Henri Giraud był kimś więcej niż rywalem de Gaulle’a

Henri Giraud

Henri Giraud należał do ludzi, którzy przywrócili Francji zdolność do walki, lecz w zbiorowej pamięci pozostał przede wszystkim przeciwnikiem Charles’a de Gaulle’a. Nowa biografia autorstwa jego wnuka, Henriego-Christiana Girauda, ma przywrócić właściwe proporcje między wojskowymi zasługami generała a jego polityczną porażką. Dla polskiego czytelnika jest również okazją do powrotu do rozmowy Katarzyny Stańko opublikowanej we „Wszystko co Najważniejsze”, dotyczącej francuskiej polityki wobec Stalina i Polski.

.W rozmowie „Charles de Gaulle postawił na Polskę komunistyczną” Henri-Christian Giraud przedstawiał rywalizację obu generałów jako konflikt wykraczający poza osobiste ambicje. W jego interpretacji dotyczył on również stosunku do Związku Sowieckiego i przyszłości Europy Środkowej. Nowa książka pozwala wrócić do tej rozmowy od strony biografii człowieka, którego nazwisko stało się symbolem przegranej alternatywy dla gaullizmu.

„Giraud. L’autre libérateur”, czyli „Giraud. Drugi wyzwoliciel”, ukazał się nakładem Éditions du Cerf w październiku 2026 roku. Wydawca przedstawia go jako opowieść o odbudowie francuskiej siły militarnej oraz zderzeniu dwóch odmiennych wizji polityki wewnętrznej i zagranicznej. To obszerna biografia licząca według oficjalnej karty wydawniczej 2112 stron, przygotowana przez autora, który był redaktorem naczelnym „Le Figaro Magazine” i od lat zajmuje się historią gaullizmu.

Biografia przeciwko zapomnieniu

Eric Roussel w recenzji opublikowanej 21 listopada 2026 roku w „Le Figaro Littéraire” odczytuje tę publikację jako próbę oddania sprawiedliwości postaci przesłoniętej przez późniejszych zwycięzców politycznych. Zwraca uwagę na rozmiar przedsięwzięcia, rozbudowaną bibliografię oraz liczne przytoczenia dokumentów, w tym materiałów wcześniej niepublikowanych. Podkreśla zarazem, że autor pisze o własnym dziadku, a więc podejmuje pracę historyczną z bardzo osobistą motywacją.

Z przedstawionego przez Roussela obrazu wyłania się przede wszystkim żołnierz ukształtowany przez doświadczenie frontowe. Ranny i wzięty do niewoli podczas pierwszej wojny światowej Giraud uciekł, wrócił do Francji i ponownie walczył. W następnej wojnie po raz kolejny znalazł się w niemieckich rękach, a jego ucieczka z twierdzy Königstein w kwietniu 1942 roku stała się jednym z najbardziej niezwykłych epizodów tej biografii. Dla recenzenta odwaga i determinacja generała pozostają zasadniczymi cechami jego portretu.

Roussel wskazuje także, że pozycja Girauda miała rzeczywiste oparcie w części francuskiego podziemia. Do generała odwoływały się sieć Alliance oraz Organisation de résistance de l’armée, czyli wojskowa organizacja ruchu oporu. Przywrócenie tych związków pamięci czytelników pozwala zobaczyć w nim samodzielnego uczestnika walki o wyzwolenie, z własnym zapleczem i autorytetem. Rywalizacja z de Gaulle’em stanowiła ważną część jego losu, ale nie wyczerpywała jego działalności.

Co Roosevelt obiecywał generałowi Giraudowi

O skali ówczesnych możliwości Girauda szczególnie wiele mówi amerykańska notatka z jego spotkania z Franklinem D. Rooseveltem 19 stycznia 1943 roku w Casablance. Prezydent rozważał utworzenie komitetu wyzwolenia Francji złożonego z obu generałów oraz przedstawiciela administracji cywilnej. W tym projekcie pierwszeństwo miało przypaść Giraudowi, podczas gdy dla de Gaulle’a przewidywano funkcję szefa sztabu, inspektora generalnego lub inne odpowiednie stanowisko. Na początku 1943 roku późniejszy polityczny zwycięzca nie był zatem dla Waszyngtonu oczywistym przywódcą francuskiego obozu.

