Dwujęzyczny mózg bez mitów. Co badania naprawdę mówią o korzyściach z nauki w dwóch językach

Dziecko uczące się w dwóch językach ma być bystrzejsze, lepiej się skupiać, a na starość później zachorować na alzheimera. Takie obietnice rodzice znajdą w poradnikach, folderach szkół i w internecie. Badania ostatnich dwóch dekad część z nich potwierdziły, część mocno podważyły, a jedną z najczęstszych obaw – że dwa języki opóźniają mowę – niedawno sprawdzili naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego. Co wiadomo na pewno, co pozostaje sporne i co z tego wynika dla rodziców, którzy rozważają edukację dwujęzyczną?

Od „szkodliwej” dwujęzyczności do „supermózgu”

Przez pierwszą połowę XX wieku w psychologii przeważał pogląd, że dwujęzyczność dzieciom szkodzi. Miała obniżać wyniki testów inteligencji, spowalniać rozwój mowy i wprowadzać zamęt. Wiele ówczesnych badań porównywało jednak dzieci imigrantów, często z uboższych rodzin, testowane w języku, którego dopiero się uczyły. Wyniki mówiły więcej o warunkach badania niż o samej dwujęzyczności.

Przełom przyniosła praca Elizabeth Peal i Wallace’a Lamberta z 1962 roku. Badacze z Montrealu staranniej dobrali grupy porównawcze i stwierdzili, że dzieci dwujęzyczne wypadają w testach lepiej od jednojęzycznych. W kolejnych dekadach, głównie za sprawą prac Ellen Bialystok z York University w Toronto, rozwinęła się hipoteza „przewagi dwujęzycznej”. Osoba dwujęzyczna nieustannie kontroluje, którego języka używa, a drugi wycisza. Miałaby więc trenować uwagę, hamowanie reakcji i przełączanie się między zadaniami, czyli tak zwane funkcje wykonawcze.

Hipoteza była prosta, atrakcyjna i łatwa do opowiedzenia. Szybko trafiła do mediów, a stamtąd do materiałów szkół i przedszkoli. Nauka poszła tymczasem dalej: pojawiły się badania na dziesiątkach tysięcy osób, metaanalizy i próby powtórzenia wcześniejszych wyników. Obraz, który się z nich wyłania, jest mniej efektowny, ale dla rodziców znacznie bardziej użyteczny.

Mit: dwa języki opóźniają mowę

Najczęstsza obawa dotyczy najmłodszych dzieci. Jeśli maluch słyszy w domu dwa języki, a pierwsze słowa pojawiają się później niż u rówieśników, łatwo obwinić dwujęzyczność. Zespół MultiLADA z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego sprawdził to na dużej próbie. Rodzice notowali nowe słowa i pierwsze wypowiedzi dzieci w bezpłatnej aplikacji StarWords, która działała jak dzienniczek mowy.

Do analizy trafiło 302 dzieci dwujęzycznych wychowywanych poza Polską. W domu słyszały polski, a na zewnątrz angielski, norweski, niemiecki lub inny język otoczenia. Każde zestawiono z dzieckiem jednojęzycznym z Polski tej samej płci, w tym samym wieku i z rodzicem o podobnym wykształceniu. Obie grupy wypowiadały pierwsze słowo średnio około 15. miesiąca życia. Dziesięć słów miały w słowniku około 17. miesiąca, a pierwsze proste połączenia wyrazów tworzyły około 19. miesiąca.

Warunek jest jeden: rozwój dziecka dwujęzycznego trzeba oceniać w obu językach łącznie. Słownik dwulatka policzony tylko po polsku będzie uboższy niż u rówieśnika, który zna wyłącznie polski. Po dodaniu słów z drugiego języka tempo okazuje się takie samo. Dla logopedów i pediatrów wynika z tego praktyczna wskazówka. Jeśli dziecko dwujęzyczne naprawdę mówi z opóźnieniem, przyczyn trzeba szukać tak jak u każdego innego dziecka, a nie zakładać z góry, że „miesza mu się w głowie”.

