Interdyscyplinarność niezbędna do skutecznego rozwiązywania współczesnych problemów 

Nastał czas interdyscyplinarnej integracji wielu ludzkich działań, a badań naukowych w szczególności. Łączenie różnych dziedzin nauki staje się niezwykle ważne, tworzy bowiem często zupełnie nowe, kompleksowe systemy wiedzy, wzbogacając nasze podejście do badań – pisze prof. Michał KLEIBER

.Świetnym przykładem są nauki medyczne, które obecnie silnie integrują się z biologią, chemią, elektroniką, robotyką, sztuczną inteligencją i nauką o materiałach, a w przypadku zdrowia publicznego dodatkowo z socjologią i psychologią. Wspomniana tu nauka o materiałach sama w sobie jest interdyscyplinarna i łączy elementy fizyki, chemii i inżynierii. Innym przykładem wspólnego wykorzystywania wielu obszarów wiedzy może być nauka o środowisku, łącząca geologię, ekologię, chemię, fizykę i nauki społeczne. Wśród tych tak szerokich powiązań należy w dodatku zawsze uwzględniać kwestie etyczne i prawne. Doskonale widać to na przykładzie sztucznej inteligencji w medycynie – aspekty etyczne i regulacje prawne muszą być brane pod uwagę od samego początku współdziałania ekspertów z integrujących się obszarów wiedzy.

Łączenie tradycyjnie odległych merytorycznie dyscyplin czy wręcz szerokich dziedzin naukowych, traktowanych jako podstawa rozwoju, jest dziś absolutnie kluczowe dla racjonalnego i trwałego rozwoju świata. Pozwalając patrzeć na otaczające nas problemy z różnych perspektyw, połączenia te odkrywają bowiem często rzeczy pomijane przez podejścia jednodyscyplinarne.

.Tak jest np. w naukach o zdrowiu, gdzie bazujące na informacjach z różnych dziedzin olbrzymie zbiory danych o diagnozach i terapiach chorób pomagają w skuteczności leczenia pacjentów. Wiedza interdyscyplinarna jest wręcz niezbędna do sprostania globalnym wyzwaniom obecnych czasów. Badania w tym zakresie stanowią zmianę tradycyjnego paradygmatu nauki, a holistyczne efekty takich badań, bazujące na kompleksowym podejściu do badanej problematyki, są często przydatniejsze niż badania dyscyplinarne.

Faktem jest, że o interdyscyplinarności w nauce mówi się od dziesięcioleci, a współczesne systemy finansowania badań często wspierają projekty łączące różne dziedziny. Najczęściej chodzi jednak w nich jedynie o związki na styku obszarów i wypracowywanie wspólnego języka analizy. Tymczasem obecnie mówimy o czymś więcej, o konwergencji, czyli głębokiej integracji dyscyplin już na etapie myślenia o planowanych badaniach. To zjawisko staje się nieuniknione i ma fundamentalne znaczenie dla przyszłości badań.

Trzeba jednak zaznaczyć, że nie jest to w żadnej mierze sprzeczne z potrzebą specjalistycznych kompetencji. Jest wręcz przeciwnie. Otwartość na inne dziedziny pozwala bowiem spojrzeć szerzej i tworzyć nowe horyzonty we własnej specjalności. To duże wyzwanie również dla organizacji nauki i systemu finansowania badań. Problemem jest choćby to, że brakuje ekspertów zdolnych ocenić rzeczywisty wkład badawczy i skutki takich interdyscyplinarnych przedsięwzięć. I dlatego jest niezbędne, aby wiele działań wspierających naukę bazowało na znajomości głębokiego, strukturalnego nakładania się dziedzin.

