Landrat przywraca praworządność

Fraza „zamach stanu” ma cztery wieki historii i dwa przeciwne znaczenia: cios, który państwo zadaje prawu w imię swojego ocalenia, i cios zadany państwu przez tego, kto chce je sobie podporządkować. Polska tradycja polityczna, od rokoszu po „Solidarność”, od początku wiedziała, że tych znaczeń rozdzielić się nie da, bo prawo było dla niej umową, a nie rozkazem. Warto się nad tym na chwilę zatrzymać – pisze Maciej ŚWIRSKI

Co pierwotnie oznaczał zamach stanu?

Fraza „zamach stanu” wróciła do polskiego języka publicznego z siłą, jakiej nie miała od maja 1926 roku. Pada z obu stron naraz i w obu kierunkach, bo jedni oskarżają tych, którzy rządzili wczoraj, a drudzy tych, którzy rządzą dzisiaj. Wyrażenie stało się pociskiem, a od pocisku nikt nie wymaga definicji.

Tymczasem fraza ma historię i ta historia rozstrzyga spór, w którym jej dziś używamy. Już sama jej budowa brzmi dziwnie: dlaczego „stanu”, a nie „państwa”? Po polsku „stan” to kondycja, położenie, warstwa społeczna, tryb nadzwyczajny, a państwo nazywamy po prostu państwem. A jednak mówimy: racja stanu, mąż stanu, zdrada stanu, tajemnica stanu, zamach stanu. W tych pięciu zwrotach „stan” znaczy coś, czego poza nimi już nie znaczy. Są to skamieliny języka, który rozumiał państwo inaczej niż my, i jak każda skamielina opowiadają o epoce, w której powstały.

W 1639 roku Gabriel Naudé, erudyta, wówczas bibliotekarz kardynała Bagniego w Rzymie, a później Mazarina, wydał w dwunastu egzemplarzach Considérations politiques sur les coups d’État. Była to instrukcja dla ludzi władzy, pisana z myślą o kilku czytelnikach, i coup d’État znaczył w niej coś, co dzisiejszego czytelnika zaskakuje.

Coup d’État był w niej czynem władzy: działaniem, które suweren podejmuje nagle, w tajemnicy, z pominięciem zwyczajnego prawa, ponieważ zwyczajne prawo nie wystarcza do ratowania państwa. O obalaniu władzy nie ma tam mowy. Naudé odróżniał maximes d’État, jawne i przewidywalne zasady rządzenia, których uzasadnienie poprzedza czyn, od coups d’État, uderzeń, które spadają, zanim ktokolwiek usłyszy ich zapowiedź, i których pierwszą zasadą jest tajemnica utrzymana do końca. Pierwsze są regułą, drugie wyjątkiem, koniecznym dlatego, że państwo staje czasem wobec zagrożenia, na które reguły nie przewidziały odpowiedzi.

Przykładem, przy którym Naudé zatrzymał się najdłużej, była noc św. Bartłomieja. Wiedział, że rzeź hugenotów z 1572 roku potępiają już w jego czasach zarówno protestanci, jak i katolicy, a mimo to nazwał ją czynem bardzo słusznym i godnym uwagi, o przyczynie więcej niż prawowitej, choć o skutkach niebezpiecznych. Zarzut stawiał wyłącznie wykonaniu: rzeź zrobiono tylko do połowy i nie chciano jej dokończyć, więc zamiast uśmierzyć wojnę, wywołała następną, jeszcze groźniejszą. W oczach Naudégo jedyną wadą rzezi było to, że pozostała niedokończona.

Coup znaczy po francusku cios, uderzenie, a coup d’État to cios zadany przez państwo. Dopełniacz jest tu podmiotowy, jak w zwrocie „decyzja króla”: to król decyduje, nie o królu się decyduje. Naudé pisał z wnętrza całej tradycji: Giovanniego Botera i jego Della ragion di Stato (1589), które dało Europie pojęcie racji stanu, Machiavellego czytanego przez Francuzów z fascynacją i zgrozą, Tacyta, którego analizy władzy cesarskiej były dla wykształconych Europejczyków podręcznikiem polityki. Racja stanu dostarczała uzasadnienia, zamach stanu był działaniem podejmowanym w jej imię. Przez półtora wieku coups d’État oznaczały czyny monarchów, takie jak aresztowanie ministra, zerwanie sojuszu albo rozwiązanie zgromadzenia, zawsze uderzenia z góry.

