Wszystko Co Najważniejsze

Marcin JAKUBOWSKI: "Kepler - łowca planet"

Sylwia BORSKA: "Rewolucje dzięki ewolucji"

Sylwia BORSKA: "Druk 3D w medycynie regeneracyjnej"

Marcin JAKUBOWSKI: "Teorie, które zmieniły świat"

Tomoko OHTA: "Ewolucja - nowe horyzonty"

Nauka

Wayne C.KOFF: "Human Vaccines Project. Szczepionki ratują miliony istnień"

Bartosz KABAŁA: "Szczepionki, czyli jak nie ulegać manipulacji"

Marcin JAKUBOWSKI: "Rok kosmicznych przygód"

Jacek LEWICKI: "Dwudziesty stopień zainteresowania, czyli wakacyjna refleksja o nauce i szkolnictwie wyższym"

Édito

Marcin Jakubowski

Marcin Jakubowski

Nauka daje odpowiedzi na pytania nurtujące nas od tysiącleci, ale też musi się zmierzyć z wyzwaniami, o których nie wiedzieliśmy jeszcze wczoraj.

.W zespole regularnie piszącym teksty dla działu Piękno Nauki na portalu wszystkoconajwazniejsze.pl podsumowujemy rok 2015 — oceniamy, jaki był on dla nauki.

Ja rok ten zapamiętam jako czas wielkich triumfów, ale też rosnących niepokojów. Niewątpliwie spektakularny przelot sondy New Horizons nad powierzchnią Plutona czy też odkrycie nowego gatunku hominidów to wydarzenia, które na trwałe zmienią nasze rozumienie świata. Opracowana niedawno technologia edytowania genomu daje nam całkiem nowe możliwości radzenia sobie z niedoskonałościami ludzkiego organizmu i leczenia chorób na poziomie DNA. Pozwala także na całkowite wyeliminowanie malarii, choroby trapiącej miliony ludzi na świecie. Z drugiej strony — coraz większa oporność bakterii na stosowane bez umiaru antybiotyki, wybuchy kolejnych epidemii czy też coraz widoczniej zmieniający się klimat pokazują, że mamy ciągle wiele do zrobienia.

Świat to niezwykle skomplikowany system naczyń połączonych, który dynamicznie się zmienia, reagując także na działalność ponad 7 miliardów przedstawicieli homo sapiens. Naukowcy starają się zrozumieć te procesy, byśmy mogli w miarę możliwości ograniczyć nasz wpływ na środowisko, a także bronić się przed negatywnymi zjawiskami.

W minionym roku świętowaliśmy stulecie ogólnej teorii względności, opisującej, jak masa i energia zakrzywiają czasoprzestrzeń. W 2015 roku wypadła także 110. rocznica annus mirabilis — dwunastu niezwykłych miesięcy, w czasie których 26-letni Albert Einstein opublikował cztery artykuły zmieniające paradygmaty rzeczywistości, pozwalające na powstanie m.in. fotografii cyfrowej a przy okazji dające mu Nagrodę Nobla. Naukowcy do dziś, 60 lat po jego śmierci, inspirowani są odkryciami tego pracownika urzędu patentowego.

Rok 2015 uświadamiał nam ponadto, że nauka musi czerpać z benedyktyńskiej cierpliwości i pokory. Misje kosmiczne, takie jak ta badająca Plutona czy też lądowanie Philae na komecie 67P/C-G, to praca wielkich zespołów przez kilkanaście lat. Nowy stellarator Wendelstein 7-X uruchomiony w grudniu tego roku w Greifswaldzie to kolejny krok do realizacji marzenia mającego już ponad pół wieku — o niewyczerpalnych zasobach energii. Reaktor termojądrowy próbuje „ukraść” gwiazdom „pomysł” na wytwarzanie energii — badania prowadzą tysiące ludzi skupionych w laboratoriach od Stanów Zjednoczonych po Australię i Chiny.

Dziś odkryć nie dokonują geniusze odizolowani od świata w wieżach swoich myśli. XXI wiek to czas kolektywnego badania rzeczywistości.

