działacz niepodległościowy stronnictwa „czerwonych”, członek Centralnego Komitetu Narodowego, więzień Szlisselburga, zesłaniec.

1906 – We Lwowie urodził się Adam Brodzisz, aktor, wystąpił m.in. w filmach „Wiatr od morza”, „Na Sybir”, „Dziesięciu z Pawiaka”, „Uroda życia”, „Rapsodia Bałtyku” i „Bogurodzica”; żołnierz Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego.

1915 – I wojna światowa: Rozpoczęła się bitwa przasnyska pomiędzy wojskami niemieckimi a rosyjskimi; straty rosyjskie wyniosły ok. 67 tys. żołnierzy, a niemieckie ok. 38 tys. żołnierzy.

1915 – Urodził się Bolesław Piasecki, w latach 30. jeden z przywódców Obozu Narodowo-Radykalnego, twórca ONR-Falanga; komendant Konfederacji Narodu (1941-1944); po aresztowaniu przez NKWD rozpoczął współpracę z władzami komunistycznymi; przewodniczący Stowarzyszenia „PAX”, członek Rady Państwa (1971-1979).

1926 – Urodził się Janusz Zabłocki, katolicki działacz polityczny i społeczny, poseł na Sejm PRL, członek Prezydium Tymczasowej Rady PRON, a w czasie II wojny światowej członek Szarych Szeregów.

1938 – We Lwowie urodziła się Halina Kunicka, piosenkarka, do jej największych przebojów należą piosenki „Niech no tylko zakwitną jabłonie”, „Lato, lato czeka”.

1938 – Urodził się Leszek Aleksander Moczulski, poeta, autor tekstów piosenek, m.in. „Korowodu” Marka Grechuty, „Cała jesteś w skowronkach” Skaldów i słów oratorium „Nieszpory Ludźmierskie” Jana Kantego Pawluśkiewicza.

1940 – Urodził się Ryszard Milczewski-Bruno, poeta, autor tomików „Brzegiem słońca”, „Poboki”, „Dopokąd” i wykonywanego przez Marka Grechutę wiersza „Gdzieś w nas”.

1943 – Niemcy na zajętych przez siebie terenach odkryli masowe mogiły w Katyniu.

1945 – Urodził się Bohdan Zadura, poeta, tłumacz, krytyk literacki.

1946 – Na mocy dekretu przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej powstał Najwyższy Trybunał Narodowy. Osądził takich zbrodniarzy wojennych jak Arthur Greiser i Rudolf Hoess.

1948 – W Warszawie zmarł gen. Bronisław Prugar-Ketling, we wrześniu 1939 r. dowódca 11 Dywizji Piechoty w składzie Armii „Kraków”; w kampanii francuskiej 1940 r. dowodził 2 Dywizją Strzelców Pieszych.

1955 – W Warszawie zmarła Ludwika Wawrzyńska, nauczycielka, która z pożaru w baraku mieszkalnym przy ul. Włościańskiej w Warszawie uratowała czworo dzieci.

1963 – Urodził się Grzegorz Schetyna, współzałożyciel i jeden z najważniejszych polityków Platformy Obywatelskiej.

1966 – W Warszawie zmarł Stanisław Cat-Mackiewicz, publicysta, pisarz, polityk. Przed wojną poseł z listy BBWR (1928-30), w 1939 r. za skrytykowanie polityki Józefa Becka na kilkanaście dni osadzony w obozie w Berezie Kartuskiej. Na emigracji był przeciwnikiem polityki gen. Władysława Sikorskiego, a w latach 1954-1955 premierem rządu RP na uchodźstwie. W 1956 r. wrócił do Polski.

1980 – Dymisja premiera Piotra Jaroszewicza. Jego następcą został Edward Babiuch.

1981 – W Łodzi podpisano porozumienie kończące strajk w szkołach wyższych.

1981 – Podpisano porozumienia rzeszowsko-ustrzyckie; gwarancja nienaruszalności własności chłopskiej.