Kiedy zamach państwa stał się zamachem na państwo

Inwersja dokonała się we Francji, w ciągu pięćdziesięciu lat dzielących 18 brumaire’a od 2 grudnia.

W listopadzie 1799 roku generał Bonaparte obalił Dyrektoriat, a współcześni sięgnęli po słowo Naudégo jeszcze w jego pierwotnym sensie czynu nagłego i pozaprawnego, podjętego w imię ratowania republiki przed anarchią. Bonaparte przedstawiał się jako ten, kto ocala państwo przed jego własnymi, skorumpowanymi instytucjami. Tyle że podmiotem coup przestał być suweren. Był nim generał, który suwerenem dopiero się stawał, i to właśnie przez ten czyn.

2 grudnia 1851 roku Ludwik Napoleon, legalnie wybrany prezydent II Republiki, rozwiązał Zgromadzenie Narodowe, aresztował opozycję i w rok później ogłosił się cesarzem. Od tego dnia nikt w Europie nie miał już wątpliwości, że coup d’État to bezprawne przejęcie pełni władzy przez kogoś, kto miał jej tylko część. Marks w Osiemnastym brumaire’a Ludwika Bonaparte (1852) utrwalił sens negatywny i dopisał słynne zdanie o tragedii powtarzającej się jako farsa. Dopełniacz podmiotowy stał się przedmiotowym: zamach na państwo zamiast zamachu państwa.

Fraza zmieniła znaczenie, bo zmieniło się rozumienie suwerena. Dopóki suwerenem jest król, uderzenie króla w prawo pozostaje czynem państwa, gdyż król i państwo to jedno. Gdy suwerenem staje się naród wyrażający swą wolę w konstytucji, każde uderzenie w prawo jest uderzeniem w państwo, bo prawo jest państwem. Wyrażenie zostało to samo; przesunął się punkt, z którego na nie patrzymy.

Pruski porządek ponad prawem

Kalki europejskie zdradziły oryginał każda na swój sposób, ale dla polskiej historii liczy się jedna, niemiecka.

Staatsstreich, uderzenie państwa, zachowało całą dwuznaczność francuskiego dopełniacza. W kulturze niemieckiej ta dwuznaczność rozstrzygała się jednak inaczej niż we Francji, ponieważ Niemcy, a ściślej Prusy, wypracowały w XVIII i XIX wieku własną odpowiedź na pytanie o źródło prawa. Odpowiedzią był Ordnung: porządek jako wartość samoistna, poprzedzająca wolność i uzasadniająca władzę. Taki był sens państwa Fryderyka II i biurokracji Steina i Hardenberga; taki jest sens filozofii Hegla, dla którego państwo jest „rzeczywistością idei etycznej”, a jednostka osiąga wolność przez uczestnictwo w nim i podporządkowanie. Pojęcie Rechtsstaat, rozpowszechnione przez Roberta von Mohla w latach trzydziestych XIX wieku jeszcze w sensie liberalnym, u Friedricha Juliusa Stahla i prawników doby bismarckowskiej nabrało znaczenia formalnego i oznaczało państwo, które samo jest prawem i rządzi za pomocą prawa. Historycy nazwą ten ustrój z perspektywy czasu Obrigkeitsstaat, państwem zwierzchności, w którym porządek przychodzi z góry, a obywatel jest najpierw poddanym.

