Dieta nie zatrzymuje czasu, może jednak wpływać na tempo biologicznego starzenia

Nie istnieje sposób odżywiania, który zatrzymałby upływ czasu, ale coraz więcej badań wskazuje, że to, co jemy przez lata, może mieć związek z tempem, w jakim starzeje się nasz organizm. Najnowsza analiza opublikowana w „Nature Communications” pokazuje, że spośród kilku uznawanych za zdrowe modeli żywienia szczególnie wyraźny związek z korzystniejszymi wskaźnikami biologicznego starzenia wykazały dieta DASH oraz dieta nordycka. Co jednak równie istotne, badanie sugeruje, że dla zdrowia może mieć znaczenie nie tyle znalezienie jednej „idealnej” diety, ile trwałe przestrzeganie podstawowych zasad dobrego odżywiania.

.Człowiek ma co najmniej dwa rodzaje wieku. Pierwszy zapisany jest w kalendarzu i przesuwa się w tym samym tempie dla wszystkich: rok pozostaje rokiem niezależnie od sposobu życia, aktywności fizycznej czy tego, co znajduje się na talerzu. Drugi, biologiczny, opisuje natomiast kondycję organizmu i może przebiegać w różnym tempie. Dwie osoby mające po sześćdziesiąt lat nie muszą być biologicznie równie stare, ponieważ ich organizmy przez dziesięciolecia podlegały innemu działaniu chorób, używek, ruchu, stresu, środowiska i diety. Jednym ze sposobów mierzenia tego procesu są tak zwane zegary epigenetyczne. Nie badają one zmian samego kodu genetycznego, lecz pewne modyfikacje wpływające na aktywność genów, przede wszystkim wzorce metylacji DNA. To właśnie na ich podstawie można próbować określić, czy organizm biologicznie starzeje się szybciej czy wolniej, niż wynikałoby wyłącznie z wieku metrykalnego.

Naukowcy związani z kilkoma niemieckimi ośrodkami postanowili sprawdzić, czy sposób żywienia pozostawia ślad również na tym poziomie. W analizie wykorzystali dane 6470 uczestników Rhineland Study w wieku od 30 do 95 lat. Średnia wieku wynosiła nieco ponad 56 lat, a 57 proc. badanych stanowiły kobiety. Uczestnicy szczegółowo opisywali swoje zwyczaje żywieniowe, a badacze na tej podstawie oceniali, w jakim stopniu ich codzienne jedzenie odpowiadało dziesięciu różnym modelom diety. Następnie zestawili te informacje z wynikami badań metylacji DNA wykonanych na podstawie próbek krwi.

Nie jedna dieta, lecz kilka dróg do podobnego celu

.Badacze nie ograniczyli się do porównania ludzi „jedzących zdrowo” i „jedzących niezdrowo”. Zestawili ze sobą kilka odmiennych sposobów żywienia, między innymi dietę śródziemnomorską, DASH, MIND, dietę nordycką, Alternate Healthy Eating Index, różne warianty diet opartych na roślinach oraz model EAT–Lancet. To ważne rozróżnienie, ponieważ pod wspólnym określeniem „zdrowa dieta” kryją się w rzeczywistości bardzo różne koncepcje. Jedne powstały przede wszystkim z myślą o układzie sercowo-naczyniowym, inne o sprawności poznawczej, jeszcze inne łączą troskę o zdrowie człowieka z wpływem produkcji żywności na środowisko.

Mimo tych różnic wyłonił się dość spójny obraz. Im większa zgodność codziennego sposobu odżywiania uczestników z zasadami zdrowych modeli żywieniowych, tym korzystniejsze były zazwyczaj mierzone u nich wskaźniki epigenetycznego starzenia. Najbardziej konsekwentne zależności odnotowano dla diety DASH i nordyckiej: jako jedyne spośród analizowanych zdrowych modeli były one istotnie związane ze wszystkimi trzema zastosowanymi wskaźnikami – GrimAge Acceleration, PhenoAge Acceleration oraz DunedinPACE. Różnica pomiędzy tymi miernikami nie jest jedynie techniczna. GrimAge i PhenoAge próbują opisywać nagromadzony biologiczny ciężar starzenia, podczas gdy DunedinPACE ma odzwierciedlać raczej aktualne tempo tego procesu. Oznacza to, że autorzy nie badali jednego abstrakcyjnego „wieku biologicznego”, lecz kilka jego różnych wymiarów.

DASH. Dieta stworzona dla serca

.Dieta DASH – Dietary Approaches to Stop Hypertension – została opracowana przede wszystkim jako sposób żywienia pomagający ograniczyć ryzyko nadciśnienia. Nie opiera się na jednym cudownym składniku, lecz na całej strukturze diety. Jej podstawę stanowią warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe i orzechy, uzupełniane między innymi przez ryby, drób oraz produkty mleczne o niższej zawartości tłuszczu. Jednocześnie ogranicza się spożycie soli, cukrów prostych, słodzonych napojów oraz produktów bogatych w tłuszcze nasycone.

