Wszystko Co Najważniejsze

Marcin JAKUBOWSKI: "Kepler - łowca planet"

Sylwia BORSKA: "Druk 3D w medycynie regeneracyjnej"

Prof. Łukasz A. TURSKI: Prawda naukowa

Bartosz KABAŁA: "Szczepionki, czyli jak nie ulegać manipulacji"

Tomoko OHTA: "Ewolucja - nowe horyzonty"

piękno nauki

Prof. Leszek PACHOLSKI: Strategiczne błędy blokują polską naukę

Prof. Lucjan PIELA: Maszyny molekularne.
Nobel z chemii 2016

Nick BOSTROM: Superinteligencja.
Scenariusze, strategie, zagrożenia

Jacek LEWICKI: "Dwudziesty stopień zainteresowania, czyli wakacyjna refleksja o nauce i szkolnictwie wyższym"

Édito

Marcin Jakubowski

Marcin Jakubowski

Nauka daje odpowiedzi na pytania nurtujące nas od tysiącleci, ale też musi się zmierzyć z wyzwaniami, o których nie wiedzieliśmy jeszcze wczoraj.

.W zespole regularnie piszącym teksty dla działu Piękno Nauki na portalu wszystkoconajwazniejsze.pl podsumowujemy rok 2015 — oceniamy, jaki był on dla nauki.

Ja rok ten zapamiętam jako czas wielkich triumfów, ale też rosnących niepokojów. Niewątpliwie spektakularny przelot sondy New Horizons nad powierzchnią Plutona czy też odkrycie nowego gatunku hominidów to wydarzenia, które na trwałe zmienią nasze rozumienie świata. Opracowana niedawno technologia edytowania genomu daje nam całkiem nowe możliwości radzenia sobie z niedoskonałościami ludzkiego organizmu i leczenia chorób na poziomie DNA. Pozwala także na całkowite wyeliminowanie malarii, choroby trapiącej miliony ludzi na świecie. Z drugiej strony — coraz większa oporność bakterii na stosowane bez umiaru antybiotyki, wybuchy kolejnych epidemii czy też coraz widoczniej zmieniający się klimat pokazują, że mamy ciągle wiele do zrobienia.

Świat to niezwykle skomplikowany system naczyń połączonych, który dynamicznie się zmienia, reagując także na działalność ponad 7 miliardów przedstawicieli homo sapiens. Naukowcy starają się zrozumieć te procesy, byśmy mogli w miarę możliwości ograniczyć nasz wpływ na środowisko, a także bronić się przed negatywnymi zjawiskami.

W minionym roku świętowaliśmy stulecie ogólnej teorii względności, opisującej, jak masa i energia zakrzywiają czasoprzestrzeń. W 2015 roku wypadła także 110. rocznica annus mirabilis — dwunastu niezwykłych miesięcy, w czasie których 26-letni Albert Einstein opublikował cztery artykuły zmieniające paradygmaty rzeczywistości, pozwalające na powstanie m.in. fotografii cyfrowej a przy okazji dające mu Nagrodę Nobla. Naukowcy do dziś, 60 lat po jego śmierci, inspirowani są odkryciami tego pracownika urzędu patentowego.

Rok 2015 uświadamiał nam ponadto, że nauka musi czerpać z benedyktyńskiej cierpliwości i pokory. Misje kosmiczne, takie jak ta badająca Plutona czy też lądowanie Philae na komecie 67P/C-G, to praca wielkich zespołów przez kilkanaście lat. Nowy stellarator Wendelstein 7-X uruchomiony w grudniu tego roku w Greifswaldzie to kolejny krok do realizacji marzenia mającego już ponad pół wieku — o niewyczerpalnych zasobach energii. Reaktor termojądrowy próbuje „ukraść” gwiazdom „pomysł” na wytwarzanie energii — badania prowadzą tysiące ludzi skupionych w laboratoriach od Stanów Zjednoczonych po Australię i Chiny.

Dziś odkryć nie dokonują geniusze odizolowani od świata w wieżach swoich myśli. XXI wiek to czas kolektywnego badania rzeczywistości.

piękno nauki

Sabina TREFFLER
Uczeń i Mistrz

„Mistrz nie jest zwykłym nauczycielem. Mistrz nie uczy podstaw. Zawsze najpierw potrzebny jest nauczyciel. To on wpaja uczniowi podstawy języka, matematyki, zachowania i wiedzę potrzebną w życiu. Później w uczniu, oczywiście nie w każdym, rodzi się ambicja, by się rozwijać, by umieć więcej. I wtedy uczeń szuka mistrza” – o relacji Mistrz-uczeń Sabina Treffler.

Prof. Leszek PACHOLSKI
Gaudeamus igitur,
czyli polska nauka bez reform stoi w miejscu

Nie słyszałem pochodzących ze środowiska akademickiego głosów refleksji na temat tego, że nie zdobywamy grantów ERC. Mało kogo interesuje niska pozycja naszych uczelni w międzynarodowych rankingach. Akademickie senaty i rady wydziałów nie podejmują prób zrozumienia przyczyn braku międzynarodowych sukcesów czy wkraczania prokuratorów na uczelnie.

