Autonomiczne drony i broń jądrowa zmieniają reguły bezpieczeństwa

Wyścig zbrojeń stawia demokratyczne państwa przed trudnym wyborem. Rozwój autonomicznych dronów i rozbudowa arsenałów jądrowych zwiększają potrzebę skutecznego odstraszania, a zarazem wzmacniają obawy przed niekontrolowaną eskalacją. Czy można jednocześnie zwiększać własny potencjał militarny i wiarygodnie zabiegać o powszechne rozbrojenie? – pyta prof. Michał KLEIBER

.Świat wkroczył w okres pozbawiony jakichkolwiek limitów na tworzenie technologicznie nowatorskiej broni. Ryzyko związane z rywalizacją w tym zakresie stało się ostatnio większe niż kiedykolwiek. Zilustrujmy problem na dwu ważnych przykładach.

Wygląda na to, że zbliżamy się do sytuacji, w której wojny zdominowane będą z jednej strony przez drony samodzielnie wybierające cele ataków i sposób ich realizacji, a z drugiej strony przez narastające groźby użycia broni jądrowej. To oczywiście koszmarna wizja, ale niestety aktualne światowe konflikty, a wojny w Ukrainie i na Bliskim Wschodzie oraz zachowania takich państw jak Korea Płn. w szczególności, znacząco przybliżają do tego celu aktywnie prowadzone działania.

Autonomiczne drony i granice kontroli człowieka

Zacznijmy od zagrożeń związanych z dronami. Mimo że ta opcja broni w wersji w pełni autonomicznej jeszcze nie funkcjonuje, rywalizacja w celu jej realizacji jest coraz aktywniejsza. Jednoznacznie wskazuje na to rosnące wykorzystywanie częściowo autonomicznych dronów przez Rosję i Ukrainę oraz aktywnie prowadzone nie tylko w tych państwach badania na rzecz dalszej ich autonomizacji.

Wg eksperckich przewidywań od użycia w pełni autonomicznej, bezzałogowej broni, która w niepełnej wersji już dzisiaj ma wpływ na prowadzone działania, dzieli nas już niewiele czasu i zapewne nastąpi to wcześniej niż opracowanie jakichkolwiek możliwości choćby częściowej, bezpośredniej kontroli jej działania przez człowieka. A to oznaczałoby pozbawienie człowieka wpływu na unikanie takich wojennych konsekwencji jak np. niezamierzone atakowanie niezwiązanych z wojennymi działaniami cywilnych osób i obiektów.

Wraz z rozwojem wojny zarówno Rosja we współpracy z Iranem, jak i Ukraina poprzez zaangażowanie wielkiej liczby swych innowacyjnych firm zwiększały możliwości dodawania autonomicznych cech do istniejących dronów, a także rozpoczęły produkcję nowych dronów od początku wyposażonych w ten potencjał. Oba państwa rozpoczęły używanie takich dronów do ustalania celów ataków oraz samodzielnej nawigacji do wybranych miejsc. Drony te mają zredukowane funkcje komunikacyjne i mogą kontynuować swe misje niezależnie od istnienia elektronicznych urządzeń obronnych, co umożliwia im dotarcie do nawet bardzo odległych i do niedawna dobrze chronionych celów na terytorium przeciwnika.

Liczba tak wyposażonych dronów stanowi na razie tylko niewielki odsetek już milionów użytych wcześniej dronów, ale już dzisiaj mają one wpływ na prowadzone działania, a zagrożenie szybko rośnie. Niedawno na przykład znaleziono rosyjski dron zaprogramowany do ataku na stacje benzynowe, których wybór pozostawiono jego autonomicznej decyzji.