W tym systemie Staatsstreich w sensie Naudégo nie mógł być nawet problemem, bo państwo uderzające w prawo w imię porządku nie robiło nic sprzecznego ze sobą. Porządek stał ponad prawem, a prawo było narzędziem porządku. Bismarck, rządzący w latach 1862–1866 bez uchwalonego budżetu, wbrew parlamentowi, w oparciu o „teorię luki”, nie miał poczucia, że dokonuje zamachu stanu; w jego własnym rozumieniu zapewniał państwu ciągłość, której parlament zapewnić nie potrafił. Liberalna większość Landtagu odrzucała budżet rok po roku i wyborcy ją w tym podtrzymywali, dopóki zwycięstwo pod Sadową nie odmieniło nastrojów. Wtedy ten sam parlament uchwalił indemnizację, która wstecz zalegalizowała cztery lata rządów bez budżetu, a Bismarck w zamian przyznał, że konstytucję naruszył. Pruska opinia publiczna przyjęła jego wykładnię w chwili, gdy porządek okazał się zwycięski, i odtąd uważała ją za swoją.

Polska tradycja prawa jako umowy

Polska tradycja polityczna wyrosła na przeciwnym założeniu, a przeciwieństwo to jest osią polskich dziejów.

Rzeczpospolita szlachecka nie znała suwerena w sensie francuskim ani porządku w sensie pruskim. Suwerenem był naród polityczny, a prawo nie spływało z góry; było umową: pacta conventa, artykuły henrykowskie, przywileje. Król był stroną umowy, nie jej źródłem. Z tego założenia wynikała instytucja bez odpowiednika we Francji i w Prusach: rokosz, zbrojne wystąpienie przeciw królowi podejmowane w obronie prawa, które król rzekomo złamał. Rokoszanie Zebrzydowskiego w 1606 roku i Lubomirskiego w 1665 byli przekonani, że zamach stanu udaremniają: to król, łamiąc umowę, uderza w Rzeczpospolitą, a oni jej bronią. Powstawał w ten sposób zamach stanu bez zamachowca, w którym każda strona uderza w imię prawa.

Ta sama struktura, w formie konfederacji, towarzyszyła upadkowi państwa, przetrwała go i stała się rdzeniem tradycji insurekcyjnej. Konfederacja barska, insurekcja kościuszkowska, powstanie listopadowe, styczniowe, wreszcie Solidarność: w każdym z tych wystąpień Polacy podejmowali działanie pozaprawne wobec władzy, którą uznawali za nieprawowitą, i czynili to w imię porządku prawnego, który uważali za własny i trwający mimo faktycznej władzy. Akt insurekcji z 24 marca 1794 roku wzywa do przywrócenia Rzeczypospolitej, której prawo nadal obowiązuje, choć jej terytorium zajęły obce wojska. Manifest Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 roku przemawia w imieniu narodu i jego praw. Dwadzieścia jeden postulatów z sierpnia 1980 roku zaczyna się od konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy ratyfikowanych przez PRL: strajkujący robotnicy wytykają państwu, że łamie własne prawo.

W tradycji polskiej prawo jest zatem czymś, co wspólnota ma i co władza może stracić; w tradycji pruskiej prawo nadaje władza, a wspólnota je przyjmuje. Dlatego polska tradycja insurekcyjna wygląda z Berlina jak permanentny zamach stanu narodu, który co pokolenie podnosi rękę na porządek, a pruski Ordnung wygląda z Warszawy jak permanentny zamach stanu w sensie Naudégo, dokonywany przez władzę, która co pokolenie uderza w prawo w imię porządku i nazywa to praworządnością.

Polnische Wirtschaft

Dwa stulecia wzajemnego nierozumienia skrystalizowały się w jednym niemieckim zwrocie: polnische Wirtschaft. Polska gospodarka, polskie gospodarowanie, czyli bałagan, niechlujstwo, niezdolność do porządku. Hubert Orłowski prześledził dzieje tego stereotypu w książce z 1996 roku i pokazał, że narodził się w ostatniej ćwierci XVIII wieku, w pruskiej literaturze podróżniczej i w pismach urzędników obejmujących ziemie pierwszego zaboru. Jego zadaniem było uzasadnienie: skoro Polacy nie potrafią gospodarować, rozbiory są aktem cywilizacyjnym. Fryderyk II pisał do Woltera jesienią 1772 roku, że pojechał do świeżo zabranych Prus Królewskich znosić poddaństwo, reformować barbarzyńskie prawa i zaprowadzać ład w kraju, gdzie samo to słowo było nieznane, a d’Alembertowi obiecywał, że biednych Irokezów będzie oswajał z europejską cywilizacją. Stereotyp ten obsługiwał potem germanizację, Kulturkampf, Hakatę, politykę osadniczą, a w wersji skrajnej usprawiedliwiał to, co nastąpiło po 1939 roku: skoro Polacy nie potrafią zorganizować państwa, trzeba je im odebrać i zorganizować za nich.