2001 – Zmarł Balthus (właśc. Balthasar Kłossowski de Rola), francuski malarz pochodzenia polskiego.

2009 – Zmarła Kamila Skolimowska, mistrzyni olimpijska w rzucie młotem w Sydney.

2017 – W Warszawie zmarł Witold Adamek, reżyser, scenarzysta i operator filmowy znany z pracy przy takich filmach jak „Matka Królów”, „CK Dezerterzy”, „Szwadron”, „Dekalog VI”.

2022 – W Zamościu zmarł Witold Paszt, muzyk, wokalista i założyciel zespołu VOX.

2025 – Zmarł Marian Turski, wieloletni redaktor tygodnika „Polityka”, gdzie kierował działem historycznym. Podczas II wojny światowej był więźniem KL Auschwitz, ocalał z marszu śmierci.

19 lutego

1473 – W Toruniu urodził się Mikołaj Kopernik, astronom, autor traktatu „O obrotach sfer niebieskich”.

———

1594 – W Uppsali król polski Zygmunt III Waza został koronowany na króla Szwecji.

1807 – Liczący 1200 powstańców z Wielkopolski i Mazowsza oraz 500 żołnierzy regularnej armii oddział pod wodzą gen. Michała Sokolnickiego zaatakował w nocy z 18 na 19 lutego Słupsk, w celu zdławienia organizowanej tam pruskiej partyzantki. W walkach w mieście zginęło około 200 Polaków i 50 Prusaków.

1812 – Urodził się Zygmunt Krasiński, poeta, dramatopisarz, prozaik, filozof; autor „Nie-Boskiej komedii”, zaliczany w XIX wieku obok Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza do trójki polskich wieszczów.

1851 – Urodził się Konrad Prószyński, wydawca, działacz oświatowy, założyciel Towarzystwa Oświaty Narodowej.

1861 – Car Aleksander III zniósł poddaństwo chłopów w Cesarstwie Rosyjskim.

1884 – Urodził się Maciej Rataj, ważny działacz ruchu ludowego, marszałek Sejmu (1922-1928), rozstrzelany przez Niemców w 1940 r. w Palmirach.

1897 – W Łodzi urodziła się Aniela Menkesowa, malarka, graficzka, członek komitetu redakcyjnego czasopisma „Forma”, zamordowana w 1941 roku po wkroczeniu Niemców do Lwowa.

1900 – Urodził się Konrad Guderski, inżynier wodny; podporucznik WP; w czasie I wojny światowej członek Polskiej Organizacji Wojskowej; dowódca obrony Poczty Polskiej w Gdańsku – poległ 1 września 1939 r.

1920 – Powołany został Polski Komitet Plebiscytowy z siedzibą w Bytomiu, pod kierownictwem Wojciecha Korfantego.

1921 – W Paryżu podpisano polsko-francuską umowę polityczną oraz ściśle tajną konwencję wojskową, która zobowiązywała oba kraje do współdziałania na wypadek napaści ze strony Niemiec.

1922 – W Warszawie urodził się Władysław Bartoszewski, pisarz i historyk. W czasie wojny więzień KL Auschwitz, pracownik BIP KG AK, działacz Rady Pomocy Żydom „Żegota”, uczestnik Powstania Warszawskiego. W okresie stalinowskim był więziony, w III RP został ministrem spraw zagranicznych, orędownik dialogu polsko-niemieckiego i polsko-żydowskiego.

1925 – W Warszawie urodził się Bogusław Choiński, poeta, scenarzysta, autor tekstów popularnych piosenek, m.in. „Alabama”, „Jedziemy autostopem”, „W siną dal”.

1942 – Rozkaz szefa SS Heinricha Himmlera o przewiezieniu zakwalifikowanych do germanizacji polskich dzieci z domów sierot w Kraju Warty do niemieckich instytucji wychowawczych w Rzeszy.

1943 – Niemcy aresztowali Delegata Rządu RP na Kraj prof. Jana Piekałkiewicza; jego następcą został Jan Stanisław Jankowski.

