Niezwykłe malowidła jaskiniowe z Meksyku. Powstawały przez ponad 2 tys. lat

Po pięciu latach prac konserwatorskich zakończono zabezpieczanie niezwykłych malowideł naskalnych znajdujących się w jaskini Cueva de las Monas w północnym Meksyku. Stanowisko skrywa dzieła tworzone na przestrzeni ponad 2 tys. lat – od około 300 r. p.n.e. aż po XIX stulecie. Na ścianach jaskini zachowały się ślady pozostawione przez kilka społeczności zamieszkujących dzisiejszy stan Chihuahua, w tym Tarahumarów i Apaczów.

Malowidła z Cueva de las Monas

Stanowisko leży w północno-wschodniej części Sierra de Majalca, niespełna 60 km od miasta Chihuahua. Sama Cueva de las Monas jest największą z jaskiń tworzących miejscowy kompleks archeologiczny. Na jej ścianach przetrwały przedstawienia powstałe w bardzo różnych okresach, dzięki czemu miejsce stanowi wyjątkowy zapis obecności kilku społeczności zamieszkujących północ dzisiejszego Meksyku.

Badacze zwracają uwagę przede wszystkim na różnorodność stylistyczną i tematyczną zachowanych wizerunków. Obok motywów wywodzących się z dawnych tradycji przedhiszpańskich występują tam również symbole świadczące o zetknięciu miejscowej ludności z chrześcijaństwem. Część kompozycji powstała już po rozpoczęciu działalności hiszpańskich misjonarzy w regionie.

Na podstawie dotychczasowych badań Enrique Chacón Soria, archeolog związany z ośrodkiem INAH w Chihuahua, wyodrębnił co najmniej trzy etapy rozwoju sztuki naskalnej w tym miejscu. Najdawniejszy z nich datowany jest na około 300 r. p.n.e. W tamtym czasie jaskinia mogła służyć jako okresowe schronienie lub obozowisko grup łowiecko-zbierackich, które zajmowały się również rybołówstwem.

Znacznie późniejsze przedstawienia łączone są z Tarahumarami. Ich powstawanie obejmowało zarówno okres sprzed podboju hiszpańskiego, jak i stulecia kolonialne, zwłaszcza XVII i XVIII wiek. Wśród widocznych motywów znalazły się odniesienia do znaczenia pejotlu w miejscowej kulturze, a jednocześnie symbole, które można wiązać z oddziaływaniem religii katolickiej.

Kolejna warstwa przedstawień powstała już około XIX wieku. Archeolodzy przypisują część tych malowideł grupom Apaczów, które również pozostawiły swoje ślady w Cueva de las Monas. W efekcie wnętrze jaskini stało się swoistym archiwum obrazującym kolejne etapy historii i przemian kulturowych tego obszaru.

Pięć lat walki o zachowanie stanowiska

Prace zabezpieczające prowadzono w latach 2021–2026 pod nadzorem meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii. Konserwatorzy skupiali się między innymi na wzmacnianiu fragmentów skały, które z czasem stały się niestabilne. Erozja i naturalne starzenie się podłoża powodowały, że część malowideł była narażona na trwałe uszkodzenie lub odspojenie od powierzchni ściany.

Do problemów wynikających z działania środowiska dochodziły szkody pozostawione przez ludzi odwiedzających jaskinię bez kontroli. Na skałach znaleziono napisy i rysunki wykonane sprayem, ołówkiem oraz węglem. W niektórych miejscach widoczne były też nacięcia ostrymi narzędziami, a także ślady po substancjach wylewanych bezpośrednio na zabytkowe przedstawienia.

Zespół konserwatorski skoncentrował się przede wszystkim na tych partiach jaskini, w których ryzyko utraty malowideł było największe. Interwencje objęły stabilizację osłabionych powierzchni, ograniczanie skutków wandalizmu oraz dokumentowanie zmian zachodzących w obrębie stanowiska. Równolegle specjaliści analizowali procesy odpowiedzialne za degradację pigmentów i samego podłoża skalnego.

Choć zasadnicza część projektu została ukończona w pierwszej połowie 2026 r., ochrona Cueva de las Monas ma być kontynuowana. INAH pracuje nad rozwiązaniami, które pozwolą lepiej zabezpieczyć stanowisko przed kolejnymi ingerencjami. Jaskinia nie została przygotowana do masowego ruchu turystycznego, a ewentualne udostępnienie jej zwiedzającym będzie wymagało ścisłych ograniczeń, tak aby zachowane malowidła mogły przetrwać kolejne dekady.

Marcin Jarzębski