Istotą stereotypu jest utożsamienie porządku z porządkiem narzuconym z góry oraz wniosek, że społeczność, która porządku z góry nie przyjmuje, nie ma porządku w ogóle. Polnische Wirtschaft mówi o polskiej gospodarce niewiele; jest raczej tłumaczeniem polskiej tradycji umownego, oddolnego prawa na język, w którym prawo oddolne nie istnieje, a więc jest nieporządkiem.

Dziś jest to zwrot głęboko nieprawdziwy, jeśli kiedykolwiek był prawdziwy. Kraj, który w ciągu trzydziestu pięciu lat zbudował gospodarkę rynkową, sieć autostrad i system bankowy, a następnie przeszedł kryzys 2008 roku bez ratowania banków z budżetu, czego Niemcy o sobie powiedzieć nie mogą, i który jako jedyny w Unii zamknął rok 2009 wzrostem (według ówczesnych danych Eurostatu 1,6 procent przy spadku unijnego PKB o ponad 4 procent, po późniejszych rewizjach blisko 3 procent), nie jest krajem polnische Wirtschaft. Stereotyp przeżył swoją podstawę. Stereotypy jednak umierają dopiero wtedy, gdy przestają być potrzebne, a ten jest potrzebny nadal, bo nadal legitymizuje.

Przywracanie praworządności wbrew prawu

Od grudnia 2023 roku władza w Polsce działa według schematu, który z filologicznej perspektywy daje się odczytać bez trudu. Instytucje państwa zostają przez rządzących uznane za wadliwe, ukształtowane niewłaściwie, obsadzone przez ludzi o kwestionowanej legitymacji. Naprawa drogą ustawową jest zablokowana, więc sięga się po środki pozaustawowe: uchwały w miejsce ustaw, czyny w miejsce aktów prawnych, nieuznawanie orzeczeń, przejmowanie organów konstytucyjnych z pominięciem procedur, które te organy mają chronić. Uzasadnienie pozostaje jedno i wraca w każdym wystąpieniu: przywracamy praworządność.

Jest to konfiguracja Naudégo: suweren faktyczny uderza w prawo, bo prawo mu przeszkadza, i nazywa to ratowaniem państwa. W polskim kontekście dochodzi jednak coś, co rozstrzyga o sensie całej operacji. Słowo „praworządność” użyte w ten sposób nie należy do polskiej tradycji prawnej. Samo słowo jest stare; kalką jest pojęcie. Praworządność rozumiana jako porządek, który władza przywraca z góry, wbrew istniejącemu prawu, w imię porządku wyższego, to Ordnung w polskim przebraniu, Rechtsstaat w jego bismarckowskim sensie państwa, które samo jest prawem i dlatego prawa złamać nie może.

Kalką jest także założenie, które za tym stoi, i jest to kalka z niemieckiego rozumienia historii Polski. Przyjmuje się, że polskie instytucje przed 2023 rokiem były chaosem wymagającym uporządkowania z góry, że społeczność, która wybrała tamte władze i ukształtowała tamte organy, wytworzyła nieporządek, że porządek trzeba dopiero przywieźć i zainstalować wbrew procedurom, bo procedury są częścią nieporządku. Tak brzmi polnische Wirtschaft przełożona na język współczesnej polityki wewnętrznej w Polsce. Władza, która mówi „przywracamy praworządność”, mówi o własnym kraju to, co pruski urzędnik mówił o Prusach Królewskich w 1773 roku, z tą różnicą, że pruski urzędnik był cudzoziemcem.