1943 – Kierownictwo Walki Cywilnej skazało na kary infamii polskich aktorów występujących w niemieckim filmie propagandowym „Heimkehr” („Powrót do ojczyzny”).

1943 – Urodziła się Stefania Toczyska, śpiewaczka operowa, mezzosopranistka.

1944 – Oddział UPA dokonał zbrodni na blisko 60 polskich mieszkańcach wsi Podkamień położonej w powiecie rohatyńskim województwa stanisławowskiego. Według meldunku UPA wielu Polaków nie zdołano zabić, gdyż znaleźli schronienie u miejscowych Ukraińców.

1947 – Sejm przyjął tzw. Małą Konstytucję.

1967 – W Warszawie zmarł Leonard Buczkowski, reżyser „Zakazanych piosenek” – pierwszego powojennego polskiego filmu fabularnego, „Skarbu” oraz „Przygody na Mariensztacie”, która była pierwszym polskim kolorowym filmem fabularnym.

1975 – W Żywcu urodzili się Łukasz i Paweł Golcowie, muzycy, założyciele grupy Golec uOrkiestra.

1987 – Prezydent USA Ronald Reagan zniósł sankcje ekonomiczne wobec Polski.

2010 – Decyzją Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 112 otrzymał na cześć Mikołaja Kopernika nazwę copernicium.

2016 – W Tel Awiwie zmarł Samuel Willenberg, artysta rzeźbiarz. W czasie II wojny światowej wziął udział w kampanii wrześniowej, w 1942 r. został aresztowany i wysłany do obozu zagłady w Treblince; w sierpniu 1943 r. był uczestnikiem buntu, po ucieczce działał w konspiracji. Wziął udział w Powstaniu Warszawskim.

2017 – W Warszawie zmarła Danuta Szaflarska, aktorka znana z ról w filmach „Zakazane piosenki”, „Skarb”, „Pora umierać”, „Inny świat” oraz wielu ról teatralnych.

20 lutego

1530 – Na Wawelu odbyła się koronacja dziewięcioletniego Zygmunta II Augusta na króla Polski; został on koronowany vivente rege – za życia swojego ojca, króla Zygmunta I Starego.

1578 – Przed kościołem bernardyńskim św. Anny w Warszawie margrabia Jerzy Fryderyk Hohenzollern w imieniu księcia Prus Albrechta Fryderyka Hohenzollerna złożył hołd lenny królowi Stefanowi Batoremu.

1797 – W Warszawie zmarł Dominik Merlini, architekt włoskiego pochodzenia, od połowy XVIII w. działający w Polsce na dworze królewskim; prowadził m.in. budowę zespołu pałacowego w Łazienkach Królewskich, przebudowę Zamku Ujazdowskiego, zaprojektował także pałac w Jabłonnie i Królikarnię.

1809 – Po długotrwałym oblężeniu wojska napoleońskie zmusiły obrońców Saragossy do poddania miasta; w wyjątkowo krwawych i zaciekłych walkach brały udział trzy pułki Legii Nadwiślańskiej pod dowództwem płk. Józefa Chłopickiego.

1810 – W Dyneburgu zmarł Marcin Poczobutt-Odlanicki, matematyk, astronom, jezuita, rektor Szkoły Głównej Litewskiej (1780-1799), członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk i brytyjskiej Królewskiej Akademii Nauk.

1814 – W Hermanowicach urodził się Maciej Bogusz Stęczyński, podróżnik, poeta, rysownik, znawca Tatr, autor m.in. albumów „Okolice Galicji” i „Tatry w dwudziestu czterech obrazach”.

1846 – W nocy z 20 na 21 lutego rozpoczęło się powstanie krakowskie, które zakończyło się utratą autonomii Krakowa; w listopadzie 1846 r. miasto wcielono do Austrii.

1849 – W Warszawie zmarł Leon Barszczewski, fotograf etnograf, dokumentalista kultury Azji Środkowej, pułkownik armii rosyjskiej.

