Rocznice najważniejsze 24-30 listopada

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń związanych z historią Polski od 24 do 30 listopada.

24 listopada

1227 – W Gąsawie, ok. 60 km od Bydgoszczy, zamordowany został (prawdopodobnie przez oddział nasłany przez Świętopełka pomorskiego) książę krakowski Leszek Biały, zaś książę Henryk Brodaty odniósł poważne rany.

1644 – W Warszawie uroczyście odsłonięto kolumnę króla Zygmunta III Wazy.

1838 – Z inicjatywy wydawcy Karola Sienkiewicza, księcia Adama Jerzego Czartoryskiego oraz Juliana Ursyna Niemcewicza w Paryżu powstała Biblioteka Polska.

1857 – W Warszawie założono wydawnictwo Gebethner i Wolff.

1858 – W Warszawie zmarł Wincenty Krasiński, generał, uczestnik wojen napoleońskich, dowódca pułku szwoleżerów gwardii cesarskiej; w Królestwie Polskim senator-wojewoda, dowódca dywizji gwardii; przeciwnik powstania listopadowego; generał armii rosyjskiej, senator, członek Rady Państwa; w latach 1855-1856 pełnił obowiązki namiestnika Królestwa Polskiego. Jego synem był poeta i dramatopisarz Zygmunt Krasiński.

1861 – Urodził się Józef Kallenbach, historyk literatury, znawca twórczości Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, a także Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie.

1875 – W Krakowie urodził się Xawery Dunikowski, rzeźbiarz, twórca pomników (m.in. Czynu Powstańczego na Górze Św. Anny, Józefa Dietla w Krakowie oraz Żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego w Warszawie).

1891 – W Krakowie urodziła się Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, poetka, dramatopisarka; autorka zbiorów poezji „Niebieskie migdały”, „Różowa magia”, „Pocałunki”. Był córką malarza Wojciecha Kossaka i siostrą satyryczki Magdaleny Samozwaniec.

1899 – Urodził się Jan Adam Maklakiewicz, kompozytor, pedagog; dyrektor filharmonii w Krakowie (1945-1947) oraz w Warszawie (1947-1948).

1904 – W Warszawie przy ul. Rakowieckiej władze carskie uruchomiły więzienie karne; w okresie okupacji niemieckiej oraz w latach stalinizmu więziono, torturowano oraz mordowano w nim przywódców Polskiego Państwa Podziemnego i działaczy niepodległościowych.

1906 – W Poznaniu zmarł Florian Stablewski, arcybiskup poznański i gnieźnieński, prymas Polski w latach 1891-1906.

1908 – W Kijowie urodził się Aleksander Ford, reżyser, autor filmów „Krzyżacy”, „Ulica Graniczna”, „Pierwszy dzień wolności”, „Młodość Chopina” i „Ósmy dzień tygodnia”.

1909 – W Charkowie urodził się Jerzy Toeplitz, krytyk filmowy, współtwórca szkolnictwa filmowego w Polsce i Australii, w latach 1956-68 rektor Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi; teoretyk kina, autor sześciotomowej „Historii sztuki filmowej”.

1928 – W Poznaniu urodził się Lech Ordon, aktor.

1932 – We Lwowie urodził się Andrzej Kurylewicz, kompozytor, pianista, trębacz, puzonista, dyrygent.

1944 – Stanisław Mikołajczyk ustąpił ze stanowiska premiera rządu RP na uchodźstwie.

1944 – W Barwałdzie Średnim koło Wadowic doszło do katastrofy kolejowej, w wyniku której zginęło około 130 osób, a ponad 100 zostało rannych.

1947 – W Krakowie przed Najwyższym Trybunałem Narodowym rozpoczął się pierwszy proces oświęcimski; oskarżono w nim 40 członków załogi obozowej. Zapadły 23 wyroki śmierci, dwa zostały zmienione na dożywocie, sześciu oskarżonych zostało skazanych na dożywotnie więzienie, jedna osoba została uniewinniona, pozostali otrzymali kary od 3 do 15 lat więzienia.

1960 – W Londynie zmarł Ferdynand Goetel, pisarz i publicysta; w 1943 r. w porozumieniu z Delegaturą Rządu RP na Kraj był członkiem delegacji zaproszonej przez władze niemieckie do Katynia.

1961 – W Warszawie urodził się Kuba Sienkiewicz, muzyk, lider zespołu „Elektryczne gitary”.

1982 – Sąd Wojewódzki we Wrocławiu skazał Władysława Frasyniuka, działacza podziemnej „Solidarności”, na sześć lat więzienia.

1984 – Utworzono Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ), jego przewodniczącym został Alfred Miodowicz.

1986 – Premiera filmu „Kronika wypadków miłosnych” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1987 – W Krakowie zmarł Karol Bunsch, pisarz, autor książek historycznych, publicysta, tłumacz.

1989 – W Moskwie premier Tadeusz Mazowiecki spotkał się z sekretarzem generalnym KC KPZR Michaiłem Gorbaczowem.

1994 – Podczas koncertu zespołu Golden Life w hali Stoczni Gdańskiej wybuchł pożar, w wyniku którego zginęło 7 osób, a ponad 300 odniosło obrażenia.

1998 – Z biblioteki naukowej PAN w Krakowie skradzione zostało dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” – jeden z dwunastu zachowanych w Polsce egzemplarzy tej pracy. Sprawca nigdy nie został wykryty, książki nie odnaleziono, a śledztwo zostało umorzone.