Nauka

Inteligencja kruków

W rozważaniach nad inteligencją jeszcze do niedawna uważano, że tylko ludzie posiedli umiejętność abstrakcyjnego rozumowania.  Skoro tylko człowiek posługuje się językiem, tylko on jest w stanie myśleć, prawda?   .Dzisiejsza nauka obala ten pogląd dzięki wielu eksperymentom badających m. in. umiejętność  rozwiązywania problemów przez wrony. Jak się okazuje, ptaki  z mózgami wielkości ludzkiego kciuka radzą sobie ze złożonymi problemami nie gorzej od siedmiolatków.  W słynnym już eksperymencie z przysmakiem w menzurce z wodą wrony decydowały się na użycie narzędzi w odpowiednim kontekście, np. o odpowiednim rozmiarze, a nawet preferowały pełne ciężarki od pustych. .Z drugiej strony, człowiek jest jednym z ogromnej liczby teraźniejszych…

100 najlepszych uniwersytetów Europy

W najnowszym zestawieniu Times Higher Education (THE) 2016 wśród stu najlepszych europejskich uniwersytetów prym wiodą uniwersytety na wyspach brytyjskich. W klasyfikacji brano pod uwagę 13 wskaźników, w tym prace badawcze, poziom pedagogiczny, wymiany z innymi ośrodkami naukowymi, szczególnie w zakresie współpracy międzynarodowej. Być może stąd tak wysoka pozycja uczelni brytyjskich. Ale to tylko jedna z hipotez. Oto lista stu najlepszych uniwersytetów w Europie. Zapraszamy do dyskusji. Poszukajmy uczelni z Polski. 1 University of Oxford Wlk.Brytania 2 University of Cambridge Wlk.Brytania 3 Imperial College London Wlk.Brytania 4 ETH Zurich – Swiss Federal Institute of Technology Zurich…

Sabina TREFFLER
Uczeń i Mistrz

„Mistrz nie jest zwykłym nauczycielem. Mistrz nie uczy podstaw. Zawsze najpierw potrzebny jest nauczyciel. To on wpaja uczniowi podstawy języka, matematyki, zachowania i wiedzę potrzebną w życiu. Później w uczniu, oczywiście nie w każdym, rodzi się ambicja, by się rozwijać, by umieć więcej. I wtedy uczeń szuka mistrza” – o relacji Mistrz-uczeń Sabina Treffler.

Prof. Leszek PACHOLSKI
Gaudeamus igitur,
czyli polska nauka bez reform stoi w miejscu

Nie słyszałem pochodzących ze środowiska akademickiego głosów refleksji na temat tego, że nie zdobywamy grantów ERC. Mało kogo interesuje niska pozycja naszych uczelni w międzynarodowych rankingach. Akademickie senaty i rady wydziałów nie podejmują prób zrozumienia przyczyn braku międzynarodowych sukcesów czy wkraczania prokuratorów na uczelnie.

Marcin JAKUBOWSKI
Topologia, czyli piękno matematyki.
Nobel z fizyki 2016

Thouless, Haldane i Kosterlitz, stosując niezwykle eleganckie i wyrafinowane prawa matematyczne w fizyce, potrafili zmienić sposób, w jaki myślimy o materiałach, a nawet zapoczątkowali całą dziedzinę badań, które być może dadzą nam superkomputery kwantowe czy materiały o własnościach jeszcze lepszych niż własności grafenu.

Prof. Lucjan PIELA
Maszyny molekularne.
Nobel z chemii 2016

Rozpoznanie molekularne pozwoli na budowę maszyn nierównie bardziej złożonych, może mniej spektakularnych dla przypadkowego widza, ale robiących cuda chemiczne, o jakich nam się jeszcze nie śni. Bernard Feringa spoważniał, gdy w Siedlcach wspomniałem mu o przetwarzaniu informacji chemicznej jako o głównej misji chemii przyszłości.

Sylwia BORSKA
Autofagia, czyli samozjadanie.
Nagroda Nobla 2016. Medycyna

Autofagię można z powodzeniem wykorzystać w leczeniu chorób nowotworowych, dystrofii mięśniowych, choroby Huntingtona, Parkinsona, niepłodności, zespołu metabolicznego czy gruźlicy. Badania nad autofagią nadal trwają i wiążą się z nimi duże nadzieje współczesnej medycyny na lepsze poznanie podstawowych procesów fizjologicznych, w tym rozwoju człowieka.

Ks. prof. Mariusz ROSIK
Rok akademicki 1916/1917
Sto lat wcześniej we Wrocławiu

Trzy piękne karty z historii Wrocławia jako akademickiego ośrodka zostały zapisane w czasach, gdy Europę ogarnęła pożoga pierwszej wojny światowej. To znakomite świadectwo poszukiwania prawdy i wiedzy, wcielania w życie wartości konstytuujących to, co najbardziej ludzkie, w świecie po raz pierwszy na taką skalę zagrożonym dehumanizacją i zbrodnią. To znaki nadziei na całe stulecia.

Nick BOSTROM
Superinteligencja.
Jaki system wartości powinniśmy jej wszczepić?

Możemy się mylić w kwestiach moralnych. Możemy błędnie rozpoznać, co jest dla nas dobre. Możemy nawet nie zrozumieć, czego tak naprawdę pragniemy. Wydaje się, że określenie celu ostatecznego wymaga przedarcia się przez gąszcz najeżonych trudnościami problemów filozoficznych. Wybór celu ostatecznego dla superinteligentnych maszyn, które ukształtują przyszłość całej ludzkości, jest okolicznością zupełnie dla nas nową.