Samo mieszanie języków również nie świadczy o zamęcie. Według badaczy z UW małe dzieci dobrze wiedzą, że posługują się dwoma systemami. Rzadziej wtrącają słowa z drugiego języka, gdy rozmawiają z kimś, kto zna tylko jeden z nich. Sięgają po obce słowo wtedy, gdy przychodzi im do głowy szybciej niż odpowiednik. To oszczędność wysiłku, a nie brak rozróżnienia.

Obietnica sporna: lepsza koncentracja i samokontrola

Ta część hipotezy przewagi dwujęzycznej najmocniej przeniknęła do reklam. Dziecko dwujęzyczne ma lepiej się skupiać, sprawniej przełączać między zadaniami i łatwiej ignorować rozpraszacze. Właśnie tutaj badania ostatnich lat przyniosły największe rozczarowanie.

Zespół fińskiej badaczki Minny Lehtonen zebrał w 2018 roku wyniki 152 badań z udziałem dorosłych, łącznie 891 porównań. Przed korektą o błąd publikacyjny przewaga osób dwujęzycznych była bardzo mała. Błąd publikacyjny polega na tym, że prace z „ciekawym” wynikiem łatwiej trafiają do druku niż te, w których niczego nie znaleziono. Po korekcie przewaga zniknęła. W badaniu ponad 11 tysięcy uczestników, którzy rozwiązywali 12 zadań sprawdzających funkcje wykonawcze, osoby dwujęzyczne również nie wypadły lepiej.

U dzieci obraz jest podobny. Metaanaliza Hilde Gunnerud i współpracowników z 2020 roku objęła 143 porównania grup dzieci i młodzieży do 18. roku życia. Ogólny efekt był marginalny. Wyraźniejsza przewaga pojawiała się w badaniach dzieci z rodzin klasy średniej oraz w pracach jednego laboratorium. To może sugerować, że pochodzenie społeczne i metody badawcze wyjaśniają więcej niż sama dwujęzyczność. Po korekcie niewielką przewagę zachowało tylko przełączanie się między zadaniami.

Kolejna metaanaliza, opublikowana w 2021 roku w „Psychological Science”, objęła blisko 11 tysięcy dzieci dwujęzycznych i ponad 12 tysięcy jednojęzycznych w wieku od 3 do 17 lat. Po uwzględnieniu błędu publikacyjnego efekt spadł praktycznie do zera.

Szczególnie przekonujące są dane z amerykańskiego projektu ABCD, w którym przebadano 4524 dzieci w wieku 9–10 lat z całych Stanów Zjednoczonych. Badacze nie znaleźli przekonujących dowodów na przewagę dzieci dwujęzycznych w hamowaniu reakcji, uwadze, przełączaniu się ani elastyczności poznawczej. Odnotowali za to nieco mniejszy zasób słów angielskich u dzieci dwujęzycznych. Różnica ta w dużej mierze znikała jednak po uwzględnieniu statusu społeczno-ekonomicznego rodzin. Kierujący badaniem Anthony Dick zaznaczał przy tym, że jego zdaniem korzyści z nauki drugiego języka zdecydowanie przewyższają koszty.

Debata nie jest całkowicie zamknięta. Część badaczy, m.in. John Grundy, przekonuje, że nieudane powtórzenia wynikają z różnic w zadaniach i doborze grup. Twierdzi też, że tam, gdzie różnice się pojawiają, częściej przemawiają na korzyść osób dwujęzycznych. Dla rodzica wniosek pozostaje jednak prosty. Wybór szkoły dwujęzycznej w nadziei, że dziecko będzie lepiej się koncentrować, opiera się na obietnicy, której nauka dziś nie potwierdza.

Alzheimer: pytanie wciąż otwarte

Najbardziej nośna obietnica dotyczy starości. W badaniach retrospektywnych, które analizują dokumentację osób już chorych, u pacjentów dwujęzycznych objawy demencji pojawiały się później. W pracy kanadyjskiej opóźnienie wynosiło około pięciu lat, w badaniu przeprowadzonym w Indiach około czterech i pół roku.