W najnowszym badaniu silniejsze przestrzeganie zasad DASH wiązało się z korzystniejszym wynikiem wszystkich trzech miar starzenia epigenetycznego. Co ciekawe, w analizie zmian metylacji DNA pojawiły się również szlaki biologiczne związane z funkcjonowaniem i rozwojem serca, w tym z zastawkami sercowymi. Nie oznacza to oczywiście, że dieta DASH „steruje rozwojem zastawek” u dorosłego człowieka. Wynik pokazuje raczej, że związane z nią różnice epigenetyczne dotyczyły również procesów biologicznych powiązanych z układem sercowo-naczyniowym. Jest to interesujące również dlatego, że DASH od początku projektowano właśnie z myślą o zdrowiu serca i naczyń. Badanie epigenomu dostarcza więc kolejnej warstwy danych sugerujących, że wpływ sposobu żywienia może być widoczny znacznie głębiej niż tylko w pomiarach ciśnienia, masy ciała czy poziomu cholesterolu.

Północ zamiast Morza Śródziemnego

.Drugim modelem, który wyróżnił się w analizie, była dieta nordycka. Jej logika przypomina częściowo dietę śródziemnomorską, lecz wykorzystuje przede wszystkim produkty tradycyjnie dostępne w krajach północnej Europy.

Dużą rolę odgrywają w niej warzywa, w tym warzywa korzeniowe i kapustne, produkty pełnoziarniste, owoce jagodowe, rośliny strączkowe, a także ryby i owoce morza. Produkty roślinne mają zajmować większą część jadłospisu niż żywność pochodzenia zwierzęcego. To wynik ciekawy także z perspektywy Europy Środkowej. W debacie na temat zdrowego odżywiania niemal automatycznie uprzywilejowaną pozycję otrzymuje dieta śródziemnomorska, kojarzona z oliwą, warzywami, rybami i kuchnią południa Europy. Badanie pokazuje tymczasem, że zdrowy model żywienia nie musi być dokładną imitacją kuchni włoskiej czy greckiej. Podobne zasady można budować na produktach zakorzenionych w innych tradycjach kulinarnych.

Być może ważniejsza od geograficznej nazwy diety okazuje się bowiem jej struktura: duża ilość nieprzetworzonych produktów roślinnych, pełnych ziaren i błonnika, odpowiednia podaż zdrowych tłuszczów, obecność ryb oraz ograniczenie produktów wysoko przetworzonych, cukru i nadmiaru tłuszczów nasyconych.

MIND i biologiczny ślad pamięci

.W analizie znalazła się również dieta MIND, której pełna nazwa – Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay – wskazuje na połączenie elementów diety śródziemnomorskiej i DASH z naciskiem na ochronę mózgu.

Model ten szczególnie promuje produkty kojarzone z korzystnym wpływem na funkcje poznawcze, między innymi warzywa liściaste, owoce jagodowe, produkty pełnoziarniste i orzechy. W wykorzystywanym przez badaczy indeksie uwzględniano także umiarkowane spożycie wina, choć samo badanie nie jest argumentem za rozpoczynaniem spożycia alkoholu ze względów zdrowotnych. W przypadku MIND pewne zmiany metylacji DNA pojawiały się w szlakach związanych z poznaniem, uczeniem się, pamięcią oraz rozwojem aksonów neuronów ośrodkowego układu nerwowego. Autorzy podkreślają jednak, że są to związki wymagające dalszych badań, a nie dowód, że określona dieta poprzez konkretną zmianę epigenetyczną bezpośrednio poprawia pamięć.

Różne produkty, podobna biologia

Być może najciekawszym rezultatem badania nie jest jednak zwycięstwo któregoś z modeli dietetycznych. Kiedy naukowcy przyjrzeli się konkretnym miejscom metylacji DNA, zauważyli, że różne diety wiązały się często ze zmianami w innych fragmentach genomu. Na poziomie pojedynczych markerów podobieństwo było więc stosunkowo niewielkie.

Kiedy jednak zeszli poziom głębiej i sprawdzili, jakich procesów biologicznych dotyczą te zmiany, obraz radykalnie się uporządkował. Ponad 70 proc. związanych z dietami szlaków biologicznych było wspólnych. Dotyczyły one między innymi metabolizmu, sygnalizacji między komórkami, struktury komórkowej oraz neurogenezy. Można więc dojść do podobnego biologicznego rezultatu, korzystając z nieco innych zestawów produktów. To ważna wiadomość w kulturze żywienia, która często próbuje odnaleźć jedną najlepszą dietę, jeden superprodukt albo pojedynczy składnik odpowiadający za zdrowie. Badanie sugeruje raczej coś mniej spektakularnego, ale być może znacznie ważniejszego: organizm reaguje na całościowy sposób żywienia, a różne dobre modele mogą uruchamiać częściowo wspólne mechanizmy biologiczne.