W tej samej rozmowie Roosevelt przekazał Giraudowi zapewnienie dotyczące jakości amerykańskiej pomocy wojskowej. Odbudowywana armia miała otrzymywać nowoczesne wyposażenie, zamiast polegać na starszym sprzęcie pochodzącym z nadwyżek. Giraud podniósł również kwestię informacji kierowanej do rodaków, domagając się, aby o jej ostatecznym kształcie decydowali Francuzi. Zapis spotkania pokazuje więc dowódcę zabiegającego jednocześnie o uzbrojenie i o zachowanie francuskiego głosu w ramach alianckiej współpracy.

Jeszcze bardziej konkretny jest dokument z 24 stycznia 1943 roku, przechowywany w amerykańskim zbiorze „Foreign Relations of the United States”. W sporządzonym przez Girauda podsumowaniu rozmów w Anfie pojawia się wyposażenie dla trzech dywizji pancernych i ośmiu zmotoryzowanych. Program lotniczy obejmował 500 myśliwców, 300 bombowców i 200 samolotów transportowych. Liczby te pozwalają uchwycić rozmach projektu, którego stawką było wystawienie znaczących francuskich sił w ramach koalicji.

Dokumentacja rozróżnia przy tym zgodę co do zasady od szczegółowego zobowiązania dotyczącego dostaw. W późniejszych wyjaśnieniach generał George Marshall podkreślał, że terminy i wielkość transportów zależą od dostępnych statków oraz potrzeb pozostałych teatrów wojny. Odbudowa armii wymagała zatem kolejnych uzgodnień, organizacji przewozów i ustalania priorytetów. Właśnie na tym poziomie można ocenić praktyczny ciężar pracy Girauda, o której znaczeniu pisze jego wnuk.

Korsyka i wojskowy wymiar wyzwolenia

Drugim przykładem jest wyzwolenie Korsyki jesienią 1943 roku. W opracowaniu historyk Hélène Chaubin, opublikowanym przez francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych, operacja „Vésuve” została przedstawiona jako przedsięwzięcie przygotowane w Algierze przez Girauda i powierzone generałowi Henry’emu Martinowi. Pierwszych 109 żołnierzy batalionu szturmowego przewiózł do Ajaccio okręt podwodny „Casabianca”. Do walki weszły następnie między innymi marokańskie oddziały piechoty i goumierów, współdziałające z miejscowym ruchem oporu.

Walki o Bastię zakończyły się 4 października, a wyzwolona wyspa zyskała znaczenie wykraczające poza lokalną kampanię. Stała się bazą dla dalszych działań alianckich na Morzu Śródziemnym, w tym przygotowań do desantu w Prowansji. Ten ciąg wydarzeń pomaga zrozumieć sens określenia „drugi wyzwoliciel”: wkład Girauda można rozpatrywać poprzez konkretne operacje oraz warunki stworzone następnym kampaniom. Historia dowodzenia odsłania tu zasługi, które łatwo tracą wyrazistość w opowieści skupionej na zdobyciu politycznego przywództwa.

Problem relacji między armią a polityką pojawia się również w opracowaniu o odbudowie francuskich sił zbrojnych udostępnianym przez francuski resort obrony. Giraud koncentrował się na odtworzeniu armii i osiągnięciu zwycięstwa, podczas gdy de Gaulle łączył wysiłek militarny z jednością ruchu oporu oraz sprawowaniem suwerennej władzy. Różnica ta tłumaczy, dlaczego sukces wojskowego organizatora nie przesądzał o jego pozycji w powstających instytucjach państwowych. Obaj generałowie uczestniczyli w tej samej wojnie, lecz inaczej określali warunki francuskiego powrotu do podmiotowości.