2008 – W Krakowie zmarł Jerzy Goliński, aktor, reżyser teatralny, pedagog; w latach 1990-1992 dyrektor naczelny i artystyczny Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.

2011 – W Warszawie zmarł Andrzej Mandalian, poeta, prozaik, tłumacz, scenarzysta filmowy. W 1976 roku podpisał protest przeciwko zmianom w konstytucji. Publikował w wydawanym w drugim obiegu piśmie „Zapis”. Tłumaczył z rosyjskiego m.in. poezje Maryny Cwietajewej, Osipa Mandelsztama, Bułata Okudżawy, Josifa Brodskiego.

25 listopada

1735 – We Lwowie urodził się Grzegorz Piramowicz, jezuita, pedagog, sekretarz Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk, autor wielu publikacji dotyczących oświaty.

1764 – W kolegiacie św. Jana w Warszawie Stanisław August Poniatowski został koronowany na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego.

1795 – Abdykacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

1795 – W Warszawie zmarł Jan Chrystian Kamsetzer, architekt działający od 1773 r. na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; współautor projektu przebudowy Zamku Królewskiego w Warszawie i pałacu w Łazienkach Królewskich.

1862 – W Warszawie władze carskie pod nazwą Szkoły Głównej reaktywowały uniwersytet.

1866 – W Warszawie zmarł hrabia Fryderyk Skarbek, ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, pisarz i publicysta.

1909 – W Paryżu zmarł Cyprian Godebski, rzeźbiarz, autor pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie.

1914 – W Warszawie powstał Komitet Narodowy Polski; w jego skład weszli przedstawiciele Narodowej Demokracji, Stronnictwa Polityki Realnej oraz bezpartyjni.

1937 – Odbyło się uroczyste podniesienie polskiej bandery na niszczycielu „Błyskawica”.

1945 – W Warszawie ukazał się pierwszy numer katolickiego tygodnika „Dziś i jutro”.

1945 – Na Woli założony został cmentarz Powstańców Warszawy; spoczywają na nim szczątki ponad 100 tys. osób – powstańców i ludności cywilnej stolicy.

1954 – We Wrocławiu urodził się Władysław Frasyniuk, działacz opozycji demokratycznej, członek MKZ NSZZ „S”, przewodniczący Zarządu Regionu Dolny Śląsk (1981), członek Krajowej Komisji Porozumiewawczej, a następnie Prezydium Komisji Krajowej NSZZ „S”; w czasie stanu wojennego więziony. W 1989 r. był uczestnikiem rozmów przy Okrągłym Stole, w latach 1991-2001 posłem na Sejm.

1960 – Premiera filmu „Szatan z siódmej klasy” w reżyserii Marii Kaniewskiej.

1967 – W Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się premiera „Dziadów” w inscenizacji Kazimierza Dejmka; zdjęcie tego przedstawienia przez władze PRL stało się początkiem tzw. wydarzeń marcowych, czyli kryzysu politycznego związanego z falą studenckich protestów oraz walką polityczną wewnątrz PZPR, rozgrywaną w atmosferze antysemickiej i antyinteligenckiej propagandy.

1976 – Telewizja Polska wyemitowała pierwszy odcinek serialu kryminalnego „07 zgłoś się” w reżyserii Krzysztofa Szmagiera.

1981 – W Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarnictwa w Warszawie rozpoczął się strajk okupacyjny.

1985 – Sąd Wojewódzki w Słupsku skazał za współpracę z podziemną „Solidarnością” dwóch oficerów SB: Adama Hodysza (na 3 lata) i Piotra Siedlińskiego (na 1,5 roku).

1990 – W Polsce odbyła się pierwsza tura wyborów prezydenckich; największe poparcie uzyskali w niej Lech Wałęsa – 39,96 proc., i Stanisław Tymiński – 23,1 proc.

1991 – Pierwsze posiedzenie Sejmu I kadencji.

2005 – Minister obrony narodowej Radosław Sikorski ogłosił ujawnienie archiwaliów Układu Warszawskiego.

2008 – Na wniosek śledczych z Instytutu Pamięci Narodowej w krypcie katedry wawelskiej dokonano ekshumacji zwłok gen. Władysława Sikorskiego, której celem miało być wyjaśnienie okoliczności śmierci premiera RP w katastrofie gibraltarskiej.

2020 – Zmarł Marcin Król, historyk idei, wieloletni wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, w PRL-u działacz opozycji antykomunistycznej.

26 listopada

1335 – Zjazd w Wyszehradzie: Władca Czech Jan Luksemburski oraz król Węgier Karol Robert ogłosili wyrok w sporze polsko-krzyżackim: Polska miała odzyskać Kujawy i ziemię dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie miało pozostać we władzy Zakonu Krzyżackiego.

1715 – W Tarnogrodzie zawiązano konfederację skierowaną przeciwko królowi Augustowi II Mocnemu.

1855 – W Stambule zmarł Adam Mickiewicz, jeden najważniejszych poetów polskich doby romantyzmu.

1869 – W Krakowie urodził się Stanisław Estreicher, historyk prawa, bibliograf, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, w latach 1919-1921 jego rektor; po wybuchu II wojny światowej aresztowany przez Niemców podczas „Sonderaktion Krakau”; zmarł 28 grudnia 1939 r. w niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen.