1856 – Otwarto pierwszy odcinek Kolei Galicyjskiej – dwutorową trasę Kraków – Dębica.

1875 – Urodził się Bolesław Hryniewiecki, botanik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, współzałożyciel i wieloletni prezes Polskiego Towarzystwa Botanicznego, dyrektor Ogrodu Botanicznego UW.

1877 – Urodził się Antoni Wiwulski, rzeźbiarz, architekt; autor Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie i Pomnika Trzech Krzyży w Wilnie.

1894 – Urodził się Jarosław Iwaszkiewicz, poeta, prozaik, dramatopisarz, tłumacz i eseista; wieloletni prezes Związku Literatów Polskich, autor m.in. powieści „Sława i chwała” oraz opowiadań „Panny z Wilka”.

1894 – Urodził się Mieczysław Boruta-Spiechowicz, generał Wojska Polskiego od 1936 r. Podczas II wojny wsławił się jako dowódca we wrześniu 1939 r. (w rejonie Dunajca i pod Tomaszowem Lubelskim), a potem w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. W 1945 r. wrócił do Polski. W 1977 r. był jednym z założycieli Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO).

1899 – W Warszawie urodził się Leon Wójcikowski, tancerz, choreograf, solista Les Ballets Russes Sergiusza Diagilewa i baletu Anny Pawłowej, kierownik Polskiego Baletu Reprezentacyjnego, profesor warszawskiej PWST.

1907 – W Warszawie urodził się Leon Pietraszkiewicz, aktor filmowy i teatralny pedagog, znany z ról w filmach „Zakazane piosenki”, „Młodość Chopina”, „Gdzie jest trzeci król?”.

1915 – W Poznaniu zmarł Edward Likowski, arcybiskup gnieźnieński i poznański, prymas Polski.

1919 – Sejm RP podjął uchwałę, w której powierzał Józefowi Piłsudskiemu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa do czasu uchwalenia Konstytucji, ograniczając jednak bardzo poważnie jego władzę (tzw. Mała Konstytucja).

1922 – Sejm Wileński podjął uchwałę o przyłączeniu Wileńszczyzny do Polski, tym samym unieważnił traktat litewsko-bolszewicki z 1920 r.

1939 – Urodził się Ryszard Marek Groński – satyryk, felietonista, poeta, autor książek „Nauka pływania dla topielców”, „Suche oczy”, „Jeż na kaktusie”.

1939 – W Poznaniu urodził się Józef Robakowski, artysta multimedialny, autor filmów, zapisów wideo, cykli fotograficznych, rysunków, instalacji; historyk sztuki, nauczyciel akademicki.

1939 – Urodziła się Antonina Girycz, aktorka filmowa i teatralna, znana z ról w filmach „Katastrofa”, „Polowanie na muchy” oraz seriali „Czterdziestolatek” i „Dziewczyna z Mazur”.

1940 – W Poznaniu urodziła się Emilia Krakowska, aktorka filmowa i teatralna, niezapomniana Jagna z serialu „Chłopi” Jana Rybkowskiego.

1942 – W szpitalu więziennym Moabit w Berlinie (albo w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen), zmarł biskup Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce Juliusz Bursche.

1942 – W Poznaniu oddział składający się z żołnierzy AK i mieszkańców poznańskiego Chwaliszewa przeprowadził dywersyjno-sabotażową akcję „Bollwerk”; w jej wyniku podpalono niemieckie magazyny, w których spłonęły niemieckie mundury, żywność i broń.

1943 – Rada Narodowa RP w Londynie podjęła jednomyślnie uchwałę, w której oświadczała „że integralność obszaru Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach z dnia 1 września 1939 r. oraz jej suwerenność są nienaruszalne i niepodzielne”.

1944 – W KL Gross-Rosen zamordowany został Florian Marciniak, współzałożyciel i Naczelnik Szarych Szeregów (1939-1943).

