Zmarła prof. Marta PETRUSEWICZ, polska historyk o światowej renomie

Na początku lutego 2026 r. w Kalabrii zmarła prof. Marta Petrusewicz, wybitna historyk nowożytności o międzynarodowej renomie, autorytet naukowy i intelektualny, której dorobek w sposób trwały wpłynął na rozwój historii społecznej, gospodarczej i porównawczej Europy. Jej odejście stanowi ogromną stratę dla środowiska akademickiego, kulturowego i intelektualnego, zarówno w Polsce, jak i w świecie międzynarodowej humanistyki.

Kariera naukowa prof. Marty Petrusewicz

.Profesor Marta Petrusewicz miała być gościem honorowym czwartego spotkania z cyklu Ambasada Naukowców, organizowanego z okazji Dnia Nauki Polskiej przez Stację Polskiej Akademii Nauk w Rzymie we współpracy z Ambasadą RP w Rzymie, zaplanowanego na 20 lutego 2026 roku. Jednym z kluczowych punktów programu miał być jej wykład mistrzowski. W obliczu śmierci prof. Marty Petrusewicz organizatorzy zdecydowali jednak, że wydarzenie zostanie poświęcone pamięci profesor oraz jej dorobkowi naukowemu jako formie hołdu dla jej pracy, myśli i wkładu w rozwój nauki.

Marta Petrusewicz studiowała na Wydziale Ekonomii Politycznej Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Bolońskiego, gdzie uzyskała doktorat. W Bolonii była uczniem prof. Carlo Poniego, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli włoskiej historiografii społecznej i gospodarczej. W ramach programu Fulbright Visiting Scholar prof. Marta Petrusewicz realizowała badania naukowe na State University of New York w Binghamton University u prof. Immanuela Wallersteina oraz na Harvard University u prof. Davida S. Landesa, wchodząc w bezpośredni kontakt z najważniejszymi nurtami światowej historiografii i teorii systemów społeczno-gospodarczych.

Przez ponad trzydzieści lat prof. Marta Petrusewicz wykładała na uczelniach w Stanach Zjednoczonych, w tym najdłużej w Hunter College i The Graduate Center, City University of New York, a także na uniwersytetach Harvard i Princeton. Po powrocie do Włoch została profesorem zwyczajnym historii nowożytnej na Wydziale Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Kalabryjskiego, gdzie kontynuowała intensywną działalność dydaktyczną i badawczą, kształcąc kolejne pokolenia historyków i badaczy nauk społecznych.

Dorobek naukowy

.Dorobek naukowy prof. Petrusewicz obejmuje zarówno liczne artykuły naukowe, jak i książki, które stały się punktami odniesienia w badaniach nad historią gospodarczą, społeczną oraz historią peryferii europejskich. Jej prace cechują się metodologiczną precyzją, interdyscyplinarnym podejściem oraz wyraźnym zakorzenieniem w historii porównawczej. Do najważniejszych publikacji należą:

• Latifondo: economia morale e vita materiale in una periferia dellOttocento, Marsilio Editore, Wenecja 1989, nagrodzona Nagrodą Sila, przetłumaczona na język angielski jako Latifundium: Moral Economy and Material Life in a European Periphery;
  
  
• Come il Meridione divenne Questione: Rappresentazioni del Sud prima e dopo il Quarantotto, Rubbettino Editore, 1998 i 2024, nagrodzona Nagrodą Salvatore Valitutti;
  
  
• Un sogno irlandese: la storia di Constance Markiewicz comandante dellIRA 1868-1927, Manifestolibri, Rzym 1998, przetłumaczona na język polski jako Irlandzki sen: życie Konstancji Markiewiczowej komendantki IRA 1868-1927.
  

Jej prace miały wpływ nie tylko w kręgach akademickich, ale również w przestrzeni debaty publicznej, docierając do szerokiego grona odbiorców i współtworząc refleksję nad historią, nowoczesnością, rozwojem społecznym i strukturami władzy w Europie.

Ostatnie badania prof. Marty Petrusewicz koncentrowały się na porównawczej historii społeczno-gospodarczej peryferii europejskich po kongresie wiedeńskim, obejmującej cztery krańce kontynentu: Irlandię, Norwegię, Polskę oraz Królestwo Obojga Sycylii. W ramach tego projektu przebywała na stypendium w Wissenschaftskolleg zu Berlin w roku akademickim 2006–2007, realizując program badawczy Ex-centric Europe: Alternative Ideas and Practices of Progress in the 19th-Century Peripheries: Ireland, Norway, Poland and the Two Sicilies.

Zaangażowanie społeczne i historia życia

.Prof. Marta Petrusewicz nie ograniczała swojej aktywności wyłącznie do pracy naukowej. Była świadkiem i uczestnikiem kluczowych wydarzeń w powojennej historii Polski. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych należała do harcerskiego hufca prowadzonego przez Jacka Kuronia, który stał się środowiskiem formacyjnym przyszłych działaczy opozycji demokratycznej. Na początku lat sześćdziesiątych uczestniczyła w Młodzieżowym Klubie Dyskusyjnym, znanym jako Klub Michnika, funkcjonującym również pod nazwą Klubu Poszukiwaczy Sprzeczności.

W styczniu 1968 roku prof. Marta Petrusewicz brała udział w manifestacji przeciwko zdjęciu z afisza Teatru Narodowego Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka. Protest, co było wyrazem sprzeciwu wobec cenzury i represji politycznych, a zakończyło się brutalną interwencją milicji. W wyniku represji została oskarżona o pobicie funkcjonariuszy, a jej nazwisko znalazło się w antysemickich publikacjach prasowych reżimu.

W 1969 roku wyjechała z Polski na fali tzw. emigracji marcowej. Kontynuowała studia i działalność naukową we Włoszech, nie zrywając więzi z Polską i środowiskami emigracyjnymi. Pozostawała aktywna w działaniach na rzecz spraw polskich, w środowiskach polonijnych oraz w międzynarodowej debacie publicznej. Po osiedleniu się we Włoszech profesor była również aktywna społecznie i politycznie. Pełniła funkcje radcy ds. kultury i członka zarządu gminy w Rende, przez pewien czas będąc wiceburmistrzem. Konsekwentnie zabierała głos w sprawach publicznych, stojąc w obronie wartości demokratycznych, praworządności, wolności nauki i kultury, sprawiedliwości społecznej oraz praw człowieka.

Profesor Marta Petrusewicz pozostawia po sobie ogromny dorobek naukowy, intelektualną odwagę oraz przykład życia łączącego refleksję akademicką z odpowiedzialnością społeczną. Jej nazwisko zapisane jest w historii akademickiej, społecznej i politycznej zarówno w Polsce, jak i w przestrzeni międzynarodowej humanistyki.

Jarosław M. Kowalski