1880 – W Wenecji urodził się Kazimierz Junosza-Stępowski, aktor, reżyser.

1880 – W Warszawie urodził się Władysław Konopczyński, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, założyciel i redaktor „Polskiego Słownika Biograficznego”; poseł na Sejm RP w latach 1922-1927, związany z Narodową Demokracją.

1895 – Urodził się Witold Hulewicz, poeta, prozaik, tłumacz; uczestnik powstania wielkopolskiego; w okresie międzywojennym pracownik i dyrektor Polskiego Radia w Wilnie, następnie kierownik działu literackiego w Polskim Radiu w Warszawie; w czasie niemieckiej okupacji redaktor podziemnego pisma „Polska żyje”; zamordowany przez Niemców w Palmirach w czerwcu 1941 r.

1905 – Urodził się Andrzej Wantuła, teolog, duchowny Kościoła ewangelicko-augsburskiego; w czasie II wojny światowej więzień niemieckich obozów koncentracyjnych, a później rektor Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej.

1913 – Urodził się Łukasz Ciepliński; w czasie II wojny światowej jeden z dowódców Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej na Podkarpaciu. W styczniu 1947 r. stanął na czele IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” i pod koniec tego roku został aresztowany, zaś 1 marca 1951 r. stracony w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

1914 – Wojska austro-węgierskie powstrzymały ofensywę rosyjską w bitwie pod Krakowem.

1917 – Rada Regencyjna za zgodą władz okupacyjnych nominowała Jana Kucharzewskiego na stanowisko Prezydenta Ministrów w Królestwie Polskim (premiera rządu).

1918 – W Przemyślanach pod Lwowem urodził się Leopold Kozłowski, pianista, kompozytor, dyrygent, nazywany ostatnim klezmerem Galicji.

1919 – W Białymstoku urodził się Ryszard Kaczorowski, ostatni prezydent RP na uchodźstwie (w latach 1989-1990). Ustąpił ze stanowiska po wyborze Lecha Wałęsy na prezydenta i przekazał mu insygnia władzy. Zginął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem.

1921 – W Wolnym Mieście Gdańsku powołana została polska Macierz Szkolna.

1921 – W Krakowie urodził się Andrzej Nadolski, historyk wojskowości, archeolog.

1939 – U wybrzeży wschodniej Anglii zatonął transatlantyk „Piłsudski”, po wybuchu wojny przekształcony w wojskowy transportowiec. Przyczyną katastrofy była prawdopodobnie eksplozja niemieckiej miny.

1949 – Urodził się Andrzej Rzepliński, prawnik, kierownik Katedry Kryminologii i Polityki Kryminalnej Uniwersytetu Warszawskiego; związany z Helsińską Fundacją Praw Człowieka; w latach 2010-2016 prezes Trybunału Konstytucyjnego.

1950 – W Warszawie urodził się Krzysztof Kiersznowski, aktor, wystąpił w filmach „Vabank”, „Vabank II, czyli riposta”, „Kiler”, „Cześć Tereska”, „Boisko bezdomnych” i „Pod Mocnym Aniołem”.

1955 – W Krakowie odsłonięto zrekonstruowany pomnik Adama Mickiewicza, zniszczony przez Niemców w 1940 r.

1965 – W Londynie zmarł Antoni Pająk, w latach 1955-1965 premier rządu RP na uchodźstwie, a w okresie międzywojennym członek Rady Naczelnej PPS i poseł na Sejm.

1972 – Premiera serialu telewizyjnego „Chłopi” w reżyserii Jana Rybkowskiego.

1974 – W Warszawie zmarł Hilary Minc, działacz komunistyczny, ekonomista; członek Biura Politycznego KC PZPR (1948-1954); w latach 1949-1956 wicepremier; współodpowiedzialny za wprowadzanie w Polsce sowieckiego modelu gospodarki.

1981 – W całej Polsce rozpoczęły działalność Wojskowe Terenowe Grupy Operacyjne, co było elementem przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego.

1989 – W Warszawie rozpoczął się XI Nadzwyczajny Kongres Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, który podjął decyzję o zakończeniu działalności ZSL i powołaniu Polskiego Stronnictwa Ludowego „Odrodzenie”.

1991 – Polska została członkiem Rady Europy.

2008 – W katedrze wawelskiej odbył się ponowny (po ekshumacji) pogrzeb gen. Władysława Sikorskiego.

2010 – Duma Państwowa, izba niższa rosyjskiego parlamentu, przyjęła uchwałę w sprawie zbrodni katyńskiej; mord na polskich oficerach wiosną 1940 r. uznano w niej za zbrodnię reżimu stalinowskiego.

2010 – W Jerozolimie zmarł Pinchas Menachem Joskowicz, naczelny rabin Polski w latach 1988-1999; urodził się w 1924 r. w Zduńskiej Woli w rodzinie chasydzkiej; w czasie II wojny światowej przebywał w getcie łódzkim, skąd został wywieziony do niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau; po zakończeniu wojny wyemigrował do Izraela.

2012 – W Sopocie zmarła Joanna Bogacka, aktorka teatralna i filmowa, znana z ról w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, ról w filmach „Linia” (1974) w reż. Kazimierza Kutza, „Sto koni do stu brzegów” (1978) oraz serialach „Szaleństwo Majki Skowron”, „07 zgłoś się”, „W piątą stronę świata”, „Tygrysy Europy”, „Boża podszewka II”, „Na kocią łapę”, „Siostry”.