Nie każda dieta roślinna jest zdrowa

.Szczególnie dobrze widać to na przykładzie dwóch modeli zaklasyfikowanych jako mniej korzystne. Jednym była tak zwana niezdrowa dieta roślinna. Sama rezygnacja z produktów zwierzęcych nie przesądza bowiem jeszcze o jakości żywienia. Jadłospis może być formalnie roślinny, a jednocześnie opierać się przede wszystkim na słodyczach, słodzonych napojach, oczyszczonych produktach zbożowych i wysoko przetworzonej żywności, przy niewielkiej ilości warzyw, owoców, pełnych ziaren czy roślin strączkowych.

Drugim niekorzystnym modelem była dieta o wysokim indeksie prozapalnym, zawierająca więcej składników wiązanych z nasilaniem procesów zapalnych i mniej tych, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, takich jak błonnik czy nienasycone kwasy tłuszczowe. Oba modele wiązały się z mniej korzystnymi wskaźnikami epigenetycznego starzenia. W przypadku indeksu diety prozapalnej zależność utrzymywała się także w analizie obejmującej oba badane zbiory danych. To kolejny argument, by nie redukować dyskusji o odżywianiu do prostych podziałów: roślinne przeciwko zwierzęcemu, tłuszcze przeciwko węglowodanom czy jedna modna dieta przeciwko drugiej. Istotna pozostaje jakość całego jadłospisu.

Wynik sprawdzono ponownie

.Siłą badania jest również próba powtórzenia rezultatów w niezależnej grupie. Po analizie 6470 uczestników Rhineland Study naukowcy sprawdzili swoje wnioski na danych 1034 osób uczestniczących w badaniu EPIC-Potsdam. Związki pomiędzy jakością diety i dwoma dostępnymi w tej grupie wskaźnikami wieku epigenetycznego okazały się podobne zarówno pod względem kierunku, jak i wielkości efektu. W połączonej analizie szczególnie konsekwentne wyniki uzyskano między innymi dla DASH, diety nordyckiej, AHEI oraz indeksu diety prozapalnej. Nie oznacza to jednak, że można na podstawie badania powiedzieć: „dieta DASH odmładza organizm”.

Badanie miało charakter obserwacyjny, a podstawowa analiza Rhineland Study wykorzystywała dane zebrane w jednym punkcie czasowym. Informacje dotyczące diety pochodziły ponadto z kwestionariuszy częstotliwości spożycia, które wymagają od uczestników odtworzenia swoich zwyczajów żywieniowych z poprzedniego roku i są podatne na błędy pamięci oraz niedokładności. Sami autorzy zwracają uwagę także na ograniczenia związane ze składem badanych populacji – obie kohorty były w zdecydowanej większości niemieckie i europejskiego pochodzenia – oraz na możliwość działania czynników, których nie udało się całkowicie uwzględnić w analizach statystycznych. To rozróżnienie jest kluczowe. Badanie pokazuje związek pomiędzy sposobem żywienia a markerami starzenia biologicznego, a nie prosty dowód przyczynowo-skutkowy. Nie wiemy na jego podstawie, o ile lat przedłuży życie zmiana jadłospisu ani czy rozpoczęcie diety DASH w określonym wieku cofnie biologiczny zegar.

Najważniejsza może być zwyczajność

.W świecie dietetyki poszukującym kolejnych przełomów najbardziej interesujący wniosek z tego badania jest w pewnym sensie mało widowiskowy. Nie znaleziono jednego produktu, który zatrzymuje starzenie. Nie pojawiła się również dieta, której przewaga nad wszystkimi pozostałymi byłaby absolutna. Wyłonił się natomiast wspólny mianownik: większa ilość warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych, odpowiednia podaż błonnika i nienasyconych tłuszczów, większy udział dobrej jakości produktów roślinnych, obecność ryb w części modeli oraz ograniczenie cukru, nadmiernej ilości soli, tłuszczów nasyconych i wysoko przetworzonej żywności.

Autorzy badania sami dochodzą do wniosku, że wybór konkretnej nazwy zdrowej diety może być mniej istotny niż konsekwentne przestrzeganie ogólnych zasad dobrego żywienia. Jednocześnie poszczególne modele – jak DASH w odniesieniu do układu krążenia czy MIND w kontekście funkcji poznawczych – mogą mieć własne, bardziej specyficzne cechy warte dalszych badań. W perspektywie biologicznego starzenia nie chodzi więc prawdopodobnie o znalezienie jednego sposobu na oszukanie czasu. Znacznie bardziej prawdopodobne jest coś prostszego: przez dziesięciolecia organizm sumuje tysiące małych decyzji. To, co regularnie znajduje się na talerzu, jest jedną z nich – i wygląda na to, że ten zapis można odnaleźć nawet w epigenomie.

Jarosław Kowalski / PAP