Marcin JAKUBOWSKI
Topologia, czyli piękno matematyki.
Nobel z fizyki 2016

Thouless, Haldane i Kosterlitz, stosując niezwykle eleganckie i wyrafinowane prawa matematyczne w fizyce, potrafili zmienić sposób, w jaki myślimy o materiałach, a nawet zapoczątkowali całą dziedzinę badań, które być może dadzą nam superkomputery kwantowe czy materiały o własnościach jeszcze lepszych niż własności grafenu.

Prof. Lucjan PIELA
Maszyny molekularne.
Nobel z chemii 2016

Rozpoznanie molekularne pozwoli na budowę maszyn nierównie bardziej złożonych, może mniej spektakularnych dla przypadkowego widza, ale robiących cuda chemiczne, o jakich nam się jeszcze nie śni. Bernard Feringa spoważniał, gdy w Siedlcach wspomniałem mu o przetwarzaniu informacji chemicznej jako o głównej misji chemii przyszłości.

Sylwia BORSKA
Autofagia, czyli samozjadanie.
Nagroda Nobla 2016. Medycyna

Autofagię można z powodzeniem wykorzystać w leczeniu chorób nowotworowych, dystrofii mięśniowych, choroby Huntingtona, Parkinsona, niepłodności, zespołu metabolicznego czy gruźlicy. Badania nad autofagią nadal trwają i wiążą się z nimi duże nadzieje współczesnej medycyny na lepsze poznanie podstawowych procesów fizjologicznych, w tym rozwoju człowieka.

Joseph HENRICH
Nasz umysł zbiorowy.
Uczymy się od siebie, z pokolenia na pokolenie

Człowiekowi brakuje pewnego stopnia racjonalności, w związku z czym zupełnie nie umiemy – przynajmniej na razie – tworzyć skutecznych instytucji i organizacji. Powinniśmy, wzorując się na ewolucji kulturowej, opracować systemy wykorzystujące zróżnicowanie i możliwość wyboru, by doprowadzić do rywalizacji instytucji. W ten sposób odrzucimy przegranych i zatrzymamy zwycięzców.

Dobromir DZIEWULAK
Czy dydaktyka uniwersytecka zostanie wreszcie zauważona i doceniona?

W polskim szkolnictwie uniwersyteckim, poza nielicznymi wyjątkami, mamy dziwną przypadłość udawania. Wspaniali wykładowcy, których interesuje nauczanie, najczęściej udają, że prowadzą badania i publikują, a wspaniali naukowcy, których całym życiem jest prowadzenie badań, udają, że uprawiają dydaktykę akademicką (bo muszą przecież odrobić swoją „pańszczyznę dydaktyczną”).

Prof. Leszek PACHOLSKI
Strategiczne błędy blokują polską naukę

W USA na stanowisko profesora zatrudnia się osoby dojrzałe, o których z dużą dozą pewności można powiedzieć, że już są liderami lub mają potencjał na lidera. U nas zatrudnia się osoby po zrobionym szybko doktoracie, które dają dużą nadzieję, że w przepisowym czasie zrobią habilitację. Tego, żeby kandydat był liderem, nikt nie oczekuje.

Prof. Łukasz A.TURSKI
Prawda naukowa

Histeryczne odwrócenie się od szczepionek to jeden bardzo drastyczny przykład. Drugi to zachowanie polityków starających się wcisnąć naukę w gorset biurokratyczny. W zamierzeniu ma on uniemożliwić oszustwa, ale w rzeczywistości tworzy tylko ich nowe wersje. Przykładem jest fabrykowanie danych Stapela przynoszące mu liczne granty, punkty i nagrody.

Nick BOSTROM
Superinteligencja.
Scenariusze, strategie, zagrożenia

Ludzki mózg to dzieło idealne, najdoskonalszy twór w przyrodzie. Jego dominacją zachwiał komputer Deep Blue, który w 1997 roku pokonał w szachy mistrza świata, Garriego Kasparowa. Od tego czasu sztuczna inteligencja jest na ścieżce intensywnego rozwoju. Czy dominacja superinteligencji nad człowiekiem jest realną perspektywą naszej przyszłości? Czy ta przewaga skończy się kresem naszego gatunku?

Prof. Stefan RAHMSTORF
Pół wieku klimatycznych dywagacji

W listopadzie 1965 r. amerykański prezydent Lyndon B. Johnson otrzymał pierwszy rządowy raport ostrzegający przed zagrożeniami płynącymi ze spalania ogromnych ilości paliw kopalnych. Pięćdziesiąt lat w polityce to długi okres, więc to aż dziwne, jak niewiele zrobiono od tamtego czasu, by zwalczyć to czające się zagrożenie.

Marcin JAKUBOWSKI
Fale grawitacyjne - echo kosmicznego kataklizmu

Naukowcy pracujący przy projekcie LIGO ogłosili, że ich aparatura zarejestrowała falę grawitacyjną, która potrzebowała 1,3 miliarda lat, by dotrzeć do Ziemi z miejsca, gdzie zderzyły się ze sobą dwie czarne dziury. Eksplozja, która przez ułamek sekundy wytworzyła moc 50 razy większą od tej, którą wytwarza cały widzialny wszechświat, sprawiła, że na Ziemi wspomniane lustra zostały wprawione w drgania — tj. zmieniły swoje położenie względem siebie o ułamek średnicy jądra atomowego.