27 listopada

1522 – W Oświęcimiu urodził się Andrzej Patrycy Nidecki, biskup, filolog, humanista.

1605 – W Krakowie odbył się ślub per procura cara Rosji Dymitra Samozwańca I i Maryny Mniszchówny.

1799 – Urodził się Ludwik Köhler, ceniony warszawski lekarz. Jego przodkowie przybyli z czeskiej Pragi. On sam w młodości spędził trzy lata w carskim więzieniu za przynależność do patriotycznej organizacji studenckiej Panta Koina. W czasie powstania listopadowego był lekarzem w Gwardii Narodowej. Swój bogaty księgozbiór przekazał Towarzystwu Lekarskiemu Warszawskiemu, a narzędzia chirurgiczne – studentom.

1806 – Napoleon Bonaparte przybył do Poznania. Francuskie wojska zajęły opuszczoną przez Prusaków Warszawę.

1815 – Car Aleksander I nadał konstytucję Królestwu Polskiemu; zgodnie z jej treścią miało ono być na zawsze połączone z Rosją unią personalną.

1845 – Urodził się Walery Przyborowski, autor powieści historycznych; uczestnik powstania styczniowego.

1849 – Urodził się Józef Kotarbiński, aktor, reżyser i dyrektor Teatru Miejskiego (obecnie im. Słowackiego) w Krakowie. To on wystawił premierowe przedstawienie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego w 1901 r., a dwa lata później „Wyzwolenie”. Za czasów edukacji w Warszawskiej Szkole Głównej poznał się z Henrykiem Sienkiewiczem. Początkowo był krytykiem teatralnym, na scenie zadebiutował w „Mazepie” Juliusza Słowackiego. W niepodległej Polsce przez rok był prezesem Związku Artystów Scen Polskich.

1859 – Urodził się Andrzej Chramiec, pierwszy góral zakopiański, który zdobył wyższe wykształcenie. Był lekarzem, w 1887 r. założył własne sanatorium, w którym w ciągu 30 lat działalności przyjął 20 tysięcy kuracjuszy z różnych krajów.

1866 – W Irkucku władze carskiej Rosji wykonały wyroki śmierci na przywódcach powstania zabajkalskiego, które wybuchło 24 czerwca 1866 r.; byli to polscy zesłańcy, którzy trafili na Syberię po powstaniu styczniowym.

1874 – W Motolu na Polesiu urodził się Chaim Weizmann, wieloletni przewodniczący Światowej Organizacji Syjonistycznej, pierwszy prezydent Izraela (1949-1952).

1875 – Urodził się Władysław Orkan, poeta, pisarz, publicysta; oficer Legionów Polskich.

1877 – W Krakowie zmarł Lucjan Siemieński, uczestnik powstania listopadowego, pisarz, tłumacz.

1890 – Urodził się gen. Józef Olszyna-Wilczyński, we wrześniu 1939 r. dowódca Grupy Operacyjnej „Grodno”; został wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną i rozstrzelany.

1903 – W Saratowie urodził się Jerzy Pichelski, aktor, żołnierz Armii Krajowej; wystąpił m.in. w filmach „Ludzie Wisły”, „Granica”, „Biały Murzyn” i „Lotna”.

1915 – Urodził się Stanisław Skalski, as polskiego lotnictwa, uczestnik Bitwy o Anglię; w czasie II wojny światowej zestrzelił 22 niemieckie samoloty. W 1947 r. wrócił do kraju, został przyjęty do wojska, ale wkrótce potem uwięziony i skazany na śmierć pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Wielkiej Brytanii. Wyszedł na wolność w 1956 r.

1922 – W Warszawie odbyło się ostatnie posiedzenie Sejmu Ustawodawczego.

1925 – W Paryżu urodził się Claude Lanzmann, reżyser, autor filmów dokumentalnych „Shoah” oraz „Raport Karskiego”.

1940 – W Warszawie urodził się Maciej Małecki, kompozytor, pianista; w latach 1993-1999 prezes Związku Kompozytorów Polskich.

1942 – Początek niemieckiej akcji pacyfikacyjnej i wysiedleń na Zamojszczyźnie.

1944 – W Lublinie rozpoczął się pierwszy proces niemieckich zbrodniarzy – funkcjonariuszy obozu koncentracyjnego na Majdanku.

1947 – W Zabrzu aresztowany został przez UB ppłk Łukasz Ciepliński, żołnierz ZWZ-AK, prezes IV ZG Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.

1947 – Do Polski z emigracji powróciła Kazimiera Iłłakowiczówna, poetka, tłumaczka; w latach 1926-1935 sekretarka marszałka Józefa Piłsudskiego w Ministerstwie Spraw Wojskowych.

1949 – W auli Politechniki Warszawskiej rozpoczął się Kongres Jedności Ruchu Ludowego, w wyniku którego powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe.

1953 – W Nowej Rudzie urodziła się Edyta Geppert, piosenkarka, wykonawczyni m.in. piosenek „Jaka róża, taki cierń” i „Och, życie, kocham cię nad życie”.

1975 – Premiera filmu „Zaklęte rewiry” w reżyserii Janusza Majewskiego.

