Sylviane AGACINSKI ostrzega przed gniciem demokracji

Sylviane Agacinski ostrzega, że przyzwolenie na przemoc może doprowadzić do ograniczenia wolności, których demokracja powinna strzec. Francuska filozof, związana z tradycją lewicy republikańskiej, apeluje o odpowiedzialność uczestników życia publicznego. Jej głos warto odczytać w kontekście wieloletniej obrony równości, godności człowieka i swobody debaty.
„Nie pozwólmy gnić demokracji” to sens wezwania, które Sylviane Agacinski kieruje do Francuzów w komentarzu opublikowanym w „Le Figaro”. Pisze o odpowiedzialności ludzi stosujących przemoc, ale także o obowiązkach polityków, związkowców i organizatorów protestów. Obawia się sytuacji, w której powtarzające się zamieszki skłonią władzę do sięgania po nadzwyczajne środki i arbitralnego ograniczania swobód obywatelskich.
Kim jest Sylviane Agacinski?
Urodzona w 1945 roku w Nades Sylviane Agacinski należy do grona francuskich filozofów uczestniczących w najważniejszych sporach o kształt życia społecznego. W latach 1986–1991 kierowała programem w Collège international de philosophie, a od 1991 do 2010 roku wykładała w paryskiej École des hautes études en sciences sociales. Do Akademii Francuskiej została wybrana 1 czerwca 2023 roku. Uroczyste przyjęcie odbyło się 14 marca 2024 roku; objęła fotel po pisarzu i scenarzyście Jean-Loup Dabadie.
Ma polskie korzenie. Jej dziadek ze strony ojca był polskim imigrantem zatrudnionym w kopalniach północnej Francji, co podczas akademickiej uroczystości przypomniał Marc Lambron. Studiowała u Gilles’a Deleuze’a, uczestniczyła w środowisku filozoficznym Jacques’a Derridy, a własną drogę rozwijała wokół pytań o relację z drugim człowiekiem i znaczenie cielesności. W 1994 roku poślubiła Lionela Jospina, późniejszego premiera Francji. Jej działalność intelektualna wyrastała z doświadczenia francuskiej lewicy oraz sporu o rzeczywistą emancypację kobiet.
Równość kobiet i mężczyzn bez unieważniania różnic
Jedną z jej najważniejszych książek pozostaje „Politique des sexes” z 1998 roku. Agacinski rozwija w niej filozofię wspólnego uczestnictwa kobiet i mężczyzn w życiu publicznym. Wychodzi od rozróżnienia między różnicą płci a hierarchią, którą na tej różnicy budowały społeczeństwa. Sprzeciwia się utożsamianiu całego rodzaju ludzkiego z jego męską częścią. W takim ujęciu formalna równość praw może współistnieć z faktyczną przewagą mężczyzn w instytucjach sprawujących władzę.
Stąd jej zaangażowanie na rzecz parytetu. Równość ma znajdować odzwierciedlenie w sposobie obsadzania stanowisk i w reprezentacji politycznej. Zarazem Agacinski nie uznaje macierzyństwa za doświadczenie, które z konieczności przeczy wolności kobiety. Dostrzega w nim relację odpowiedzialności za kogoś innego. Jej myślenie łączy zatem postulat zmiany instytucji z przekonaniem, że ludzkiej podmiotowości nie sposób rozważać w oderwaniu od ciała, zależności i zobowiązań wobec innych.
W kolejnych książkach, w tym „Corps en miettes” i „L’Homme désincarné”, podejmowała problem uprzedmiotowienia człowieka oraz ekspansji rynku w dziedzinę prokreacji. Jej sprzeciw wobec surogacji wynika z przekonania, że godność osoby nie podlega wycenie, a kobiecego ciała nie można sprowadzać do narzędzia realizacji cudzego zamówienia. W tym nurcie jej refleksji krytyka podporządkowania kobiet spotyka się z krytyką komercjalizacji życia.
Podczas wysłuchania we francuskim Senacie w październiku 2019 roku kwestionowała rozszerzanie prokreacji medycznie wspomaganej na podstawie logiki „prawa do dziecka”. Wskazywała na indywidualistyczną interpretację praw człowieka oraz ideologię nieograniczonego społeczeństwa rynkowego. Według niej zaspokojenie pragnienia dorosłego człowieka nie rozstrzyga jeszcze o etycznej dopuszczalności zastosowanej procedury. Tę argumentację przedstawiała jako część debaty o granicach technologii i politycznych decyzjach dotyczących ludzkiego życia.
Agacinski sama doświadczyła prób uciszenia
Spór o warunki publicznej rozmowy ma w jej biografii konkretny wymiar. W październiku 2019 roku odwołano planowane wystąpienie Agacinski na uniwersytecie w Bordeaux, poświęcone problemom ludzkiej reprodukcji. Jak relacjonował Public Sénat, uczelnia uzasadniała decyzję groźbami przemocy. Grupy sprzeciwiające się poglądom filozof zapowiadały wcześniej, że będą dążyć do uniemożliwienia spotkania. Organizatorzy wskazywali, że miało ono służyć debacie nad kwestiami etycznymi i prawnymi związanymi z prokreacją.
Przypadek z Bordeaux pozwala lepiej zrozumieć dzisiejszy apel Agacinski. Pokazuje sytuację, w której groźba użycia siły wpłynęła na to, kto mógł zabrać głos w instytucji powołanej do wymiany argumentów. W odniesieniu do jej obecnego wystąpienia jest to istotny kontekst biograficzny. Filozof zna z własnego doświadczenia presję prowadzącą do wycofania się organizatorów z zaplanowanej debaty.