Działania, w których operatorzy podejmują ogólną decyzję dotyczącą celu ataku, a dron samodzielnie wybiera konkretne miejsce ataku, stają się coraz częstsze. A już rok temu w Ukrainie znaleziono szczątki rosyjskiego dronu, na którym odkryto mały komputer zaprojektowany do podejmowania samodzielnych decyzji z wykorzystywaniem AI i niemający możliwości komunikowania się z operatorami. Zagrożenia zwiększa fakt, iż Rosja nigdy nie zabrała głosu na temat konieczności kontrolowania przez człowieka działań bezzałogowych dronów. W przyszłości ataki prowadzone przez setki w pełni autonomicznych dronów komunikujących się w dodatku między sobą i ustalających zbrodnicze cele jawią się jako naprawdę olbrzymie zagrożenie. Nie wspominając już nawet o dramatycznych konsekwencjach możliwego wyposażania dronów w pociski nuklearne.

Broń jądrowa i powrót wyścigu zbrojeń

Ta ostatnia refleksja doprowadza nas do problemu z upowszechnianiem broni nuklearnej. Arsenał jądrowy na świecie jest olbrzymi i brak układu o użyciu tej broni musi w dzisiejszym skłóconym świecie budzić poważny niepokój.

Na świecie rośnie obecnie przekonanie, że nuklearna deeskalacja trwająca od zakończenia zimnej wojny już się niestety zakończyła. Zamiast niej mamy dzisiaj ewidentną eskalację, prowadzoną przez militarnie rywalizujące państwa nie tylko już posiadające broń nuklearną, ale także te, które chciałyby ją niebawem zdobyć.

Gotowe do użycia głowice jądrowe posiada obecnie 9 państw – z ponad 12 tys. zmagazynowanych głowic zdecydowanie najwięcej posiadają USA i Rosja, znacznie mniej Chiny, a jeszcze nieco mniej Francja, Wlk. Brytania, Indie, Pakistan, Izrael i Korea Płn. Coraz więcej państw domaga się od państw posiadających tę broń ulokowania jej także na ich terenie, a niektóre z nich zwiększają własne wysiłki na rzecz jej produkcji.

Najnowsza historia odnotowała wiele incydentów bliskich nuklearnej tragedii spowodowanych niedbalstwem przy przechowywaniu bądź transporcie głowic atomowych z jednej strony, a groźbą użycia tej śmiercionośnej broni w sytuacjach niespodziewanych konfliktów i braku informacji o intencjach stron sporu z drugiej.

W obecnej, bardzo skomplikowanej sytuacji międzynarodowej, przy obecnej skali konfliktów międzypaństwowych niekontrolowany rozwój broni jądrowej rodzi przerażające możliwości wojennych tragedii. Wydaje się niezbędne, aby jak najszybciej państwa zarówno wyposażone w tę broń, jak i zamierzające ją posiadać rozpoczęły rozmowy na temat ograniczeń w jej upowszechnianiu niezależnie od faktu, że działania tak wielu państw zaprzeczają obecnie szansom na szybkie przyjęcie takiego porozumienia.

.Obecna sytuacja polityczna na świecie, liczne prowadzone wojny o najczęściej dramatycznych konsekwencjach i rozwój nowych technologii o wielkim potencjale tworzenia broni wymagają od politycznych decydentów we wszystkich państwach i na wszystkich poziomach zarządzania naprawdę głębokiej refleksji.

Odstraszanie i rozbrojenie w jednej strategii

Świat, a szczególnie jego demokratyczna część, stoi w obecnej sytuacji przed koniecznością podjęcia dramatycznie trudnej decyzji – powinniśmy jeszcze mocniej i bardziej aktywnie optować za globalnym ograniczaniem zasobów wszelkiej broni, a w szczególności wręcz likwidacją broni nuklearnej i autonomicznej, czy raczej własne bezpieczeństwo wymaga uczestnictwa w wyścigu zbrojeń? Skuteczność w rozstrzyganiu tego dylematu na drodze przemyślanych negocjacji zależy oczywiście głównie od aktywności kluczowych mocarstw.