1978 – Premiera filmu „Bez znieczulenia” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

1981 – W Warszawie otwarto most Generała Stefana Grota-Roweckiego.

1990 – Po przegranej w pierwszej turze wyborów prezydenckich premier Tadeusz Mazowiecki zgłosił dymisję swojego gabinetu.

2013 – W Warszawie zmarł Waldemar Świerzy, grafik, artysta plakatu.

2014 – W Warszawie zmarł Stanisław Mikulski, aktor, odtwórca roli Hansa Klossa w serialu „Stawka większa niż życie”, wystąpił również w filmach „Kanał”, „Ewa chce spać”, „Pan Samochodzik i templariusze”.

2014 – W Poznaniu w wieku 103 lat zmarła Wanda Błeńska, misjonarka, współtwórczyni nowoczesnych metod leczenia trądu, lekarka zwana „matką trędowatych”. Ponad 40 lat spędziła w Ugandzie, oddając się służbie chorym.

2021 – Do Polski sprowadzono prochy Maurycego Mochnackiego. Działacz emigracyjny, pisarz, uczestnik powstania listopadowego, autor rozprawy „Powstanie narodu polskiego w roku 1830 i 1831” został pochowany tego samego dnia na warszawskich Powązkach.

2023 – W Gdańsku zmarł Paweł Huelle; pisarz, poeta, dramatopisarz i krytyk literacki, autor m.in. powieści „Weiser Dawidek”, za którą w 1988 r. otrzymał Nagrodę Fundacji im. Kościelskich.

2023 – Zaprzysiężony został trzeci rząd premiera Mateusza Morawieckiego (nie miał większości sejmowej i upadł po dwóch tygodniach).

28 listopada

1058 – W Poznaniu zmarł Kazimierz I Odnowiciel, władca Polski w latach 1034-1058.

1561 – W Wilnie zawarty został pakt dotyczący sekularyzacji państwa Zakonu Kawalerów Mieczowych oraz wcielenia Inflant do Polski i Litwy; mistrz Gotard Kettler złożył oznaki swej godności i jako świecki książę otrzymał w dziedziczne lenno Kurlandię i Semigalię.

1627 – Zwycięstwo polskiej floty nad szwedzką w bitwie morskiej pod Oliwą.

1844 – Otwarto pierwszy odcinek Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej; podróż na trasie Warszawa – Pruszków trwała 26 minut.

1871 – W Lublinie urodził się Andrzej Strug, pisarz, publicysta, działacz socjalistyczny i niepodległościowy.

1894 – W Poznaniu urodził się Arkady Fiedler, podróżnik, pisarz; autor ponad 30 książek, m.in. „Dywizjonu 303” i „Kanady pachnącej żywicą”.

1897 – Cesarz Franciszek Józef I zdymisjonował hrabiego Kazimierza Badeniego ze stanowiska austriackiego premiera; Badeni funkcję prezesa Rady Ministrów sprawował w Wiedniu od września 1895 r.

1907 – W Krakowie zmarł Stanisław Wyspiański, dramaturg, poeta, malarz, reformator teatru; autor „Wesela”, „Nocy listopadowej”, „Wyzwolenia” i „Warszawianki”.

1908 – W Teatrze Miejskim w Krakowie odbyła się prapremiera „Nocy listopadowej” Stanisława Wyspiańskiego.

1918 – Józef Piłsudski, jako Tymczasowy Naczelnik Państwa, wydał dekrety o ordynacji wyborczej i wyborach do Sejmu Ustawodawczego.

1918 – Naczelnik Państwa Józef Piłsudski powołał Polską Marynarkę Wojenną.

1920 – Urodziła się Marta Straszna, Ślązaczka z Siemianowic, robotnica w tamtejszej hucie, zaangażowana przez Kazimierza Kutza do głównej roli w „Paciorkach jednego różańca” – filmu o dramatycznych losach Górnoślązaków w epoce Edwarda Gierka.

1924 – Arcybiskup lwowski Bolesław Twardowski poświęcił kaplicę na cmentarzu Obrońców Lwowa.

1927 – Rozwiązanie Sejmu i Senatu I kadencji.

1937 – W ramach Wielkiego Terroru Józef Stalin podpisał dekret o „oczyszczeniu” Komunistycznej Partii Polski.

1942 – W Warszawie zastrzelony został sekretarz KC PPR Marceli Nowotko; okoliczności jego śmierci nigdy nie zostały do końca wyjaśnione.

1942 – Urodził się Jonasz Kofta, poeta, dramaturg, satyryk, piosenkarz; autor tekstów do piosenek „Pamiętajcie o ogrodach”, „Jej portret”, „Wakacje z blondynką”, „Autobusy zapłakane deszczem” i „Samba przed rozstaniem”.

1943 – W Teheranie rozpoczęła się konferencja „Wielkiej Trójki”, w której uczestniczyli Winston Churchill, Franklin Delano Roosevelt i Józef Stalin.

1948 – W Warszawie urodziła się Agnieszka Holland, reżyserka, scenarzystka; autorka filmów „Aktorzy prowincjonalni”, „Gorączka”, „Samotna kobieta”, „Gorzkie żniwa”, „Zabić księdza”, „Europa, Europa”, „Całkowite zaćmienie”, „Tajemniczy ogród”, „W ciemności”, „Gorejący krzew”, „Pokot”.

