Literacka Nagroda Nobla 2026. Krótka lista kandydatów

Za tydzień, w czwartek 8 października, Akademia Szwedzka ogłosi laureata Literackiej Nagrody Nobla 2026. Wśród nazwisk najczęściej pojawiających się w typowaniach są chińska pisarka Can Xue, Australijczyk Gerald Murnane, Rumun Mircea Cărtărescu oraz po raz pierwszy tak wysoko notowana Meksykanka Cristina Rivera Garza. Jak zwykle jednak w przypadku literackiego Nobla jedno pozostaje pewne: Akademia Szwedzka potrafi zaskakiwać.

Can Xue po raz kolejny wśród głównych faworytek

.Podobnie jak przed rokiem i dwoma laty wysoko oceniane są szanse 73-letniej chińskiej pisarki Can Xue. W Chinach ma opinię autorki niezależnej i pozostającej poza głównym nurtem oficjalnego życia literackiego, podczas gdy na świecie jej twórczość od dawna cieszy się uznaniem krytyków. Jej powieści dwukrotnie znalazły się na liście Międzynarodowego Bookera, a jedna z książek została przełożona na język szwedzki – co w spekulacjach przed ogłoszeniem Nobla zawsze przyciąga uwagę.

Polscy czytelnicy mogą znać Can Xue z opowiadań „Chatka na górze” i „Pył”, przełożonych przez Zofię Jakubów i opublikowanych w antologii „Kamień w lustrze. Antologia literatury chińskiej XX i XXI wieku”. W 2023 r. Państwowy Instytut Wydawniczy wydał „Ulicę Żółtego Błota”, pierwszą powieść Can Xue dostępną po polsku, a rok później ukazał się „Tajemniczy pociąg”. Dorobek pisarki obejmuje również około 120 opowiadań i 50 nowel. Naprawdę nazywa się Deng Xiaohua. Jej pseudonim literacki oznacza brudny wiosenny śnieg, który nie chce stopnieć.

Cristina Rivera Garza. Nowe nazwisko w czołówce typowań

.Po raz pierwszy tak wysoko w rankingach pojawia się Cristina Rivera Garza, meksykańska pisarka, eseistka i poetka. W Polsce właśnie ukazało się nakładem ArtRage jej „Niezniszczalne lato Liliany”. Książka otrzymała Nagrodę Pulitzera 2024 w kategorii wspomnienia.

Rivera Garza rekonstruuje w niej historię swojej siostry Liliany, która w wieku 20 lat została zamordowana przez byłego partnera niepotrafiącego pogodzić się z rozpadem związku. Osobista opowieść staje się zarazem historią przemocy wobec kobiet, pamięci i próby odzyskania głosu osoby, której życie zostało brutalnie przerwane.

Gerald Murnane. Wielki pisarz, którego świat wciąż odkrywa

.Wysoko w zakładach noblowskich ponownie znajduje się 87-letni Australijczyk Gerald Murnane, określony niegdyś przez „The New York Times” jako „największy żyjący pisarz anglojęzyczny, o którym większość ludzi nigdy nie słyszała”. W Polsce rzeczywiście przez wiele lat pozostawał niemal zupełnie nieznany. Pierwsza jego powieść przełożona na język polski – „Równiny” – ukazała się dopiero w ubiegłym roku nakładem wydawnictwa Czarne.

Pierwotnie wydana w 1982 r. książka opowiada o anonimowym filmowcu podróżującym po środkowej Australii. Dzięki pieniądzom bogatych właścicieli ziemskich zamierza stworzyć film o rozciągających się tam równinach. Sam Murnane pozostaje postacią równie osobną jak jego literatura. Nigdy nie leciał samolotem, unika wielu elementów współczesnej technologii, a pytany, czy udałby się do Szwecji po Nagrodę Nobla, odpowiadał, że podróży takiej nie planuje.

Amitav Ghosh i Nobel, na który Indie czekają od Tagore’a

.Do grona poważnych kandydatów zaliczany jest również indyjski pisarz Amitav Ghosh, autor m.in. „Żarłocznego przypływu”, „Szklanego pałacu” i „Chromosomu z Kalkuty”. Gdyby otrzymał nagrodę, byłby pierwszym indyjskim pisarzem nagrodzonym Literackim Noblem od czasu Rabindranatha Tagore’a, który otrzymał to wyróżnienie w 1913 r.

Ghosh od lat łączy w swojej prozie historię, doświadczenie kolonialne, migracje, handel oraz pytania o relacje człowieka ze środowiskiem. Jego nazwisko regularnie powraca więc w przednoblowskich zestawieniach.

Czy wreszcie Salman Rushdie?

.Innym weteranem noblowskich spekulacji jest Salman Rushdie. Autor „Szatańskich wersetów” od dziesięcioleci pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci światowej literatury. Po wydaniu tej książki został objęty fatwą, a przez wiele lat żył pod ochroną i w ukryciu.

Cztery lata temu podczas spotkania literackiego w stanie Nowy Jork został zaatakowany nożem. Przeżył, lecz w wyniku obrażeń stracił wzrok w jednym oku. Nazwisko Rushdiego regularnie powraca w dyskusjach o Noblu zarówno ze względu na znaczenie jego twórczości, jak i miejsce, jakie zajmuje w debacie o wolności słowa, religii i granicach literatury.

Mircea Cărtărescu i monumentalny „Solenoid”

.Wysoko notowany jest również Mircea Cărtărescu, jeden z najbardziej znanych współczesnych pisarzy rumuńskich. Jego powieści są rozbudowane, wielowarstwowe i nie należą do najłatwiejszej literatury. Cărtărescu łączy doświadczenie komunistycznej Rumunii z surrealizmem, snem, metafizyką i elementami realizmu magicznego.