1948 – Urodził się Radosław Piwowarski, reżyser, scenarzysta; autor filmów „Yesterday”, „Kochankowie mojej mamy”, „Marcowe migdały”, „Pociąg do Hollywood” oraz serialu „Jan Serce”.

1957 – Pierwsze posiedzenie Sejmu PRL II kadencji: Aleksander Zawadzki objął stanowisko przewodniczącego Rady Państwa; misję utworzenia nowego rządu powierzono Józefowi Cyrankiewiczowi.

1963 – W Nairobi zmarł Eustachy Sapieha, ziemianin, dyplomata, minister spraw zagranicznych II RP, poseł na Sejm z list BBWR.

1965 – W Madrycie zmarł Michał Waszyński, reżyser i scenarzysta filmowy; jeden z najpopularniejszych twórców międzywojennego kina polskiego; autor filmów „Jego ekscelencja subiekt”, „Pieśniarz Warszawy”, „Antek policmajster”, „Bohaterowie Sybiru”, „Znachor”, „Dybuk”, „Włóczęgi”, „Wielka droga”.

1966 – W Krakowie powstał „Teatr STU”, założony przez Krzysztofa Jasińskiego.

2021 – Zmarł prof. Mieczysław Chorąży, pionier nowoczesnej onkologii, powstaniec warszawski, nauczyciel kilku pokoleń lekarzy, kawaler Orderu Orła Białego.

2023 – Zmarł prof. Stanisław Grygiel, filozof i filolog, publicysta katolicki, bliski przyjaciel i współpracownik św. Jana Pawła II. W latach 1980-1983 był dyrektorem Polskiego Instytutu Kultury Chrześcijańskiej.

21 lutego

1454 – Król Kazimierz IV Jagiellończyk kupił Księstwo Oświęcimskie od księcia Jana IV Oświęcimskiego.

1574 – W katedrze wawelskiej odbyła się koronacja Henryka III Walezego – pierwszego króla wybranego w wolnej elekcji.

1657 – Zmarł Jakub Wejher, wojewoda malborski, pułkownik wojsk Władysława IV, uczestnik bitwy pod Beresteczkiem (1651), założyciel Wejherowa.

1794 – Pod naciskiem posła rosyjskiego Igelstroma Rada Nieustająca uchwaliła redukcję stanu armii polskiej o połowę i przymusowe wcielenie zwolnionych ze służby do armii pruskiej i rosyjskiej.

1809 – W Pułtusku urodził się Teofil Kwiatkowski, malarz okresu romantyzmu.

1820 – Urodził się Apollo Korzeniowski, pisarz, poeta, uczestnik konspiracji niepodległościowej, ojciec Józefa Korzeniowskiego – Josepha Conrada.

1846 – Powstanie krakowskie: w nocy z 21 na 22 lutego w Krakowie powstańcy polscy rozpoczęli walki ze stacjonującymi w mieście oddziałami austriackimi.

1863 – W Warszawie zmarł Henryk Marconi, architekt włoskiego pochodzenia, projektant wielu znanych warszawskich budynków, m.in. Hotelu Europejskiego oraz kościołów św. Boromeusza przy ul. Chłodnej i Wszystkich Świętych na Grzybowie.

1864 – Powstanie styczniowe: pod Opatowem wojska rosyjskie rozbiły oddziały powstańcze dowodzone przez Apolinarego Kurowskiego.

1897 – Urodził się Franciszek Łukaszczyk, lekarz, pionier radioterapii onkologicznej, współzałożyciel i pierwszy dyrektor Instytutu Radowego.

1916 – I wojna światowa: Początek bitwy pod Verdun; w trwających do końca grudnia walkach zginęło ponad 300 tys. żołnierzy francuskich i niemieckich, a 400 tys. zostało rannych; żadnej ze stron nie udało się przełamać frontu.

1918 – W Krakowie zmarł Juliusz Leo, prawnik, poseł do galicyjskiego Sejmu Krajowego i austriackiej Rady Państwa; prezydent Krakowa (1904-1918), twórca tzw. Wielkiego Krakowa; pierwszy prezes Naczelnego Komitetu Narodowego (1914).