1965 – W Warszawie otwarte zostało Muzeum Więzienia Pawiak.

1967 – W warszawskiej FSO na Żeraniu wyprodukowano pierwszego Fiata 125p.

1982 – W Krakowie odsłonięto pomnik Stanisława Wyspiańskiego.

1987 – W Warszawie zmarł Stanisław Szenic, pisarz, varsavianista.

1989 – Kanclerz RFN Helmut Kohl przedstawił dziesięciopunktowy program szybkiego zjednoczenia Niemiec.

1990 – W Rzymie zmarł kardynał Władysław Rubin; w latach 1964-1980 delegat prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego do opieki nad emigracją i uchodźstwem polskim, zaś w latach 1980-1985 prefekt watykańskiej Kongregacji dla Kościołów Wschodnich.

2008 – Premiera filmu „Mała Moskwa” w reżyserii Waldemara Krzystka.

2011 – Zmarł Paweł Komorowski, reżyser, twórca seriali „Przygody pana Michała”, „Syzyfowe prace”, a także filmu „Oko proroka”.

2011 – Prezydenci Polski i Ukrainy (Bronisław Komorowski i Wiktor Janukowycz) wmurowali akt erekcyjny pod budowę polskiego cmentarza wojskowego w Bykowni pod Kijowem.

2019 – Do służby w Marynarce Wojennej weszła korweta patrolowa ORP „Ślązak”.

29 listopada

1766 – W Warszawie zakończył obrady Sejm, w czasie którego odrzucono popierany przez Katarzynę II wniosek dysydentów domagających się pełnej tolerancji religijnej i równouprawnienia; nie przyjęto również wniosku Stanisława Augusta dot. ograniczenia liberum veto.

1830 – W Warszawie wybuchło powstanie listopadowe; na ulicach Warszawy w noc listopadową zginęło z rąk powstańców sześciu polskich generałów: Maurycy Hauke, Stanisław Trębicki, Stanisław Potocki, Ignacy Blumer, Tomasz Siemiątkowski i Józef Nowicki, oraz kilku innych polskich oficerów.

1831 – W Carskim Siole zmarła Joanna Grudzińska, księżna łowicka, żona wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza.

1860 – W Warszawie w 30. rocznicę wybuchu powstania listopadowego odbyły się liczne manifestacje patriotyczne.

1866 – W Lublinie urodził się Józef Pankiewicz, malarz, grafik, profesor krakowskiej ASP; jeden z pionierów impresjonizmu i symbolizmu w polskiej sztuce.

1892 – Urodził się Franciszek Brodniewicz, aktor, gwiazdor polskiego kina międzywojennego; wystąpił m.in. w filmach „Śluby ułańskie”, „Pan Twardowski”, „Ułan księcia Józefa”, „Trędowata”, „Wrzos”, „Doktor Murek”, „Ordynat Michorowski”.

1896 – Urodził się Stanisław Hryniewiecki, komandor porucznik polskiej Marynarki Wojennej; w kampanii 1939 r. dowódca stawiacza min ORP „Gryf”; po przedostaniu się do Wielkiej Brytanii dowodził niszczycielami ORP „Grom” – zatopionym w rejonie Narwiku w maju 1940 r., ORP „Błyskawica” (1940) i ORP „Piorun” (1942), a następnie niszczycielem ORP „Orkan”. Na pokładzie tego ostatniego zginął 8 października 1943 r. po eksplozji niemieckiej torpedy.

1913 – W Warszawie urodziła się Elżbieta Barszczewska, aktorka, w okresie międzywojennym wystąpiła m.in. w filmach „Trędowata”, „Znachor”, „Profesor Wilczur”, „Dziewczęta z Nowolipek” i „Granica”.

1918 – W Warszawie przy Nowym Świecie otwarto kawiarnię artystyczną Pod Picadorem; jej założycielami byli poeci należący później do grupy literackiej Skamander: Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Kazimierz Wierzyński.

1921 – W Warszawie urodził się Zdzisław Stroiński, poeta, w czasie wojny związany z konspiracyjnym pismem „Sztuka i Naród”, żołnierz Armii Krajowej; poległ w Powstaniu Warszawskim.

1928 – W Krakowie urodził się Andrzej Kijowski, prozaik, eseista, krytyk literacki, scenarzysta filmowy.

1929 – W Warszawie odbyła się uroczysta inauguracja działalności Akademii Wychowania Fizycznego.

1936 – Zwodowano ORP „Gryf” – stawiacz min.

1944 – Tomasz Arciszewski objął stanowisko premiera RP na uchodźstwie.

1946 – W Londynie w rocznicę wybuchu powstania listopadowego utworzono Polskie Towarzystwo Historyczne w Wielkiej Brytanii.

1954 – W Łopusznie urodził się Zbigniew Bujak, działacz NSZZ „S”, przewodniczący Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Mazowsze, od 1981 r. przewodniczący Zarządu Regionu Mazowsze; członek prezydiów Krajowej Komisji Porozumiewawczej i Komisji Krajowej; po wprowadzeniu stanu wojennego w podziemnej TKK; aresztowany przez SB w 1986 r.; zwolniony na mocy amnestii; od 1986 r. w Tymczasowej Radzie NSZZ „S” przy Lechu Wałęsie; członek Klubu Obywatelskiego (1988-1990); uczestnik Okrągłego Stołu; współzałożyciel (1992) i wiceprzewodniczący Unii Pracy; poseł na Sejm (1991-1997); prezes Głównego Urzędu Ceł (1999-2001).

