Rzymskie arcydzieła ukryte pod tłocznią wina. Niezwykłe odkrycie w Izraelu

W trakcie wykopalisk prowadzonych na terenie stanowiska położonego w pobliżu miasta Binjamina-Giwat Ada w północnym Izraelu przez archeologów zostały odkryte rzymskie arcydzieła rzeźbiarskie sprzed 1700 lat. Doskonale zachowane zabytki mają formę protom i zostały odkryte pod tłocznią winiarską. 

Rzymskie arcydzieła rzeźbiarskie z Izraela ukryte pod tłocznią winiarską

To najnowsze niezwykłe odkrycie archeologiczne w dystrykcie Hajfa w Izraelu zostało dokonane przez badaczy z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA) podczas prewencyjnych wykopalisk w Binjamina-Giwat Ada. Prace archeologiczne w tym miejscu poprzedzają rozbudowę nadmorskiej linii kolejowej w północnym Izraelu

Ten duży projekt infrastrukturalny stanowi część szerszej inicjatywy Ministerstwa Transportu i Izraelskich Kolei (Rakewet Jisra’el) mającej na celu rozwój kolei dużych prędkości w Izraelu. W przypadku planowanego odcinka pociągi mają osiągać prędkość do 250 km/h.

Zabytki z okolic Binjamina-Giwat Ada to protomy, czyli rzeźbiarskie ozdoby i elementy dekoracyjne, których kluczową cechą jest to, że ukazują one człowieka wyłącznie w formie głowy i ramion oraz generalnie górnej części ciała. W przypadku zwierząt, które najczęściej były przedstawiane w przypadku protom, także była ukazywana wyłącznie głowa, plus przednia część ciała. Rzeźby te były ukryte głęboko wewnątrz zbiornika na moszcz (świeżo wyciśnięty sok z winogron lub innych owoców przed fermentacją), składającego się na rzymsko-bizantyjską tłocznię wina.

Likurg ze Sparty, czy Likurg z Aten?

Ujawnione rzeźby przedstawiają niewątpliwie dwie ważne postaci świata greko-rzymskiego. Na jednej z nich znajduje się napis „Likurg” („Lycurgus”). W przekonaniu archeologów najprawdopodobniej chodzi tu o najsłynniejszego Likurga w historii, którym był półlegendarny prawodawca starożytnej Sparty, który miał żyć w IX wieku p.n.e.

Likurg ze Sparty miał być jednym z głównych twórców spartańskiego ustroju polityczno-społecznego, który był zorientowany na wojsku i opierał się na surowej dyscyplinie obywateli, wychowaniu wojskowym i podporządkowaniu życia jednostki interesom państwa.

Zgodnie ze spartańską tradycją historyczną to właśnie za sprawą Likurga Sparta stała się jednym z najważniejszych greckich poleis, z którym mogły rywalizować w zasadzie jedynie demokratyczne Ateny. Chociaż większość archeologów przychyla się ku tej interpretacji, to część z nich nie wyklucza, iż protom z wciąż znajdującym się na nim podpisem przedstawia jednak Likurga z Aten – mówcę ateńskiego, ucznia Platona i Izokratesa, logografa (jak określano w starożytnej Grecji twórcę mów sądowych pisanych na zamówienie), męża stanu Aten.

Nieznany grecki filozof lub intelektualista ukazany na drugiej rzeźbie 

W przypadku drugiej rzeźby nie została dokonana jeszcze wstępna identyfikacja, ponieważ brak stosownego analogicznego podpisu na niej jak w przypadku pierwszej protomy. Druga protoma przedstawia brodatego mężczyznę, którym był najpewniej jakiś ważny filozof, intelektualista lub inna wybitna postać publiczna ze świata grecko-rzymskiego. Dalsze badania powinny pozwolić ustalić dokładną tożsamość i tej postaci.

