Uśmiechy sprzed 1300 lat. Niezwykłe twarze Majów z El Mirador

Naturalnej wielkości głowy ze stiuku, zaprezentowane w Gwatemali, przyciągają uwagę uśmiechami, zmarszczonymi czołami i starannie wymodelowanymi rysami. Rzeźby z VII–VIII wieku pochodzą z El Mirador na północy kraju. Pokazują kunszt artystów, którzy potrafili nadać twarzom indywidualny charakter, łącząc obserwację człowieka z wyobrażeniami o władzy i świecie bogów.

Głowy rzucają też światło na późniejsze dzieje El Mirador

Przedstawione w listopadzie zabytki są efektem wieloletnich wykopalisk i prac konserwatorskich. Jak podał Reuters, należą do większego zespołu odnajdywanego podczas kolejnych sezonów badawczych. Archeolog Douglas Mauricio zwraca uwagę przede wszystkim na wyjątkowe nagromadzenie takich rzeźb przy jednej budowli. Ich znaczenie wynika więc zarówno z jakości wykonania, jak i z kontekstu, w którym zostały znalezione.

Badania dotyczą grupy budowli Casa del Coral, położonej we wschodniej części El Mirador, w departamencie Petén. Pierwsze rozpoznanie przeprowadzono w 2012 roku, a rok później rozpoczęto wykopaliska ratownicze. Już wcześniejsze opracowanie zespołu archeologów opisywało ponad 20 rzeźb i fragmentów. Najnowsza prezentacja pozwala zobaczyć rezultaty pracy nad znaleziskami, których historia badawcza liczy ponad dekadę.

Wiele głów wykonano, modelując stiuk na kamiennym rdzeniu lub trzpieniu. Materiał na bazie wapna umożliwiał kształtowanie powiek, ust, policzków i drobnych szczegółów twarzy. Rzeźby były też barwione. Według konserwatorki Lilian Vegi de Zea ich wykonanie wymagało współpracy osób przygotowujących masę, pigmenty i sam wizerunek.

Wyraziste rysy prowokują pytanie, czy patrzymy na twarze rzeczywistych ludzi. Część przedstawień badacze wiążą z osobami o wysokiej pozycji społecznej. Nie można jednak uznać całego zespołu za galerię mieszkańców miasta. Już w pierwszych publikacjach naukowych proponowano interpretacje odnoszące niektóre rzeźby do mitologii Majów i świata podziemnego. Realistyczna twarz mogła należeć także do przedstawienia istoty nadprzyrodzonej.

Naturalizm nie był w sztuce Majów zjawiskiem marginalnym. Historyk sztuki James Doyle z Metropolitan Museum of Art wskazuje, że rzeźbiarze przedstawiali władców, kobiety z królewskich dworów, jeńców oraz bóstwa z dużą dbałością o ludzką postać. Ukazywali gesty, pozycje ciała i relacje między uczestnikami scen. Pracowali w kamieniu, stiuku, drewnie, kości, muszli i wypalanej glinie.

Na dworach działali zawodowi malarze i rzeźbiarze. Niektórzy podpisywali swoje dzieła. Doyle przywołuje artystę Chakalte’, autora reliefu przedstawiającego władcę przyjmującego daninę. Takie świadectwa pozwalają dostrzec za zabytkami konkretnych twórców, ich umiejętności i zamówienia realizowane dla elit.

Zarazem portret służył określonemu celowi. Mógł podkreślać godność, autorytet albo związek przedstawionej osoby z religią. Uśmiech czy zmarszczone brwi nie są zatem prostym zapisem emocji uchwyconych w jednej chwili. Rzeźba mogła naśladować wygląd człowieka, a jednocześnie przekazywać odbiorcom starannie zaplanowany komunikat.

Praca konserwatorów zaczyna się od zabezpieczenia kruchego materiału

Odczytanie tych znaczeń utrudnia stan zachowania. Jak relacjonuje gwatemalska „Prensa Libre”, głowy odnajdywano poza pierwotnym miejscem ekspozycji, w obrębie budowli naruszonej przez rabusiów. Przemieszczone kamienie i fragmenty dekoracji komplikują ustalenie dawnego układu przedstawień.

Praca konserwatorów zaczyna się od zabezpieczenia kruchego materiału. Dopiero później można usuwać ziemię i korzenie, wzmacniać pęknięcia oraz przygotowywać obiekty do dalszych badań. Każda ingerencja wymaga rozpoznania, które elementy należą do oryginalnej rzeźby. Nadmierne oczyszczenie mogłoby zniszczyć informacje o technice wykonania.

Głowy rzucają też światło na późniejsze dzieje El Mirador. Powstały długo po przedklasycznym rozkwicie miasta, w okresie jego ponownego zasiedlenia przez mniejszą społeczność. To przypomnienie, że historia ośrodka nie kończyła się wraz z utratą dawnej potęgi.

Wiedzę o regionie uzupełniają również odkrycia dawnych miast Majów w Petén, pozwalające rekonstruować układ pałaców, placów i miejsc kultu. Głowy z El Mirador przybliżają inny wymiar tej przeszłości: sposób, w jaki mieszkańcy wyobrażali sobie ludzi i bogów oraz nadawali tym wyobrażeniom twarz.

Maciej Bzura

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 20 listopada 2026