Badania prospektywne, które śledzą zdrowych ludzi przez lata, nie potwierdzają jednak, że dwujęzyczność chroni przed zachorowaniem. W przeglądzie zespołu z University College London z 2017 roku ryzyko demencji u ponad 5,5 tysiąca osób dwujęzycznych było praktycznie takie samo jak u jednojęzycznych. Autorzy zwrócili uwagę, że wyniki retrospektywne mogą zniekształcać różnice w wykształceniu. Zniekształcać je może też to, kiedy chorzy z różnych kultur zgłaszają się do lekarza.

Zwolennicy hipotezy odpowiadają, że oba typy badań mierzą co innego. Dwujęzyczność miałaby nie zmniejszać ryzyka choroby, lecz budować tak zwaną rezerwę poznawczą. Dzięki niej mózg dłużej radziłby sobie z postępującymi zmianami, zanim pojawią się objawy.

Ostrożności wymagają natomiast popularne w sieci zestawienia, według których w krajach dwujęzycznych demencja występuje rzadziej. Porównania całych państw nie pozwalają oddzielić wpływu języka od różnic w ochronie zdrowia, diagnostyce czy strukturze wieku ludności. Dla rodzica siedmiolatka ochrona przed chorobą, która może się pojawić za kilkadziesiąt lat i której związek z dwujęzycznością pozostaje sporny, nie jest dobrym argumentem przy wyborze szkoły.

Co jest dobrze udokumentowane

Po odjęciu obietnic spornych zostaje zestaw korzyści mniej widowiskowych, ale znacznie solidniej potwierdzonych. Dotyczą one bezpośrednio tego, co dzieje się w szkole.

Sam język

W dyskusjach o „mózgu dwujęzycznym” najbardziej oczywista korzyść bywa pomijana. Najlepiej przebadanym modelem nauki w drugim języku są kanadyjskie programy immersji francuskiej, uruchomione w 1965 roku w St. Lambert pod Montrealem. Anglojęzyczni uczniowie, którzy uczyli się przedmiotów po francusku, osiągali znacznie wyższą praktyczną biegłość we francuskim niż rówieśnicy na zwykłych lekcjach tego języka. Najlepiej rozwijali rozumienie ze słuchu i czytanie, czasem niemal na poziomie rodzimych użytkowników. Mówienie i pisanie pozostawały słabsze.

Bez straty dla języka ojczystego i innych przedmiotów

To odpowiedź na drugą najczęstszą obawę: czy nauka w obcym języku nie odbywa się kosztem ojczystego. Kanadyjskie ewaluacje prowadzone przez ponad trzy dekady pokazały, że uczniowie wczesnej immersji zdobywają biegłość we francuskim bez widocznej straty dla umiejętności szkolnych w angielskim. Jeśli pojawiało się opóźnienie w czytaniu i pisaniu po angielsku, w większości obszarów znikało w ciągu roku od wprowadzenia lekcji tego języka. Najdłużej wyrównywała się ortografia, ale w piątej klasie różnic zwykle już nie było.

Jeszcze mocniejszy dowód pochodzi z Portland w stanie Oregon. Miejsc w tamtejszych programach dwujęzycznych było mniej niż chętnych, więc przydzielano je w drodze losowania. Pozwoliło to porównać dzieci, które wylosowały miejsce, z tymi, które go nie dostały. Obie grupy były niemal identyczne pod względem motywacji i zamożności rodzin.

Badanie przeprowadzone przez RAND Corporation objęło około 1600 uczniów. Uczniowie programów dwujęzycznych wyprzedzali rówieśników w czytaniu po angielsku o około siedem miesięcy nauki w piątej klasie i o około dziewięć miesięcy w ósmej. W matematyce i przedmiotach przyrodniczych nie zyskali, ale też nic nie stracili.

Wyniki z Kanady i Stanów Zjednoczonych dotyczą dzieci, których język ojczysty był zarazem językiem otoczenia. W takiej samej sytuacji jest polskie dziecko uczące się po angielsku w Polsce: polszczyznę słyszy w domu, na podwórku, w sklepie i w mediach. Szkoła nie może jednak pominąć polskiego. W programach kanadyjskich uczniowie nadrabiali różnice właśnie wtedy, gdy wprowadzano lekcje języka ojczystego. Dobrze zorganizowana edukacja w dwóch językach nie musi więc być grą o sumie zerowej.

