Georges PEREC i świat, którego nie wolno przeoczyć
Georges Perec opisywał mieszkania, przedmioty i zwyczajne ulice z uwagą, którą literatura rezerwowała zwykle dla wielkich wydarzeń. Za jego katalogami i językowymi grami kryła się jednak biografia naznaczona Zagładą oraz pytanie o możliwość odbudowania świata po utracie najbliższych. Paryska wystawa pozwala zobaczyć w autorze „Rzeczy” jednego z najprzenikliwszych świadków powojennej Europy.
.W mieszkaniu można sporządzić spis mebli, książek i naczyń, a mimo to nie dowiedzieć się prawie niczego o jego mieszkańcach. Można też przyjrzeć się tym samym rzeczom tak uważnie, że zaczną ujawniać ambicje właścicieli, ich pochodzenie, lęki i niespełnione pragnienia. Georges Perec uczynił z takiego patrzenia jedną z najważniejszych metod swojej literatury. Z pozornie ubogiego materiału codzienności wydobywał opowieść o człowieku, którego życie rozgrywa się między potrzebą zakorzenienia a doświadczeniem znikania.
Wystawa „Georges Perec modes d’emploi”, prezentowana we francuskiej Bibliotece Narodowej od 13 października 2026 do 14 lutego 2027 roku, gromadzi blisko trzysta obiektów. Rękopisy, fotografie, rysunki i przedmioty otwierają dostęp do warsztatu pisarza, który łączył niezwykłą pomysłowość z cierpliwością obserwatora. Pokaz przygotowany przez Claire Lesage i Jean-Luca Joly’ego daje również sposobność, aby umieścić jego twórczość w historii europejskiego XX wieku. W tym ujęciu pytanie o sposób budowania powieści staje się pytaniem o to, jak ocalić ludzkie doświadczenie przed zapomnieniem.
Georges Perec dorastał w cieniu przerwanej historii
Urodził się w Paryżu 7 marca 1936 roku, w rodzinie żydowskiej przybyłej z Polski. Jego ojciec zginął podczas wojny w czerwcu 1940 roku, matka została deportowana do Auschwitz w lutym 1943 roku i nie wróciła. Chłopiec przeżył okupację, ukrywając się w Vercors, a po wojnie wychowywali go krewni. W życiu późniejszego autora „Życia instrukcji obsługi” zabrakło więc osób, które mogłyby objaśnić mu początek jego własnej opowieści.
Pamięć rodzinna zazwyczaj powstaje we wspólnocie: ktoś przypomina okoliczności wykonania fotografii, wyjaśnia dawne przeprowadzki, koryguje dziecięce wyobrażenia. U Pereca taki obieg został gwałtownie przerwany. W rezultacie dojrzały pisarz musiał pracować z rozproszonymi śladami, z cudzymi relacjami i z niepewnością własnych wspomnień. Jego literatura pozwala rozpoznać szczególny wymiar wojennej katastrofy: zniszczeniu ulegają również warunki, w których człowiek może poznać i opowiedzieć swoją przeszłość.
Perec wchodził zarazem w dorosłość we Francji odbudowującej się, modernizującej i coraz intensywniej konsumującej. Powojenne dekady wzrostu gospodarczego, nazywane później Trente Glorieuses, przyniosły nowe wyposażenie mieszkań, masową reklamę i poszerzenie aspiracji społecznych. Równocześnie trwały spory o dekolonizację, odpowiedzialność intelektualisty i język zdolny opisać zmieniające się społeczeństwo. Biografia pozbawionego rodziców dziecka spotkała się w ten sposób z epoką, która przyszłość coraz chętniej przedstawiała za pomocą obrazów dostatku.
Należał też do świata pracy wykonywanej z dala od literackiego rozgłosu: był dokumentalistą w laboratorium neurobiologicznym CNRS. Zestawienie tego zajęcia z późniejszymi katalogami, klasyfikacjami i układami jego książek stanowi ciekawy trop interpretacyjny, choć nie wyjaśnia samo w sobie źródeł pisarskiej wyobraźni. Przypomina natomiast, że twórca najbardziej kunsztownych konstrukcji literackich przez lata funkcjonował również w codzienności instytucji badawczej.
Rzeczy miały obiecywać lepsze życie
Rozgłos przyniosła mu w 1965 roku nagrodzona Renaudot powieść „Rzeczy”, opatrzona podtytułem „Historia lat sześćdziesiątych”. Jej bohaterowie, Jérôme i Sylvie, wyobrażają sobie życie poprzez mieszkania, stroje, wygodę i przedmioty świadczące o dobrym smaku. Pragną swobody, lecz własne spełnienie potrafią opisać przede wszystkim językiem posiadania. Pisarz przygląda się momentowi, w którym obietnica dobrobytu zaczyna organizować również wyobraźnię i poczucie osobistej wartości.