Polscy czytelnicy znają m.in. jego „Dlaczego kochamy kobiety?” wydane przez Czarne oraz „Nostalgię” wydaną przez ArtRage. W tym roku ukazał się także polski przekład jego opus magnum – „Solenoidu”. To właśnie sukces tej książki i rosnąca międzynarodowa pozycja autora sprawiają, że Cărtărescu od kilku lat należy do nazwisk najczęściej wymienianych w kontekście Nobla.

Margaret Atwood, Haruki Murakami, Thomas Pynchon

Weteranką noblowskich rankingów pozostaje także Margaret Atwood – dwukrotna laureatka Bookera, autorka kilkunastu powieści, 15 tomów poezji i siedmiu zbiorów opowiadań. Jej najbardziej znana powieść, „Opowieść podręcznej”, doczekała się głośnej ekranizacji. Atwood od dziesięcioleci pozostaje jedną z najważniejszych autorek piszących o przemocy, władzy, płci i mechanizmach społeczeństw dystopijnych.

Bukmacherzy ponownie przyjmują również zakłady na zwycięstwo Harukiego Murakamiego, być może najbardziej znanego stałego uczestnika przednoblowskich spekulacji, oraz amerykańskiego pisarza Thomasa Pynchona. Na listach pojawia się także kanadyjska poetka i eseistka Anne Carson. W Polsce wydano między innymi jej „Piękno męża”, „Słodko-gorzki eros”, „Dekreację. Wiersze, eseje, opera” oraz „Autobiografię czerwonego”. Wśród innych nazwisk wymienianych przed tegorocznym werdyktem znajdują się Michel Houellebecq, Colm Tóibín, Pierre Michon oraz Karl Ove Knausgård.

Nobel lubi zaskakiwać

.W przypadku Literackiej Nagrody Nobla rankingi bukmacherskie mają jednak ograniczoną wartość prognostyczną. Akademia Szwedzka wielokrotnie wybierała twórców, którzy nie należeli do najbardziej oczywistych kandydatów i których nazwiska nie funkcjonowały szeroko poza światem krytyki literackiej.

Tak było choćby w przypadku Abdulrazaka Gurnaha, którego zwycięstwo było zaskoczeniem dla dużej części czytelników. Także amerykańska poetka Louise Glück czy norweski dramaturg i prozaik Jon Fosse przed otrzymaniem Nobla nie należeli do autorów głównego nurtu kultury masowej. Dlatego w tegorocznych spekulacjach pojawiają się także nazwiska pochodzące spoza najbardziej oczywistego kręgu światowych bestsellerów. Jednym z nich jest mieszkający w Szwecji kurdyjski pisarz Salim Barakat, tworzący po arabsku. Powraca także nazwisko kenijskiego pisarza Ngũgĩ wa Thiong’o, który świadomie odszedł od pisania po angielsku na rzecz rodzinnego języka gikuyu, uzasadniając tę decyzję potrzebą „dekolonizacji literatury”. Od wielu lat w gronie kandydatów znajduje się również syryjski poeta Adonis, jeden z najwybitniejszych współczesnych twórców języka arabskiego.

Czy Akademia ponownie nagrodzi kobietę?

.W ostatnich latach decyzje Akademii często układały się w niemal naprzemienny rytm nagradzania kobiet i mężczyzn. W 2025 r. Literacką Nagrodę Nobla otrzymał węgierski pisarz László Krasznahorkai za – jak uzasadnił Komitet Noblowski – „przekonującą i wizjonerską twórczość, która w obliczu apokaliptycznego lęku potwierdza moc sztuki”. Rok wcześniej laureatką była południowokoreańska pisarka Han Kang, w 2023 r. Norweg Jon Fosse, a w 2022 r. Francuzka Annie Ernaux.

Jeżeli Akademia utrzyma ten obserwowany w ostatnich latach rytm, może to sprzyjać spekulacjom wokół Can Xue, Cristiny Rivery Garzy, Margaret Atwood czy Anne Carson. Nie istnieje jednak żadna formalna zasada nakazująca Akademii naprzemienne nagradzanie kobiet i mężczyzn. I właśnie dlatego wszystkie przednoblowskie rankingi należy traktować przede wszystkim jako literacką zabawę.

Jak wybiera się laureata Literackiej Nagrody Nobla?

.Literacka Nagroda Nobla przyznawana jest przez Akademię Szwedzką od 1901 r. Akademia liczy 18 członków – pisarzy, poetów, filologów, historyków oraz przedstawicieli szwedzkiego życia intelektualnego. Bezpośrednie prace nad wyborem laureata prowadzi Komitet Noblowski. W tym roku składa się on z sześciu osób, a przewodniczy mu Anders Olsson. Kandydatury mogą zgłaszać członkowie Akademii Szwedzkiej oraz podobnych instytucji w innych państwach, profesorowie literatury i filologii, dotychczasowi laureaci Literackiej Nagrody Nobla oraz przewodniczący określonych stowarzyszeń literackich. Lista nominowanych pozostaje tajna. Nazwiska kandydatów mogą zostać ujawnione dopiero po upływie 50 lat. Dlatego wszystko, co dzieje się przed ogłoszeniem laureata – rankingi bukmacherów, typowania krytyków, obserwowanie przekładów na język szwedzki czy próby odgadywania zainteresowań Akademii – pozostaje spekulacją. Ostateczną odpowiedź poznamy 8 października. I jak niemal co roku przy literackim Noblu, równie interesujące jak pytanie „kto?” pozostaje pytanie: czy tym razem Akademia Szwedzka postawi na wielkiego weterana światowej literatury, czy ponownie zmusi czytelników do odkrycia nazwiska, którego wcześniej nie znali.

Jarosław Kowalski / PAP