Dobromir DZIEWULAK
Jak być skutecznym nauczycielem nauczycieli?

Codziennie, wszędzie wokół nas spotykamy ludzi, którzy chcą zmieniać świat. Przyciągajmy więc te umysły, aby świat mógł być coraz to ciekawszy i lepszy. Bądźmy nauczycielami wrażliwymi na marzenia naszych uczniów, nauczycielami którzy są – jak mawiał Steve Jobs, twórca Apple – wystarczająco szalonymi, aby uważać że możemy zmienić świat i to bez względu czy jesteśmy rzemieślnikami czy artystami.

Prof. Włodzimierz SULEJA
Misja Uniwersytetu

„Współczesne uniwersytety o wiele bardziej zaczynają przypominać nowoczesne zakłady przemysłowe, gdzie produktem może okazać się i naukowe osiągnięcie, i magisterski dyplom. O tej właśnie zmianie świadczy też język – pełen najrozmaitszych wskaźników, algorytmów mających zweryfikować dokonania, dążeniem do mierzalnych efektów tak na polach badawczych, jak i w dydaktyce”

Barbara OAKLEY
Głowa do liczb. Zaproś matematykę do swojego życia. O iluzji kompetencji i o tym, jak ważne są powtórki

„Tworząc bibliotekę wiedzy w swoim umyśle, szkolisz go do tego, by rozpoznawał nie tylko określony problem, lecz również różne typy i klasy problemów, tak abyś wiedział, jak szybko poradzić sobie z zadaniem, które pojawia się przed Tobą. Zaczniesz zauważać wzorce, które upraszczają rozwiązywanie problemów, i szybko się przekonasz, że różne możliwe rozwiązania czekają na skraju Twojej pamięci”

Prof. Łukasz A.TURSKI
Okiem i uchem

„Dr Tarek Loubani, palestyńsko-kanadyjski lekarz pracujący w szpitalach Strefy Gazy, nie mogąc zapewnić dostępu do stetoskopów, wpadł na pomysł wykorzystania gwałtownie rozwijającej się techniki drukarek 3D i wydrukował kopię nieobjętej już prawami patentowymi słuchawki lekarskiej, produkcji jednej ze znanych firm medycznych. Za kilkadziesiąt centów” – opowieść prof. Łukasza Turskiego o postępie i medycynie.

Muhammad ibn Raszid AL MAKTUM
Drenaż mózgów. Odwracanie trendu?

Na szczycie listy państw „magnesów talentów” są dziś Zjednoczone Emiraty Arabskie, Arabia Saudyjska, Nigeria, Południowa Afryka, Indie i Brazylia. Państwami z których wyjeżdżają utalentowani młodzi ludzie, są dziś Hiszpania, Wielka Brytania, Francja, Stany Zjednoczone, Włochy i Irlandia. Bogate kraje, które do niedawna skutecznie ściągały nasze najbystrzejsze umysły, teraz wysyłają do nas własnych absolwentów.

Marcin JAKUBOWSKI
Rok niezwykłych odkryć

Miniony rok w świecie nauki obfitował w wiele interesujących wydarzeń opierających się na benedyktyńskiej cierpliwości i pokorze. Programy badacze, takie jak ta badająca Plutona czy też reaktor Wendelstein 7-X, to wyniki kilkunastoletniej pracy wielkich zespołów. Dziś odkryć nie dokonują geniusze odizolowani od świata w wieżach swoich myśli. XXI wiek to czas kolektywnego badania rzeczywistości.

Bartosz KABAŁA
Medycyna 2015. Triumfy i porażki

Rok 2015 w medycynie praktycznej i teoretycznej to przede wszystkim walka z chorobami zakaźnymi i epidemiami. Lekarze i organizacje zajmujące się pomocą humanitarną toczą nierówną walkę z przeciwnikiem, którego zwykle nie znają — gdyż nauka jeszcze nie posiada broni, by z nim walczyć. Epidemiologia, jak żadna dziedzina medycyny, podobna jest do konfliktu zbrojnego — kosztem zdrowia i życia wielu osób (również lekarzy) rozwija się wiele nowatorskich metod, leków i procedur.

Sylwia BORSKA
Przełomowy rok dla bioinżynierii

Rok 2015 był dla nauki czasem niesłychanie burzliwym i zajmującym. Szczególną uwagę warto zwrócić na bioinżynierię, zwłaszcza genetyczną i tkankową, które przeżywają złoty wiek rozwoju. Ogromny postęp zawdzięczamy przede wszystkim nowym, rewolucyjnym technologiom. Ich powstanie było możliwe dzięki współpracy pomiędzy zespołami reprezentującymi różne dziedziny nauki – przede wszystkim biologiczne, fizyczne, chemiczne, farmaceutyczne oraz nauki o zdrowiu.