Rzeźbiarskie ozdoby z willi bogatego Rzymianina z Cezarei Nadmorskiej

Archeolodzy przypuszczają również, że obie rzeźby nie były pierwotnie związane z tłocznią wina, w której je znaleziono. Prawdopodobnie oryginalnie zdobiły luksusową willę, łaźnię lub budynek publiczny w okolicach Cezarei Nadmorskiej (łac. Caesarea Maritima), znanej także jako Cezarea Palestyńska (łac. Caesarea Palestinae). W późniejszym okresie jednak zostały celowo ukryte lub zabezpieczone na obszarze tłoczni wina.

Zdaniem stojących na czele zespołu archeologów prowadzących badania w okolicach Binjamina-Giwat Ada, Elirana Orena i Avisaga Reisa, piękne i kunsztownie wykonane protomy pierwotnie znajdowały się w Cezarei lub tuż w jej pobliżu.  

„Rzeźby te pochodzą z czasów rzymskich, ale nie zostały odkryte w swojej pierwotnej lokalizacji. Zostały starannie ułożone twarzami do dołu wewnątrz zbiornika na wino po tym, jak tłocznia przestała być używana. Na razie nie wiemy, dlaczego je tam ukryto, choć możliwe, że zostały celowo schowane w celu ich ochrony” – powiedzieli archeolodzy.

Michael Sorotskin, archeolog z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności obecny podczas wykopalisk w okolicy Binjamina-Giwat Ada, opisał moment odkrycia: „Podczas prac robotnicy zauważyli coś wystającego z ziemi i wezwali mnie. Od razu poczułem, że znaleźliśmy coś niezwykłego. W miarę postępu wykopalisk stało się jasne, że nie jest to ceramika, lecz marmur. Powoli wyłoniły się dwie rzeźby. To był niezwykły moment”.

Badacze skłaniają się ku interpretacji zgodnie z którą rzeźby te zdobiły niegdyś luksusową willę należącą do jednego z bogatych mieszkańców Cezarei. Wcześniejsze wykopaliska w pobliżu miejsca odkrycia tych dwóch zabytków odsłoniły pozostałości rzymskich łaźni, co sugeruje, że teren ten mógł być częścią zamożnej podmiejskiej posiadłości związanej ze starożytnym miastem portowym.

„Odkrycie, które zdarza się raz w życiu”

Izraelscy archeolodzy i urzędnicy podkreślają, że zidentyfikowane rzeźby stanowią jedno z najważniejszych odkryć archeologicznych dokonanych w północnym Izraelu w przeciągu ostatnich kilku dekad. „Ostatnie porównywalne odkrycie w Cezarei miało miejsce w latach 90.” – powiedział Peter Gendelman, badacz z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności, specjalizujący się w regionie Cezarei, zauważając, że znalezisko dołącza do niewielkiej grupy analogicznych zabytków zidentyfikowanych na tych terenach w ostatnich dziesięcioleciach.

Rzeźby portretowe przedstawiające słynne postaci greckiej historii były powszechnie spotykane w budynkach publicznych, łaźniach, willach, domach elit w całym Imperium Rzymskim. Odzwierciedlały one kulturowe aspiracje oraz poziom wykształcenia ich właścicieli.

Aktualnie protomy z okolic Binjamina-Giwat Ada przechodzą proces czyszczenia, konserwacji i szczegółowych badań w laboratoriach Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Naukowcy mają nadzieję, że dokładniejsza analiza odkrytych rzeźb umożliwi ustalenie pierwotnego miejsca ekspozycji rzeźb oraz pozwoli lepiej zrozumieć ich kontekst.

„To odkrycie zdarza się raz w życiu. Najbardziej niezwykłe znaleziska często pojawiają się wtedy, gdy najmniej się ich spodziewamy – a w tym przypadku wyłoniły się dosłownie ostatniego dnia wykopalisk” – stwierdzili Oren i Reis.

Marcin Jarzębski