1922 – Urodził się Wiktor Tołkin, rzeźbiarz, autor m.in. monumentalnych prac na terenie obozów Stutthof i Majdanek oraz Pomnika Walki i Męczeństwa na warszawskim Pawiaku.

1931 – W Warszawie urodził się Andrzej Ajnenkiel – historyk, znawca problematyki parlamentaryzmu i konstytucjonalizmu.

1931 – W Warszawie urodziła się Anna Milewska, aktorka teatralna i filmowa, znana z ról w filmach „Dyrektorzy”, „Jarosław Dąbrowski”, „Gdziekolwiek jesteś, jeśliś jest”.

1937 – Pułkownik Adam Koc przedstawił deklarację ideową Obozu Zjednoczenia Narodowego, organizacji politycznej konsolidującej część obozu piłsudczykowskiego skupionego wokół marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza.

1941 – W Warszawie władze niemieckie zlikwidowały trzy linie tramwajowe przeznaczone wyłącznie dla Żydów; zamiast nich zaczął kursować tramwaj bez numeru, oznakowany tarczą z niebiesko-białą gwiazdą Dawida.

1942 – W Warszawie urodził się Jan Krzysztof Kelus, socjolog, działacz opozycyjny, współpracownik Komitetu Obrony Robotników, autor i wykonawca piosenki niezależnej; współzałożyciel podziemnego wydawnictwa CDN, twórca Oficyny Fonograficznej CDN.

1943 – W Kielcach urodził się Rafał Olbiński, plastyk, portrecista, przedstawiciel tzw. polskiej szkoły plakatu.

1945 – Urodziła się Katarzyna Sobczyk, piosenkarka, znana z przebojów „O mnie się nie martw”, „Trzynastego”, „Nie bądź taki szybki Bill”.

1946 – Rząd powołał Ochotniczą Rezerwę Milicji Obywatelskiej (ORMO).

1947 – We wsi Ostrowsko pod Nowym Targiem otoczony przez UB i KBW Józef Kuraś „Ogień” próbował popełnić samobójstwo, śmiertelnie ranny, zmarł następnego dnia w szpitalu w Nowym Targu.

1958 – W Waszyngtonie zmarł Henryk Arctowski, geograf, geolog, podróżnik, jeden z pionierów polskich badań polarnych.

1965 – W Warszawie otwarty został nowy gmach Filharmonii Narodowej.

1975 – Premiera filmu „Ziemia obiecana” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1978 – W Krakowie zmarł Mieczysław Kotlarczyk, aktor, reżyser, pedagog, krytyk literacki i teatralny, twórca Teatru Rapsodycznego.

1978 – W Lublinie zmarł ks. prof. Mieczysław Żywczyński, historyk, wieloletni wykładowca Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

1981 – W Warszawie zmarł Wojciech Wiszniewski, scenarzysta, reżyser, autor filmów dokumentalnych, m.in. „Robotnicy ’71”, „Elementarz”, „Stolarz”.

1989 – W Krakowie i Warszawie odbyły się studenckie manifestacje w obronie więzionego przez władze Czechosłowacji Vaclava Havla.

2000 – W Warszawie zmarła Maria Żmigrodzka, historyczka, krytyczka literacka; zajmowała się pozytywizmem i romantyzmem w literaturze.

2000 – W Warszawie zmarła Halina Auderska, pisarka, dramaturg, leksykograf, autorka „Ptasiego gościńca” i „Babiego lata”; członek Rady Krajowej PRON.

2005 – W Warszawie zamordowany został Zdzisław Beksiński – malarz, fotograf, rzeźbiarz.

2008 – W Toruniu zmarła prof. Maria Jaczynowska, historyczka, badaczka dziejów starożytnego Rzymu.

2010 – We Wrocławiu zmarł Jacek Karpiński, inżynier, elektronik i informatyk, twórca pierwszego polskiego mikrokomputera K-202.