Joseph HENRICH
Nasz umysł zbiorowy.
Uczymy się od siebie, z pokolenia na pokolenie

Człowiekowi brakuje pewnego stopnia racjonalności, w związku z czym zupełnie nie umiemy – przynajmniej na razie – tworzyć skutecznych instytucji i organizacji. Powinniśmy, wzorując się na ewolucji kulturowej, opracować systemy wykorzystujące zróżnicowanie i możliwość wyboru, by doprowadzić do rywalizacji instytucji. W ten sposób odrzucimy przegranych i zatrzymamy zwycięzców.

Prof. Leszek PACHOLSKI
Uczelnie flagowe w Kalifornii.
Strategia ratunkowa dla polskiej nauki?

System finansowania w Kalifornii zapewnia edukację wyższą wszystkim chętnym, ale osobom bez wielkich ambicji – edukację stosunkowo tanią. Przy czym „tania” nie musi oznaczać „zła”. Dla studenta, który w przyszłości chce wykonywać rutynową pracę, nie jest bowiem ważne, żeby uczył go wysoko wynagradzany noblista. Ważniejsze jest, żeby poziom zajęć był dostosowany do jego potrzeb i jego możliwości.

Dobromir DZIEWULAK
Czy dydaktyka uniwersytecka zostanie wreszcie zauważona i doceniona?

W polskim szkolnictwie uniwersyteckim, poza nielicznymi wyjątkami, mamy dziwną przypadłość udawania. Wspaniali wykładowcy, których interesuje nauczanie, najczęściej udają, że prowadzą badania i publikują, a wspaniali naukowcy, których całym życiem jest prowadzenie badań, udają, że uprawiają dydaktykę akademicką (bo muszą przecież odrobić swoją „pańszczyznę dydaktyczną”).

Prof. Leszek PACHOLSKI
Strategiczne błędy blokują polską naukę

W USA na stanowisko profesora zatrudnia się osoby dojrzałe, o których z dużą dozą pewności można powiedzieć, że już są liderami lub mają potencjał na lidera. U nas zatrudnia się osoby po zrobionym szybko doktoracie, które dają dużą nadzieję, że w przepisowym czasie zrobią habilitację. Tego, żeby kandydat był liderem, nikt nie oczekuje.

Prof. Łukasz A.TURSKI
Prawda naukowa

Histeryczne odwrócenie się od szczepionek to jeden bardzo drastyczny przykład. Drugi to zachowanie polityków starających się wcisnąć naukę w gorset biurokratyczny. W zamierzeniu ma on uniemożliwić oszustwa, ale w rzeczywistości tworzy tylko ich nowe wersje. Przykładem jest fabrykowanie danych Stapela przynoszące mu liczne granty, punkty i nagrody.

Nick BOSTROM
Superinteligencja.
Scenariusze, strategie, zagrożenia

Ludzki mózg to dzieło idealne, najdoskonalszy twór w przyrodzie. Jego dominacją zachwiał komputer Deep Blue, który w 1997 roku pokonał w szachy mistrza świata, Garriego Kasparowa. Od tego czasu sztuczna inteligencja jest na ścieżce intensywnego rozwoju. Czy dominacja superinteligencji nad człowiekiem jest realną perspektywą naszej przyszłości? Czy ta przewaga skończy się kresem naszego gatunku?

Prof. Stefan RAHMSTORF
Pół wieku klimatycznych dywagacji

W listopadzie 1965 r. amerykański prezydent Lyndon B. Johnson otrzymał pierwszy rządowy raport ostrzegający przed zagrożeniami płynącymi ze spalania ogromnych ilości paliw kopalnych. Pięćdziesiąt lat w polityce to długi okres, więc to aż dziwne, jak niewiele zrobiono od tamtego czasu, by zwalczyć to czające się zagrożenie.

Marcin JAKUBOWSKI
Fale grawitacyjne - echo kosmicznego kataklizmu

Naukowcy pracujący przy projekcie LIGO ogłosili, że ich aparatura zarejestrowała falę grawitacyjną, która potrzebowała 1,3 miliarda lat, by dotrzeć do Ziemi z miejsca, gdzie zderzyły się ze sobą dwie czarne dziury. Eksplozja, która przez ułamek sekundy wytworzyła moc 50 razy większą od tej, którą wytwarza cały widzialny wszechświat, sprawiła, że na Ziemi wspomniane lustra zostały wprawione w drgania — tj. zmieniły swoje położenie względem siebie o ułamek średnicy jądra atomowego.