Dlaczego ten spór dotyczy także Polski

W rozmowie z Katarzyną Stańko Henri-Christian Giraud nadał temu konfliktowi jeszcze szerszy wymiar. Przedstawiał swojego dziadka i Władysława Sikorskiego jako zdecydowanych antykomunistów, związanych z koncepcją otwarcia frontu w rejonie naddunajskim. W jego interpretacji kierunek alianckiej ofensywy miał znaczenie dla ograniczenia sowieckiej ekspansji w Europie Środkowej. Z tej perspektywy oceniał również stosunek de Gaulle’a do polskiego rządu na uchodźstwie i jego zbliżenie do Stalina.

Dla polskiego czytelnika takie ujęcie otwiera pytanie o związek między odzyskiwaniem francuskiej pozycji a przyszłością państw położonych dalej na wschód. Są to dwa różne punkty obserwacji tej samej wojny: odbudowa mocarstwowego statusu Francji oraz obrona niepodległości Polski. Zestawienie rozmowy z nową biografią zachęca do równoległego śledzenia obu perspektyw. Pozwala też zrozumieć, dlaczego historyczny spór francuskiego autora może budzić szczególne zainteresowanie nad Wisłą.

Rozmowa opublikowana przez „Wszystko co Najważniejsze” odsłaniała ponadto osobisty wymiar tych badań. Autor opowiadał o represjach, które po ucieczce generała dotknęły jego rodzinę, a także o szczególnej więzi łączącej go z dziadkiem. Podkreślał, że rodzinne nazwisko nakłada na niego obowiązek rygorystycznej pracy z archiwami. Ten deklarowany obowiązek warto mieć w pamięci, czytając ocenę Roussela dotyczącą dokumentacyjnej skali nowej biografii.

Zasługi wojenne i przegrana polityczna

Roussel nie sprowadza jednak książki do opowieści o krzywdzie wyrządzonej bohaterowi. Przypomina przywiązanie Girauda do idei rewolucji narodowej Vichy oraz jego opór wobec przywrócenia dekretu Crémieux, nadającego francuskie obywatelstwo Żydom algierskim. Wskazuje również, że Jean Monnet, początkowo wysłany przez Roosevelta z misją jednoczenia Francuzów wokół Girauda, stopniowo przesuwał poparcie ku de Gaulle’owi. W ocenie recenzenta polityczne ograniczenia generała pomagały jego rywalowi budować przewagę.

Istotna jest także uwaga Roussela, że biografia podejmuje trudne kwestie, w tym postawę Girauda w sprawie procesu Pierre’a Pucheu w Algierze w 1944 roku. Rodzinne zaangażowanie autora łączy się więc, według recenzenta, z gotowością przedstawienia kontrowersyjnych epizodów. Ocena ta ma znaczenie dla czytelnika zainteresowanego zarówno rehabilitacją zapomnianej postaci, jak i poznaniem źródeł jej porażki. Roussel uznaje patriotyzm generała, równocześnie opisując przyczyny jego politycznej słabości.

W recenzji pojawia się również Pierre Messmer, ówczesny minister sił zbrojnych Francji, który w 1961 roku z uznaniem mówił o odwadze i walorach osobistych dawnego rywala swojego przywódcy. Roussel przywołuje tę wypowiedź, aby pokazać możliwość oddania sprawiedliwości Giraudowi już po wygaśnięciu najostrzejszego konfliktu. Nowa biografia ma przywrócić rozmiar jego udziału w wyzwoleniu Francji. Dla czytelników „Wszystko co Najważniejsze” stanowi zarazem sposobność do ponownego namysłu nad pytaniami, które Henri-Christian Giraud postawił w rozmowie o Polsce, Stalinie i granicach francuskiej racji stanu.

Arkadiusz Jordan
Paryż
Henri-Christian Giraud, „Giraud. L’autre libérateur”, Éditions du Cerf, 2026, 2112 stron, 45 euro.

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 21 listopada 2026