2011 – W Krakowie zmarł Jerzy Nowosielski, jeden z najoryginalniejszych polskich malarzy.

2019 – W Łowiczu zmarł biskup senior diecezji łowickiej Alojzy Orszulik. W stanie wojennym był poufnym negocjatorem z ramienia episkopatu między władzą a Solidarnością, a w 1989 r. obserwatorem podczas negocjacji w Magdalence i obrad Okrągłego Stołu. W 2010 r. został odznaczony przez prezydenta Bronisława Komorowskiego Orderem Orła Białego.

2021 – Zmarł tragicznie Jan Lityński, działacz opozycji w okresie PRL, doradca władz NSZZ „Solidarność”, autor uchwalonego przez I Zjazd „Solidarności” Posłania do Ludzi Pracy Europy Wschodniej. W 1989 r. uczestnik obrad Okrągłego Stołu.

22 lutego

1730 – W Castello we Włoszech urodził się architekt Dominik Merlini, autor zespołu pałacowego w warszawskich Łazienkach i pobliskiego Zamku Ujazdowskiego, zaprojektował też pałac w Jabłonnie i Królikarnię.

1788 – W Gdańsku urodził się Arthur Schopenhauer, niemiecki filozof, autor dzieła „Świat jako wola i przedstawienie”.

1806 – W Krakowie urodził się Józef Kremer, filozof, historyk sztuki, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, współzałożyciel Akademii Umiejętności, żołnierz powstania listopadowego.

1810 – W Żelazowej Woli koło Sochaczewa urodził się Fryderyk Chopin – największy polski kompozytor.

1814 – Urodził się Oskar Kolberg, etnograf, folklorysta, kompozytor, autor przełomowej dla polskiej etnografii pracy „Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzęd, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”.

1846 – Powstanie krakowskie: powstał Rząd Narodowy. W jego skład weszli Jan Tyssowski, Ludwik Gorzowski i Aleksander Grzegorzewski, nadzorujący pracę 5-osobowej Rady Ministrów.

1876 – Urodził się Jan Ptaśnik, historyk, mediewista, profesor uniwersytetów we Lwowie i Krakowie, wieloletni redaktor „Kwartalnika Historycznego”.

1887 – Urodził się Ksawery Tartakower, prawnik, szachista, arcymistrz, sześciokrotny reprezentant Polski na olimpiadach szachowych, zdobywca 5 medali, w tym złotego w roku 1930; od 1939 roku przebywał do emigracji.

1890 – Urodził się Kazimierz Opaliński, aktor, reżyser teatralny, znany m.in. z filmów „Dwie brygady”, „Człowiek na torze”, „Rękopis znaleziony w Saragossie”, „Klub profesora Tutki”, odtwórca roli Guślarza w inscenizacji „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym.

1897 – W Warszawie urodził się Karol Świerczewski, przed wojną dowodził w Hiszpanii Brygadą Międzynarodową walczącą z faszystowskim puczem gen. Franco; a w 1944 r. został dowódcą 2. Armii Wojska Polskiego. Odpowiadał m.in. za duże jej straty w walkach o Budziszyn w kwietniu 1945 r. Dwa lata później zginął z rąk UPA w Bieszczadach.

1898 – W Krakowie urodził się Karol Bunsch, pisarz, autor książek historycznych, publicysta, tłumacz, autor tzw. cyklu piastowskiego i trylogii o Aleksandrze Macedońskim.

1900 – W Łodzi władze carskie aresztowały za działalność w PPS Józefa Piłsudskiego; Piłsudski osadzony został w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej.

1901 – W Płocku urodziła się Mira Zimińska-Sygietyńska, aktorka teatralna i kabaretowa, reżyser, pedagog; w 1948 r. wraz ze swym mężem Tadeuszem Sygietyńskim, kompozytorem i pedagogiem, założyła Państwowy Zespół Pieśni i Tańca „Mazowsze”, którego dyrektorem była od 1957 r.