Historyczny sens tej opowieści sięga dalej niż krytyka zakupowych przyzwyczajeń. Dla społeczeństw wychodzących z wojennego niedostatku urządzone mieszkanie i dostęp do wygód oznaczały rzeczywisty postęp, bezpieczeństwo oraz odzyskiwaną godność. Perec pokazuje jednak, jak łatwo miarą udanego życia staje się życie wyobrażone przez kogoś innego. Bohaterowie nieustannie porównują swój stan z obrazem przyszłości, przez co teraźniejszość pozostaje dla nich niewystarczająca.
W „Rzeczach” słychać dialog z Flaubertem, a także z rozwijaną przez Rolanda Barthes’a wrażliwością na społeczne znaczenia przedmiotów i codziennych komunikatów. W badaniach nad powieścią wskazywano również na proustowski wymiar rzeczy jako nośników pamięci o utraconych osobach. Oba odczytania pomagają zrozumieć niejednoznaczność Pereca: przedmiot może uczestniczyć w tworzeniu społecznej iluzji, ale może też zachować ślad czyjejś obecności. Szafa, książka albo fotografia uzyskują znaczenie dzięki relacjom, w które zostały włączone.
Z tej perspektywy jego twórczość można czytać jako badanie nowoczesnej obietnicy zakorzenienia. Powojenne społeczeństwo podpowiadało, że własne miejsce da się urządzić, kupując odpowiednie wyposażenie i przyjmując właściwy styl życia. Doświadczenie Pereca pozwala zapytać, ile z domu pozostaje dostępne za pośrednictwem rzeczy, gdy zabrakło osób tworzących jego pierwotny sens. Napięcie między dostatkiem a utratą nadaje tej pozornie chłodnej prozie szczególną intensywność.
Reguły pisania i granice porządku
W 1967 roku Perec dołączył do Oulipo, założonego siedem lat wcześniej przez Raymonda Queneau i François Le Lionnais. Grupa traktowała literaturę jako obszar poszukiwania możliwości otwieranych przez świadomie przyjmowane ograniczenia. Zakaz używania określonej litery, kombinatoryczny schemat albo wybrana reguła kompozycji miały skłaniać autora do odkrywania rozwiązań, po które sam nawyk nigdy by nie sięgnął. W takim warsztacie twórcza wolność stawała się również umiejętnością wynajdywania własnych warunków pracy.
Najbardziej znanym eksperymentem Pereca pozostaje wydana w 1969 roku „La Disparition”, powieść napisana bez litery „e”. Czytelnik wchodzi w świat, którego język działa dzięki nieustannemu obchodzeniu wielkiej nieobecności. To doświadczenie można odczytywać w związku z biografią pisarza, choć językowa pomysłowość utworu zachowuje również własną energię i przyjemność gry. Brak uzyskuje tu postać zasady organizującej całe opowiadanie, a nie wyłącznie tematu, o którym narrator przekazuje informacje.
Inny rodzaj pracy z utratą przyniosła książka „W albo wspomnienie z dzieciństwa”, opublikowana w 1975 roku. Fragmenty autobiograficzne przeplatają się w niej z fikcją społeczności podporządkowanej sportowej rywalizacji, której organizacja ujawnia coraz bardziej przerażającą przemoc. Wydawca i komentatorzy dzieła podkreślają splot wojennego dzieciństwa z wyobrażeniem obozowego świata. Układ książki pozwala czytelnikowi odczuć, jak luki w osobistej pamięci spotykają się z wiedzą o historycznym systemie zagłady.
Zestawienie tych utworów otwiera istotne pytanie filozoficzne o rolę reguł w ludzkim życiu. Dobrowolnie wybrana zasada literacka uruchamia wyobraźnię, podczas gdy porządek odbierający człowiekowi podmiotowość może uczynić z niego przedmiot procedury. Granica przebiega przez możliwość wyboru, odpowiedzialność i szacunek dla konkretnej osoby. Tak czytany Perec pozwala badać zarówno twórczą siłę formy, jak i grozę świata, w którym sprawność organizacyjna odrywa się od ludzkiego doświadczenia.