Sondaże przeprowadzone ostatnio wśród obywateli kilkunastu globalnie znaczących państw, w tym także militarnych mocarstw, pokazały paradoksalny rezultat – większość obywateli popiera równoczesną realizację obu tych polityk. Innymi słowy, dzisiejszy świat popiera z jednej strony ewidentną eskalację nowoczesnej broni, prowadzoną przez państwa nie tylko już ją posiadające, ale także te, które chciałyby ją niebawem zdobyć, a z drugiej strony popiera dążenie do powszechnego rozbrojenia. Mimo że nie wygląda to na logiczne myślenie o naszej wspólnej przyszłości, większość z nas zapewne podziela ten pogląd.

Wytłumaczeniem tego pozornego paradoksu jest fakt, że w przeprowadzonym sondażu większość pytanych opowiedziała się wprawdzie za aktywnymi negocjacjami na rzecz zakazu broni nuklearnej, ale wiele z tych osób deklarowało poparcie dla użycia takiej broni w pewnych groźnych okolicznościach, co oznaczałoby dalszą produkcję nowoczesnej broni. Innymi słowy, z sondażu wynika wyraźnie, że mimo iż większość ludzi popiera całkowitą likwidację technologicznie zaawansowanej broni, to użycie tej broni w trudnej militarnie sytuacji może okazać się niezbędne i dlatego większość z nas nie waha się poprzeć równoczesnej realizacji obu podejść.

Polityka zgodna z tak pozornie sprzecznymi poglądami nie jest oczywiście łatwa do przekonującej promocji i z pewnością nie będzie wspomagać negocjacji na rzecz polityki rozbrojenia. Trudno bowiem zaprzeczyć, że wprawdzie podstawą takiego podejścia jest ukryty pragmatyzm odpowiadający na obecne zagrożenia, ale łatwy do krytycznego wykorzystania niedostatek zawartej w tym logiki poważnie podważa skuteczność takich działań.

Głębszą interpretacją wyrażanej opinii wydaje się być przekonanie o konieczności rozbudowy technologicznie zaawansowanej broni z nadzieją, że w przyszłości będzie ją można zlikwidować. W dodatku rozbudowa tej broni łączona jest zapewne z nadzieją, że służyć ona będzie wyłącznie do odstraszania groźnego wroga, a nie do rzeczywistego użycia. Innymi słowy, w kontekście rozpatrywanego dylematu dotyczącego strategii bezpieczeństwa i moralności towarzyszącej podejmowanym decyzjom większość z nas popiera w myślach oba te podejścia, przypisując nowoczesnej broni potrzebę strategicznego istnienia ze względu na zapewnianie bezpieczeństwa, ale kierując się moralnością, wierzy w przyszłą jej likwidację bez uprzedniej potrzeby użycia.

Sytuacja ta tworzy niełatwą przestrzeń dla kreatywnej polityki, w ramach której poszukiwać trzeba zupełnie nowych opcji negocjacyjnych łączących aktualne potrzeby bezpieczeństwa z przyszłym szerokim rozbrojeniem. Przeszkód w podjęciu takich negocjacji jest niestety bardzo wiele.

Ze względu na swą potencjalną, globalną rolę w tak potrzebnym dążeniu do pokojowego współistnienia państw świata głównymi inicjatorami takich negocjacji powinny zapewne być USA, Rosja i Chiny. Nawet jednak pewne uzgodnienia między nimi byłyby dalekie od globalnego porozumienia. Trzeba bowiem pamiętać, że państwa o mniejszym potencjale militarnym traktują negocjacje prowadzone przez mocarstwa w globalnym kontekście jako próbę pozostawienia sobie decydującego wpływu na rozwój wydarzeń.

Niezależnie od tych problemów powinniśmy jednak szeroko apelować, aby jak najszybciej rozpoczęte zostały rozmowy niezależnie od faktu, że działania tak wielu państw zaprzeczają obecnie szansom na szybkie przyjęcie nowego układu postulującego skuteczne rozwiązanie omawianego dylematu. Takiego, który zapewniałby, aby realizowana misja demonstrowała realistyczną dbałość o trwałą współpracę międzynarodową na rzecz powszechnego bezpieczeństwa.

Michał Kleiber