Kluczowymi korzyściami z interdyscyplinarności są m.in. większa innowacyjność, prowadząca niekiedy do tworzenia nowatorskich przełomów, a także wzbogacanie osobowości naukowców zyskujących nową perspektywę dla swych badań. Badania interdyscyplinarne prowadzą z zasady zespoły specjalistów z dziedzin istotnych dla opracowywanego problemu. Zespoły takie muszą znaleźć sposób na skoordynowanie różnych rodzajów danych i analiz pozwalających rozwiązywać problemy z unikalnej i wszechstronnej perspektywy. Holistycznie prowadzone badania zachęcają do całościowego zrozumienia tematu poprzez rozważenie go z wielu punktów widzenia. Może to prowadzić do solidniejszych i bardziej zróżnicowanych wniosków, uwzględniających szerszy zakres aspektów prowadzonych analiz. Podkreślmy także, że wpływ nauk interdyscyplinarnych wykracza daleko poza środowiska badawcze i promuje zmiany w powszechnych działaniach na rzecz wspólnej pomyślnej przyszłości. Przykładem może być polityka społeczna, która dzięki integracji nauk ekonomicznych i społecznych prowadzi często do bardziej społecznie korzystnych decyzji władz. 

Aby zrozumieć skalę opisywanego problemu, warto przyjrzeć się różnorodnym prowadzonym działaniom. Wśród wielu interdyscyplinarnych obszarów badań, które udowodniły już swoją przydatność, są obok wymienionych poprzednio takie jak:

• nauka o środowisku, łącząca biologię, chemię, geologię i nauki społeczne w celu badania kwestii takich jak zmiany klimatyczne i zanieczyszczenia środowiska;
  
  
• neuronauka, łącząca biologię, chemię i psychologię w celu badania układu nerwowego; 
  
  
• kognitywistyka, czyli nauka o procesach poznawczych, łącząca psychologię, neuronaukę, lingwistykę, antropologię i filozofię w celu badania umysłu i jego mechanizmów poznawczych takich jak myślenie, pamięć, percepcja, emocje i podejmowanie decyzji; 
  
  
• nauka o danych, integrująca informatykę, matematykę i statystykę w celu analizy i interpretacji złożonych i rozległych zbiorów danych;
  
  
• bioinformatyka i biotechnologia, łączące biologię z informatyką i inżynierią w celu przyspieszenia badań w dziedzinie genetyki i inżynierii medycznej;
  
  
• robotyka w medycynie, łącząca chirurgię, inżynierię mechaniczną i informatykę; 
  
  
• astrobiologia, łącząca astronomię, biologię i geologię w celu badania życia we wszechświecie;
  
  
• zrównoważona energetyka, wykorzystująca inżynierię i nauki o środowisku do tworzenia zielonych technologii;
  
  
• nauka o sporcie, łącząca fizjologię, biomechanikę i psychologię, pozwalająca m.in. na bardziej przekonującą promocję zdrowia publicznego;
  
  
• urbanistyka, łącząca planowanie, socjologię i ekonomię;
  
  
• humanistyka cyfrowa, łącząca informatykę z dyscyplinami humanistycznymi, co pozwala analizować i chronić przy użyciu narzędzi cyfrowych artefakty kulturowe, teksty i zapisy historyczne;
  
  
• neuroekonomia, łącząca wiedzę z ekonomii, psychologii i neuronauki, aby lepiej zrozumieć procesy podejmowania decyzji i zachowania gospodarcze.
  

.Mimo swych osiągnięć w tak szerokich obszarach interdyscyplinarna działalność badawcza nie jest niestety wolna od problemów. Zaliczyć do nich można np. praktyczne trudności w znajdowaniu wspólnego języka między badaczami z różnych dyscyplin oraz łączenie różnych metod i podejść epistemologicznych, powodujące zwiększenie ryzyka niepowodzenia w zainicjowanych badaniach, pokonywanie barier instytucjonalnych w zakresie finansowania czy, z powodu niedostatku właściwych ekspertów, częste kłopoty z uzyskiwaniem prawidłowej oceny prowadzonych prac ze strony ciał decydujących o awansach bądź rad redakcyjnych reprezentujących tradycyjne czasopisma branżowe. 

Nie bacząc jednak na te trudności, faktem jest, że wiele czołowych uczelni świata, z najlepszym wśród nich w globalnych rankingach amerykańskim uniwersytetem MIT, nadaje coraz większy priorytet badaniom interdyscyplinarnym ze szczególnym naciskiem na tworzenie pomostów między tzw. STEM (ang. science, technology,engineering, mathematics) a humanistyką i naukami przyrodniczymi. Jako przykład ciekawych, aktualnie realizowanych na uczelniach projektów wymagających szerokiej interdyscyplinarności wymieńmy projekt Europe in the face of war („Europa w obliczu wojny”), prowadzony na Uniwersytecie w Bordeaux i gromadzący badaczy zajmujących się tematyką stojących przed Europą strategicznych wyzwań obronnych, reprezentujących nauki o bezpieczeństwie i tworzeniu broni, prawo, ekonomię, nauki polityczne i socjologię. 