Codzienność jako zadanie dla uwagi
W latach siedemdziesiątych Perec rozwijał zainteresowanie tym, co określał mianem infra-ordinaire, sfery zwyczajności schowanej pod progiem naszego zainteresowania. Pojęcie dojrzewało również w środowisku pisma „Cause commune”, współtworzonego z Jeanem Duvignaudem i Paulem Viriliem. Dotyczyło czynności powtarzanych tak często, że przestają wydawać się godne opisu: przemieszczania się, jedzenia, zajmowania miejsca, używania przedmiotów. Właśnie tam utrwala się jednak większość ludzkiego życia oraz znaczna część społecznych reguł.
W październiku 1974 roku pisarz przez trzy dni obserwował plac Saint-Sulpice w Paryżu. Zapisywał zwyczajny ruch miejsca, kierując uwagę ku temu, co zazwyczaj pomija się w opowieściach o mieście. Z takiej praktyki wyrosła „Tentative d’épuisement d’un lieu parisien”. Jej znaczenie można rozumieć jako próbę poszerzenia pola widzialności: ulica zachowuje historię również wtedy, gdy nie odbywa się na niej żadne wydarzenie uznane za przełomowe.
Miejsca pozwalały mu również powracać do pytań o pochodzenie i los emigrantów. W pracy z Robertem Boberem nad filmem o Ellis Island przyglądał się przestrzeni, przez którą przeszły miliony osób poszukujących życia w Stanach Zjednoczonych. Dla syna przybyszów z Polski taki temat otwierał możliwość zastanowienia się nad historią własnej rodziny poprzez doświadczenie innych ludzi. W 1981 roku odwiedził również Lubartów, miejsce urodzenia ojca. W tym sensie miejsce może przechowywać także pytanie o biografię, która potoczyłaby się inaczej, gdyby któryś z jej uczestników wybrał inną drogę.
W tej metodzie jest pewna dyscyplina poznawcza. Obserwator powstrzymuje gotowe sądy, aby dopuścić szczegóły, których istnienia wcześniej nie zauważał. Taki zapis nie wyczerpuje rzeczywistości, lecz ujawnia ograniczenia przyzwyczajeń, pod wpływem których wybieramy z niej nieliczne elementy. Można w nim dostrzec etykę uwagi: zgodę na to, że cudze życie i codzienny świat zasługują na zainteresowanie także bez widowiskowej oprawy.
Monumentalną próbą objęcia mnogości doświadczeń stało się „Życie instrukcja obsługi”, uhonorowane w 1978 roku nagrodą Médicis. Powieść prowadzi przez przestrzeń paryskiej kamienicy, splatając losy ludzi, historie przedmiotów i rozbudowane układy kompozycyjne. Czytelnik otrzymuje obraz przypominający odsłonięty budynek, w którym każde pomieszczenie otwiera kolejne przejścia do świata. Ambicja całości okazuje się przy tym pracą składania: sens powstaje w relacjach między fragmentami, a rozbudowany plan wymaga wciąż czyjejś uwagi i interpretacji.
Paryż jako archiwum ludzkiego życia
Wystawa w Bibliotece Narodowej Francji umożliwia zobaczenie materialnych śladów takiej pracy. W projekcie powieści, na poprawianej kartce i w przygotowawczym schemacie odsłania się wysiłek autora, który szukał formy dla doświadczenia rozproszonego i niepełnego. Pisarz zmarł 3 marca 1982 roku, pozostawiając dzieło rozwijane później przez kolejne pokolenia czytelników i badaczy. Dzisiejszy powrót do Pereca ma znaczenie również dlatego, że otacza nas coraz więcej utrwalonych obrazów, podczas gdy sama zdolność patrzenia pozostaje zadaniem wymagającym czasu.
Podróż do Paryża może stać się okazją do podobnego ćwiczenia: zatrzymania przy przedmiocie, rękopisie albo zwykłym fragmencie ulicy. W planowaniu pobytu pomaga listopadowy przewodnik Julii Delanne w „Wszystko co Najważniejsze”, przedstawiający aktualne wystawy w mieście. Szerszy obraz jesiennego sezonu przynosi jej październikowy wybór wydarzeń i ekspozycji. Obie propozycje pozwalają umieścić spotkanie z literaturą wśród innych sposobów poznawania francuskiej stolicy.
Po lekturze Pereca także droga między muzeami może jednak nabrać większej wagi. Kto zwraca uwagę na rytm kroków, zmieniające się witryny i ślady mieszkańców, zauważa, ile świata wymyka się gotowym opisom. W europejskiej historii zwyczajne życie okazywało się kruche, a rzeczy, którym wcześniej nie poświęcano uwagi, stawały się czasem ostatnimi świadkami czyjejś obecności. Literatura Pereca uczy cierpliwości wobec tych śladów, pozostawiając czytelnikowi odpowiedzialność za to, co zdoła jeszcze dostrzec.
Anna B. Ernst
Metz