Ten język spotkał się z uznaniem w Berlinie i Brukseli, a narzędziem nacisku, które poprzedziło zmianę władzy, były instytucje unijne działające według logiki, w której porządek definiuje centrum, a peryferie go przyjmują. Spór o praworządność między Warszawą a Brukselą w latach 2016–2023 był w swej głębokiej strukturze sporem między dwiema koncepcjami źródła prawa: tą, w której prawo wyrasta ze wspólnoty politycznej i jej wyborów, i tą, w której prawo przychodzi z zewnątrz jako warunek przynależności do porządku. Rozstrzygnęły go fundusze, którymi dysponowała jedna ze stron, a to, co nastąpiło po grudniu 2023, jest wdrożeniem zwycięskiej koncepcji przez władzę krajową, która przyjęła ją za własną.

Dwa języki jednej debaty

Polska debata o zamachu stanu toczy się więc w dwóch językach naraz.

Kto mówi o zamachu stanu, używa wyrażenia w sensie Naudégo i używa go trafnie: władza uderza w prawo w imię racji stanu, a uderzenie w prawo jest w polskiej tradycji uderzeniem we wspólnotę, bo prawo należy do wspólnoty, nie do władzy. Kto odpowiada, że zamachu nie ma, bo nikt nie wyprowadził wojska na ulice, używa sensu z 1851 roku, a ten sens, przeniesiony do Polski, jest importem: zakłada, że legalność władzy mierzy się wyłącznie sposobem jej objęcia, czyli dokładnie tak, jak mierzył ją pruski Rechtsstaat.

Polska tradycja insurekcyjna, od rokoszu po Solidarność, mierzyła prawowitość inaczej. Władza prawowita to taka, która dotrzymuje umowy; władza, która umowę łamie, choćby objęła rządy legalnie, prawowitość traci, a wystąpienie przeciw niej jest odparciem zamachu stanu. Tak rozumowali konfederaci i Kościuszko, tak rozumowali robotnicy Stoczni Gdańskiej, gdy wytykali państwu, że łamie własne ustawy. Jest to jedna z najstarszych w Europie, obok angielskiej, tradycji prawa rozumianego jako więź, a polnische Wirtschaft widział w niej tylko ten, kto nie znał innego prawa niż rozkaz.

Fraza „zamach stanu” niesie w sobie oba dopełniacze, podmiotowy i przedmiotowy: zamach stanu i zamach na stan. Cztery wieki jej historii uczą, że tych znaczeń nie da się rozdzielić, bo każde uderzenie władzy w prawo jest zarazem uderzeniem w państwo. Naudé nie mógł tego dostrzec, skoro państwem był dla niego król, Bismarck nie mógł, skoro państwem był dla niego porządek. Polska tradycja widziała to od początku, ponieważ państwo było dla niej umową, a umowy nie ratuje się przez jej złamanie.

Ręka, która się unosi

„Stan” w tej frazie to status: stanie, trwanie, utrzymywanie się rzeczy w pozycji. Państwo w tym starym sensie to ani aparat, ani urzędy, ani budżet, lecz stan rzeczy, w którym istnieje wspólnota zdolna do działania, związana prawem, które uznaje za własne. Zamach stanu jest zamachem na tak rozumianą wspólnotę, niezależnie od tego, czy wykonuje go uzurpator z zewnątrz, czy władza legalnie wybrana, która uznała, że porządek, tak jak go rozumie z pruska, jest ważniejszy od umowy.

Polszczyzna, nazywając to zamachem, a nie ciosem, zachowała pamięć o geście: o ręce, która unosi się do uderzenia, choć jeszcze nie wiadomo, kogo trafi. Historia Polski uczy, że trafia zawsze w to samo. Władza, która przywraca porządek wbrew prawu, ma innego przodka niż Rzeczpospolita: pruskiego landrata, który w 1773 roku objeżdżał Prusy Królewskie i notował w raporcie, że tubylcy nie znają porządku i trzeba im go dopiero przynieść.

Maciej Świrski