Ze względu na swe tak duże i rosnące znaczenie interdyscyplinarność powinna stawać się kluczowym elementem edukacji uczelnianej, promując szerokie spojrzenie na otaczające nas problemy i tworząc pozytywne wzorce dla myślenia perspektywicznego. Według często wyrażanych opinii uniwersytet przyszłości powinien opierać się na idei tzw. „3i”, czyli internacjonalizacji, interdyscyplinarności i innowacyjności, czyli na syntetycznym podejściu do poznawania świata i budowie wiedzy oraz na otwartości na nowe pomysły.

.Jak powiedzieliśmy, nie należy zaniedbywać własnej specjalności i swego badawczego otoczenia, ale być otwartym na to, co dzieje się wokół nas. Nauczanie interdyscyplinarne jest z zasady organizowane w sposób, który pozwala słuchaczom wykraczać poza tradycyjnie ukierunkowane myślenie i lepiej rozumieć otaczający ich świat. Różnorodność dyscyplin przekłada się na wiele aspektów życia, także na rozwój w wybranej dziedzinie. To w dzisiejszym skomplikowanym świecie bardzo pomaga także w karierze zawodowej. 

Wyzwania dotyczą także edukacji szkolnej. Dzięki edukacji interdyscyplinarnej uczniowie mogą odkrywać powiązania między obszarami wiedzy, które tradycyjnie były nauczane w izolacji. Taka wiedza prowadzi u uczniów do lepszego rozumienia wielu problemów i zdolności do kreatywnego myślenia. Edukacja interdyscyplinarna zachęca uczniów do krytycznej refleksji na temat poznawanych spraw i patrzenia na nie z wielu perspektyw. Uczniowie stają się w ten sposób lepiej przygotowani do głębszego zrozumienia najróżniejszych pojęć i idei w sposób niezbędny do odnoszenia sukcesów w przyszłym świecie, których przecież nie można dokładnie przewidzieć. 

Powtórzmy jeszcze raz, że interdyscyplinarność ma w sobie ogromny potencjał w stawianiu czoła wielu innym wyzwaniom naszego świata. Choć zawsze wiąże się to ze wskazanymi powyżej problemami, korzyści płynące ze współpracy interdyscyplinarnej przesądzają o potrzebie podejmowania takich działań. W epoce, w której granice między dziedzinami wiedzy oraz działalności publicznej coraz bardziej się zacierają, interdyscyplinarna perspektywa działań jest nie tylko opcją, ale koniecznością pogłębiającą nasze rozumienie świata i poprawiającą ludzki dobrostan. A w tym kontekście ciekawy i z pewnością zasługujący na głęboką refleksję jest fakt, iż według eksperckich badań pod względem zakresu i wyników prowadzonych badań interdyscyplinarnych na świecie przodują Chiny, znacznie wyprzedzając drugie w rankingu Stany Zjednoczone. Przykład ten stanowi z pewnością kolejny powód, by konsekwentnie wprowadzać zmiany w polityce prorozwojowej UE. Największe przełomy w rozumieniu świata i jego funkcjonowaniu przyniosą nam bowiem ci, którzy będą odważnie wychodzili poza jeden wąski obszar wiedzy. I nie dotyczy to bynajmniej tylko naukowców, ale także osób działających na wszystkich poziomach zarządzania publicznego. Podejście takie stanowi podstawę do podejmowania decyzji i rozwiązywania kluczowych problemów, prowadząc do efektów przynoszących realne społeczne korzyści. 

.Powtórzmy na koniec dobitnie, że interdyscyplinarność działania to wyzwanie dla nas wszystkich, a naukowców, polityków, działaczy społecznych i dziennikarzy w szczególności. Wszyscy bowiem powinniśmy dostrzegać rozliczne powiązania otaczających nas problemów, sposoby poszukiwania holistycznych rozwiązań i nakłaniać innych do wspierania takiego postępowania.

Michał Kleiber