1921 – W Krakowie urodził się Marek Rostworowski, historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, wieloletni kustosz Muzeum Czartoryskich w Krakowie, minister kultury i sztuki.

1925 – W Warszawie założono Polski Związek Hokeja na Lodzie.

1932 – Urodziła się Anna Kowalska, pisarka, dziennikarka, działaczka Komitetu Obrony Robotników, autorka m.in. powieści „Pestka” i tomików poetyckich „Credo najmniejsze”, „Psalm z doliny”.

1942 – Urodziła się Katarzyna Gaertner, kompozytorka, autorka przebojów „Małgośka”, „Eurydyki tańczące”, śpiewogry „Pozłacany warkocz” i oratorium „Zagrajcie nam wszystkie srebrne dzwony”.

1944 – W ruinach warszawskiego getta rozstrzelany został Bronisław Ziemięcki, polityk, działacz PPS, poseł na Sejm i minister rządów II RP, w latach 1927-33 prezydent Łodzi.

1944 – Urodził się Ryszard Bugaj, ekonomista, a w PRL-u działacz opozycji demokratycznej i współpracownik KOR. Brał udział w obradach Okrągłego Stołu, w latach 1989-1997 był posłem na Sejm.

1946 – W Warszawie urodził się Wojciech Wiszniewski, scenarzysta, reżyser, autor filmów dokumentalnych, m.in. „Robotnicy ’71”, „Elementarz”, „Stolarz”.

1947 – Sejm przyjął deklarację o realizacji praw i wolności obywatelskich oraz uchwalił amnestię dla więźniów politycznych.

1983 – W Warszawie zmarł Mieczysław Jastrun, poeta, eseista, tłumacz, autor m.in. „Spotkania z Salomeą”, „Pięknej choroby”.

1987 – W Warszawie zmarł Leon Pietraszkiewicz, aktor filmowy i teatralny pedagog, znany z ról w filmach „Zakazane piosenki”, „Młodość Chopina”, „Gdzie jest trzeci król?”.

1992 – W Poznaniu, podczas próby „Króla Leara”, zmarł Tadeusz Łomnicki, jeden z najwybitniejszych polskich aktorów, reżyser, pedagog, założyciel i pierwszy dyrektor Teatru na Woli w Warszawie; największą popularność przyniosła mu tytułowa rola w „Panu Wołodyjowskim”, „Przygodach pana Michała” oraz „Potopie”.

2015 – Polski film „Ida” w reżyserii Pawła Pawlikowskiego zdobył Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

2021 – Na szczycie Kilimandżaro zmarł podróżnik Aleksander Doba, który trzykrotnie samotnie przepłynął kajakiem Ocean Atlantycki. Czasopismo „National Geographic” przyznało mu tytuł Podróżnika Roku 2015.

2026. Nowy rok i nowe wyzwania [PODCAST]

.W najnowszym podcaście historycznym Przystanku Historia na „Wszystko co Najważniejsze” tematem są wydarzenia historyczne 2026 roku. W rozmowie z red. Pawłem Lekkim mówi o nich dr Rafał Kościański, rzecznik Instytutu Pamięci Narodowej.

ok 2026 wzorem lat minionych również obfituje w wiele ważnych, okrągłych rocznic – między innymi przewrotu majowego z 1926 roku, Poznańskiego Czerwca z 1956 roku i robotniczych protestów w Ursusie i Radomiu w roku 1976.

Rok 2026 został także ogłoszony przez Sejm RP rokiem Ignacego Daszyńskiego – jednego z Ojców Niepodległości, socjalisty i patrioty, premiera polskiego rządu.

Decyzją Kolegium IPN rozpoczęła się również procedura wyboru prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.

O tych wszystkich wydarzeniach i wyzwaniach stojących przed Instytutem Pamięci Narodowej w 2026 roku mówi nasz gość, dr Rafał Kościański, rzecznik IPN.

Tekst dostępny na łamach Wszystko co Najważniejsze: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/przystanek-historia-2026-nowy-rok-i-nowe-wyzwania-podcast/

PAP/MB