1954 – Zmarł Arka Bożek, w okresie międzywojennym działacz Związku Polaków w Niemczech; w czasie II wojny światowej członek Rady Narodowej RP. Po powrocie do Polski został wicewojewodą śląskim.

1956 – W Warszawie rozpoczął obrady Walny Zjazd Delegatów Związku Literatów Polskich, który wybrał na prezesa Antoniego Słonimskiego.

1957 – W warszawskim Teatrze Dramatycznym odbyła się prapremiera sztuki Witolda Gombrowicza „Iwona, księżniczka Burgunda” w reżyserii Haliny Mikołajskiej.

1962 – W Filharmonii Narodowej odbyło się prawykonanie „Stabat Mater” Krzysztofa Pendereckiego.

1976 – Premiera filmu „Trędowata” w reż. Jerzego Hoffmana.

1987 – Ogólnopolskie referendum. Pytania dotyczyły reform gospodarczych i politycznych zainicjowanych przez ekipę gen. Jaruzelskiego. Dwie trzecie głosujących odpowiedziało twierdząco, ale wynik referendum nie był wiążący z powodu zbyt małej frekwencji (poniżej 50 proc. uprawnionych).

1990 – Zlikwidowano restrykcje w sprzedaży napojów alkoholowych, które można było znowu kupować przed godz. 13.

2005 – W Londynie zmarł Józef Garliński, oficer Komendy Głównej AK, więzień KL Auschwitz, długoletni prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie, historyk, działacz emigracyjny.

2006 – W Łodzi zmarł Leon Niemczyk, aktor; do historii kina przeszły jego kreacje w „Nożu w wodzie” Romana Polańskiego czy „Pociągu” Jerzego Kawalerowicza.

2010 – W Londynie zmarła Irena Anders, aktorka, artystka rewiowa, pieśniarka, działaczka polonijna; wdowa po gen. Władysławie Andersie.

2012 – W Warszawie zmarł Jacek Woźniakowski, historyk sztuki, pisarz, publicysta, współzałożyciel wydawnictwa Znak.

2020 – W Chicago zmarł Włodzimierz Wander, saksofonista, kompozytor, wokalista. Jeden z prekursorów muzyki rockandrollowej w Polsce. Występował m.in. w zespole Niebiesko-Czarni.

30 listopada

1427 – W Krakowie urodził się przyszły król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk.

1591 – Urodził się Andrzej Bobola, jezuita, zamordowany przez Kozaków w czasie rzezi w Janowie Poleskim w 1657 r.; kanonizowany przez papieża Piusa XI w 1938 r.; w 2002 r. ogłoszony patronem Polski.

1735 – Urodził się Onufry Kopczyński, pijar, pedagog, gramatyk; członek Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych i Towarzystwa Przyjaciół Nauk; autor podręcznika „Gramatyka dla szkół narodowych”.

1768 – W Żninie urodził się Jędrzej Śniadecki, chemik, lekarz. Twórca polskiego słownictwa chemicznego i autor pierwszego polskiego podręcznika chemii.

1783 – Urodził się Andrzej Dybek, lekarz, chirurg wojskowy w latach 1812-1813 naczelny chirurg armii polskiej podczas rosyjskiej kampanii Napoleona.

1808 – Szarża polskiego 3 szwadronu 1 Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej na przełęcz Somosierra otworzyła Napoleonowi drogę na Madryt.

1864 – W majątku Hucisko w Kaliskiem urodził się Andrzej Mielęcki, lekarz, założyciel polskich towarzystw i organizacji na Śląsku; w 1920 r. członek Polskiej Komisji Plebiscytowej w Katowicach; zlinczowany przez niemieckich demonstrantów w sierpniu 1920 r.

1868 – W Poznaniu zmarł Hipolit Cegielski, przemysłowiec, założyciel fabryki narzędzi i maszyn rolniczych w Poznaniu; poseł do sejmu pruskiego (1849); wydawca „Gazety Polskiej” i „Dziennika Poznańskiego”; współzałożyciel Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; od 1865 r. prezes Centralnego Towarzystwa Gospodarczego.

1869 – Urodził się Stanisław Wyrzykowski, poeta, pisarz, tłumacz okresu Młodej Polski.

1880 – W Warszawie urodził się Adam Czerniaków, inżynier, pedagog, działacz społeczny i samorządowy, senator RP; w czasie niemieckiej okupacji przewodniczący Rady Żydowskiej w warszawskim getcie; popełnił samobójstwo 23 lipca 1942 r. w obliczu rozpoczętej przez Niemców likwidacji getta i wywozu ludności żydowskiej do obozu zagłady w Treblince.

1888 – Urodził się Stanisław Vincenz, prozaik, eseista, filozof kultury; autor powieści „Na wysokiej połoninie”, uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów świata za pomoc Żydom w czasie II wojny światowej.

1889 – Urodził się Andrzej Teslar, poeta, tłumacz literatury, major Wojska Polskiego.

1904 – Urodził się Andrzej Kuśniewicz, prozaik, eseista, poeta; autor „Lekcji martwego języka”, „Króla Obojga Sycylii”, „Mieszanin obyczajowych”.