Świadomość metajęzykowa

Metaanaliza 63 badań z udziałem ponad 6 tysięcy osób, opublikowana w 2010 roku, powiązała dwujęzyczność m.in. z wyższą świadomością metajęzykową. To zdolność myślenia o języku jako o systemie. Obejmuje zauważanie, że słowo jest umowną etykietą, że zdanie może być poprawne gramatycznie i zarazem bezsensowne, a tę samą treść da się ująć na różne sposoby.

Część innych efektów wskazanych w tamtym przeglądzie, dotyczących uwagi i pamięci roboczej, zakwestionowały późniejsze, większe analizy. Krytyka ostatnich lat skupiła się jednak na funkcjach wykonawczych, a nie na świadomości metajęzykowej. W szkole ta umiejętność przydaje się choćby przy analizie gramatyki i nauce kolejnych języków.

Rozumienie perspektywy rozmówcy

Najciekawsze, choć wymagające potwierdzenia, są badania zespołu z University of Chicago. Dzieci w wieku 4–6 lat miały zrozumieć prośbę dorosłego, który nie widział wszystkich przedmiotów na stole. Dzieci jednojęzyczne wybierały właściwy przedmiot mniej więcej w co drugiej próbie, a dwujęzyczne w 77 procentach. Równie dobrze, w 76 procentach, radziły sobie dzieci mówiące jednym językiem, które regularnie słyszały wokół siebie inny.

Badacze tłumaczą to doświadczeniem społecznym. Dziecko w środowisku wielojęzycznym stale obserwuje, kto do kogo mówi, w jakim języku i kto kogo rozumie. Badanie objęło jednak tylko 72 dzieci, dlatego należy je traktować jako trop, a nie pewnik.

Co z tego wynika przy wyborze szkoły

Najsolidniejsze argumenty za edukacją dwujęzyczną dotyczą samego języka. Chodzi o to, że można go zdobyć bez straty dla ojczystego i dla pozostałych przedmiotów. Efekt zależy od ilości i jakości kontaktu z językiem. Badacze z UW zwracają uwagę, że u dzieci dwujęzycznych jeden język zwykle dominuje, bo kontakt z oboma bywa nierówny. Dominacja zmienia się z czasem: w latach szkolnych przewagę często zdobywa język szkoły i otoczenia.

Oceniając szkołę dwujęzyczną, rodzic może zadać kilka konkretnych pytań:

• Ile czasu dziennie dziecko spędza w drugim języku i w jakich sytuacjach: tylko na lekcjach języka czy także na matematyce, przyrodzie, w czasie zabawy i posiłków?
• Czy drugi język służy do nauki przedmiotów, czy jest tylko jednym z nich?
• Z kim dziecko rozmawia w tym języku? Czy są to nauczyciele, dla których jest on językiem pracy, i rówieśnicy, którzy nie znają polskiego?
• Jak szkoła organizuje czytanie i pisanie po polsku i jak mierzy postępy w obu językach?

W modelu immersji drugi język obejmuje cały dzień szkolny. Tak swój sposób pracy opisuje np. dwujęzyczna szkoła podstawowa Da Vinci’s w Krakowie. Po angielsku prowadzone są tam lekcje, zabawy i pozostałe zajęcia. Dzieci słuchają opowiadań i piosenek, oglądają filmy w oryginale i używają języka w rozmowach z nauczycielami oraz z rówieśnikami z innych krajów. Taki kontakt – codzienny, wielogodzinny i potrzebny do zwykłego porozumienia się – jest bliski warunkom programów, których wyniki opisano wyżej.

Trzeba też znać realistyczne oczekiwania. Rozumienie drugiego języka wyprzedza zwykle mówienie i pisanie. Dzieci, które trafiają do takiej szkoły później, często przez pewien czas głównie słuchają, zanim zaczną mówić. Jeśli czytania uczy się najpierw w drugim języku, w języku ojczystym mogą się pojawić przejściowe różnice, najczęściej w ortografii. Badania kanadyjskie pokazują, że przy systematycznej nauce obu języków różnice te się wyrównują.

Daria M. Tayé