Czy człowiek był nieunikniony?

Przez tysiące lat ludzie patrzyli na własną historię w szczególny sposób. W wielu kulturach człowiek zajmował centralne miejsce w opowieści o świecie. Nawet współcześnie często myślimy o ewolucji jak o drodze prowadzącej właśnie do naszego gatunku.

.Pierwsze komórki miały prowadzić do organizmów wielokomórkowych. Organizmy wielokomórkowe miały prowadzić do zwierząt. Zwierzęta do ssaków. Ssaki do naczelnych. Naczelne do człowieka.

Historia życia wydaje się wtedy opowieścią posiadającą kierunek. Nauka coraz częściej pokazuje jednak, że rzeczywistość mogła wyglądać inaczej. Znacznie inaczej.

Być może człowiek nie był celem ewolucji. Być może był jednym z niezliczonych możliwych rezultatów. To właśnie dlatego pytanie o nieuchronność człowieka należy dziś do najciekawszych zagadnień biologii ewolucyjnej.

Cztery miliardy lat eksperymentów

Od początku tego cyklu śledziliśmy historię życia od pierwszych organizmów pojawiających się na młodej Ziemi.

Patrząc z dzisiejszej perspektywy łatwo zauważyć ciąg wydarzeń prowadzących do Homo sapiens. Problem polega na tym, że historia nie wyglądała tak dla samej ewolucji. Przez większość dziejów naszej planety nie istniało nic przypominającego człowieka. Przez miliardy lat dominowały mikroorganizmy. Później pojawiły się pierwsze organizmy wielokomórkowe, zwierzęta, ryby, płazy i gady. Żaden z tych etapów nie gwarantował pojawienia się człowieka. Każdy stanowił jedynie kolejny eksperyment biologiczny.

Ewolucja nie posiada planu. Nie zna przyszłości. Nie wie, czym jest człowiek. Reaguje wyłącznie na warunki środowiskowe. To jedna z najważniejszych lekcji współczesnej biologii.

Gdyby historia zaczęła się jeszcze raz

Wyobraźmy sobie, że możemy cofnąć czas do momentu narodzin życia na Ziemi. Następnie uruchamiamy historię planety ponownie. Czy po kilku miliardach lat ponownie pojawiłby się człowiek?

Nie znamy odpowiedzi. Wielu badaczy uważa jednak, że rezultat mógłby być zupełnie inny. Przypadkowe mutacje, zmiany klimatu, ruchy kontynentów, uderzenia asteroid i wielkie wymierania nieustannie wpływały na przebieg ewolucji. Gdyby choć jedno z tych wydarzeń wyglądało inaczej, historia życia mogłaby przyjąć zupełnie inny kierunek.

Najbardziej znanym przykładem pozostaje katastrofa sprzed około 66 milionów lat. Gdyby nie doszło do uderzenia asteroidy, dinozaury prawdopodobnie nadal dominowałyby na planecie przez bardzo długi czas. Ssaki mogłyby nigdy nie uzyskać szansy na dynamiczny rozwój. W takim świecie człowiek mógłby się nigdy nie pojawić. Nie dlatego, że ewolucja poniosłaby porażkę. Po prostu wybrałaby inną drogę.

Wyjątkowy czy nieunikniony

Istnieje jednak również przeciwna interpretacja. Niektórzy badacze zwracają uwagę, że ewolucja wielokrotnie odkrywa podobne rozwiązania. Oczy pojawiały się niezależnie w różnych grupach organizmów. Skrzydła powstawały wielokrotnie. Zdolności poznawcze rozwijały się u wielu gatunków. Być może inteligencja jest właśnie takim rozwiązaniem. Jeżeli zwiększa szanse przetrwania w złożonym środowisku, może pojawiać się wielokrotnie i niezależnie.

W takim scenariuszu człowiek nie byłby przypadkiem. Nie byłby jednak również celem. Byłby jednym z możliwych przejawów głębszego procesu, który prowadzi życie ku coraz większej zdolności rozumienia otoczenia.

To bardzo ważne rozróżnienie. Nawet jeśli inteligencja pojawia się często, nie oznacza to, że musi przybierać dokładnie ludzką postać.

Najbardziej niezwykła cecha naszego gatunku

Człowiek nie jest najszybszym organizmem. Nie jest najsilniejszym. Nie posiada najlepszego wzroku, słuchu ani węchu. A jednak zmienił planetę bardziej niż jakikolwiek inny gatunek w historii Ziemi. To właśnie czyni go tak niezwykłym.

Po raz pierwszy w historii życia pojawił się organizm zdolny nie tylko do przystosowywania środowiska do własnych potrzeb, ale także do świadomego badania własnego pochodzenia.

Możemy analizować historię życia. Możemy rekonstruować dzieje ewolucji. Możemy zastanawiać się nad własną przyszłością. W pewnym sensie Wszechświat poprzez człowieka zaczął obserwować samego siebie. Nie wiemy, czy taki etap był nieunikniony. Wiemy natomiast, że jest wyjątkowy.

Pytanie o przyszłość

Być może najważniejszy aspekt całej dyskusji dotyczy przyszłości. Jeżeli człowiek jest wynikiem niezwykle rzadkiego ciągu wydarzeń, odpowiedzialność za zachowanie życia technologicznego staje się ogromna. Jeżeli natomiast inteligencja pojawia się wielokrotnie, możemy być częścią znacznie większej historii rozgrywającej się w różnych miejscach Wszechświata.

Nie znamy odpowiedzi. Od początku tego cyklu zadawaliśmy pytania o narodziny życia, jego rozwój, przetrwanie wielkich katastrof oraz możliwość istnienia innych cywilizacji. Teraz dochodzimy do pytania bardziej osobistego.

Czy człowiek był nieunikniony? Być może nigdy nie poznamy ostatecznej odpowiedzi. Samo pytanie mówi jednak bardzo wiele o miejscu naszego gatunku w historii życia.

Grzegorz Kim