1913 – Urodził się kpt. Romuald Rajs, „Bury”; pod koniec wojny jeden z dowódców AK na Wileńszczyźnie, zaś potem dowódca Brygady Wileńskiej NZW; odpowiedzialny za pacyfikację w 1946 r. kilku białoruskich wsi nieopodal Bielska Podlaskiego, w których zginęło około 80 cywilów, w tym kobiety i dzieci; aresztowany przez UB w 1948 r.; skazany na karę śmierci i stracony w grudniu 1949 r.

1917 – Urodziła się Joanna Guze, historyk sztuki, popularyzatorka malarstwa, tłumaczka literatury francuskiej i rosyjskiej.

1922 – W Łęczycy urodził się Józef Szczepański, ps. „Ziutek”, poeta, członek Grup Szturmowych Szarych Szeregów; w Powstaniu Warszawskim dowodził jedną z drużyn „Parasola”, z którą walczył na Woli i Starym Mieście; ranny, zmarł 10 września 1944 r. w szpitalu powstańczym.

1930 – Urodził się Andrzej Gąsienica-Roj, narciarz, alpejczyk, wielokrotny mistrz i reprezentant Polski, olimpijczyk z Oslo w 1952 i Cortiny d’Ampezzo w 1956 r.

1941 – Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie gen. Władysław Sikorski przyleciał do Kujbyszewa na inspekcję formujących się tam polskich oddziałów.

1960 – W Waszyngtonie zmarł gen. Antoni Chruściel, „Nurt”, „Monter”, komendant Okręgu Warszawa ZWZ-AK, bezpośredni dowódca sił zbrojnych w czasie Powstania Warszawskiego. Po kapitulacji powstania przebywał w oflagu koło Norymbergi. Po wojnie był w Londynie zastępcą szefa Sztabu Głównego Polskich Sił Zbrojnych, później – Inspektorem Komisji Likwidacyjnej. Władze PRL pozbawiły go polskiego obywatelstwa, decyzję tę uchylono dopiero 11 lat po jego śmierci. Trzykrotnie odznaczony krzyżem Virtuti Militari i trzykrotnie Krzyżem Walecznych.

1961 – W Warszawie zmarł Stanisław Kazuro, kompozytor, dyrygent, pedagog muzyczny.

1962 – W Warszawie w trakcie prac związanych z poszerzaniem Trasy W-Z przesunięto o 21 metrów zabytkowy kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny.

1988 – Debata szefa prorządowego Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych Alfreda Miodowicza z liderem „Solidarności” Lechem Wałęsą, bezpośrednio transmitowana przez telewizję.

1993 – Premiera filmu „Lista Schindlera” w reżyserii Stevena Spielberga.

1993 – W Stanach Zjednoczonych zmarł prof. Wacław Jędrzejewicz, żołnierz Legionów Polskich, dyplomata, polityk, historyk, jeden z twórców i wieloletni prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku.

1994 – W Krakowie zostało otwarte Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”.

2010 – W Warszawie zmarła Gabriela Kownacka, aktorka, występowała m.in. w warszawskich teatrach Kwadrat, Współczesny, Studio i w Teatrze Narodowym; odtwórczyni roli Anity w komedii muzycznej „Hallo Szpicbródka”, telewizyjnej publiczności znana jako Anka z serialu „Rodzina zastępcza”.

2016 – Kapitan Katarzyna Mazurek została pierwszą kobietą w historii polskiej wojskowości, która objęła dowodzenie okrętem Marynarki Wojennej (ORP „Lublin”).

2017 – W Warszawie zmarł Maciej Kijowski, operator filmowy, autor zdjęć do takich filmów, jak: „Przerwany lot”, „Wyspa złoczyńców”, „Wszystko na sprzedaż”, „Dancing w kwaterze Hitlera”, „Dzięcioł”.

2024 – Zmarł Ryszard Poznakowski, od 1969 r. muzyk zespołu „Trubadurzy”, twórca takich przebojów jak „Znamy się tylko z widzenia” i „Gdzie się podziały tamte prywatki”.Newsletter „Piękno Historii” dla czytelników „Wszystko co Najważniejsze”

Ruszył nowy projekt redakcji „Wszystko co Najważniejsze” – newsletter „Piękno Historii”.

Nasz newsletter to przestrzeń dla każdego, kto interesuje się historią – zarówno na co dzień, jak i okazjonalnie. Co tydzień prezentujemy wybór najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, których rocznice obchodzimy w danym tygodniu. Znajdą tu Państwo również jakościowe teksty na temat historii autorstwa profesjonalnych historyków, napisane w sposób przystępny i ciekawy.

Newsletter „Piękno Historii” to także szansa na zapoznanie się z głosem z epoki, w który warto się wsłuchać. Prezentujemy go pod postacią cytatu z wybranego źródła historycznego. Proponujemy ponadto zdjęcie bądź obraz z epoki, dzięki którym obcowanie z przeszłością będzie ciekawsze. Znajdą tu Państwo również polecenia książek historycznych, po jakie warto sięgnąć. Co tydzień przedstawimy także sylwetkę polskiego naukowca, wynalazcy, myśliciela lub artysty, którego dokonania  wpłynęły na świat, jaki znamy dziś. 

Zapraszamy do subskrybowania!

Link do zapisów: [Zapisz się].

PAP/MB