Sylviane Agacinski o demokracji i odpowiedzialności
W tekście dla „Le Figaro” punktem wyjścia są demonstracje z 17 października. Agacinski uważa, że przypisywanie całej odpowiedzialności policji przesłania rolę sprawców rabunków i zniszczeń. W jej ocenie brutalne mniejszości zagłuszyły uzasadnione postulaty pokojowych demonstrantów, a ciężar przemocy spadł na mieszkańców i kupców. To właśnie ochronę ludzi pracujących, ich bezpieczeństwa i własności przedstawia jako element odpowiedzialności republikańskiej.
Równocześnie autorka wskazuje na frustracje społeczne i dopuszcza możliwość ich łagodzenia przez politykę gospodarczą, społeczną, edukacyjną i ekologiczną. Podaje przykład szybszej reakcji na postulaty dotyczące Parcoursup, systemu rekrutacji na studia, oraz rozpoczęcia negocjacji w innych sprawach. Uważa, że odpowiedź karna na zbiorową przestępczość jest nieskuteczna wobec przepełnionych więzień i trudności z wyegzekwowaniem naprawienia szkód. Jej apel obejmuje zatem również obowiązek politycznego rozwiązywania konfliktów.
Agacinski krytykuje wezwania do demonstracji mających uniemożliwić kongres Zjednoczenia Narodowego. Przypomina, że wola obywateli znajduje wyraz w życiu politycznym i przy urnach. Zachowuje przy tym rozróżnienie w ocenie Francji Nieujarzmionej. Wątpi, by partia inspirowała ruchy powstańcze, zarzuca jej natomiast wykorzystywanie tych ruchów. Prowokacyjne słowa Jean-Luca Mélenchona pod adresem premiera odczytuje jako wyraz pogardy wobec instytucji. Przewiduje też, że takie postępowanie może zostać ukarane przez wyborców.
Dobro wspólne i granice indywidualnej woli
Szerszą podstawę tej postawy można odnaleźć w przemówieniu o cnocie, wygłoszonym przez Agacinski w Akademii Francuskiej 5 grudnia 2024 roku. Przestrzegała wówczas przed niszczeniem idei dobra wspólnego przez przekonanie, że indywidualna wola jest najwyższym i jedynym sędzią wartości. Za konieczne uważała uznanie dóbr, których nie da się sprowadzić do ceny, takich jak prawda o faktach, integralność sumienia i godność osoby.
W tym samym wystąpieniu przypominała nadużycie pojęcia cnoty przez Robespierre’a, wiążącego ją z terrorem, oraz przywoływała myśl Monteskiusza, że nawet cnota potrzebuje granic. Odwagę rozpatrywała w powiązaniu z opanowaniem namiętności, tolerancją i uczciwością. Takie rozumienie odpowiedzialności pomaga odczytać jej obecną interwencję jako kontynuację wcześniejszej refleksji etycznej. Wspólnota polityczna wymaga bowiem uznania wartości, których nie wyznacza wyłącznie interes jednostki ani siła jej pragnień.
Instytucjonalnym tłem tego sporu jest francuska konstytucja. Jej artykuł 3 stanowi, że suwerenność należy do narodu, który wykonuje ją przez przedstawicieli i w drodze referendum. Żadna część narodu ani jednostka nie może przypisać sobie prawa do jej wykonywania. Artykuł 4 gwarantuje swobodę tworzenia i działalności partii, zobowiązując je do poszanowania suwerenności narodowej oraz demokracji. Nakazuje też ustawową ochronę pluralizmu opinii i sprawiedliwego udziału ugrupowań w życiu demokratycznym.
Przywołanie tych przepisów pozwala umieścić apel Agacinski w szerszej tradycji republikańskiej. Obejmuje ona swobodę rywalizacji politycznej oraz wspólne reguły wyłaniania władzy. Uznanie własnej sprawy za słuszną nie daje żadnemu środowisku uprawnienia do przejęcia roli całego suwerena. To rozróżnienie ma znaczenie zawsze, gdy pojawia się próba narzucenia przeciwnikom warunków uczestnictwa w debacie publicznej.
Agacinski na tle francuskiej debaty o demokracji
Wcześniej na łamach „Le Figaro” Pascal Bruckner opisywał francuski kryzys z perspektywy mieszkańca Paryża obserwującego przemoc i bezradność instytucji. W jego diagnozie ustępowanie państwa wzmacnia przekonanie sprawców o bezkarności. Domaga się przywrócenia bezpieczeństwu należnego miejsca w porządku praw obywatelskich. Z Agacinski łączy go troska o ludzi, których codzienne życie zostaje podporządkowane działaniu agresywnych grup. Każdy z tych autorów wskazuje na odpowiedzialność za ochronę wspólnej przestrzeni.
Prof. Chantal Delsol w rozmowie opublikowanej przez „Wszystko co Najważniejsze” przypominała z kolei, że demokracja, podobnie jak inne ustroje, nie jest wieczna i wymaga obrony. Zwracała uwagę na granice wolności oraz na wykluczanie obywateli przez elity traktujące politykę jak domenę wiedzy specjalistycznej. Za ważną część demokratycznej debaty uznawała uprzejmość. Jej uwagi dotyczą kultury współżycia, która umożliwia podtrzymywanie sporu bez odbierania innym prawa do uczestnictwa.
.Jean-Éric Schoettl, były sekretarz generalny francuskiej Rady Konstytucyjnej, rozpatruje podobny problem od strony instytucji. W analizie omówionej przez „Wszystko co Najważniejsze” pytał o równowagę między odpowiedzialnością prawną polityków a swobodą wyboru obywateli. Akcentował konieczność uwzględniania skutków decyzji sądowych dla życia demokratycznego. Ten prawny wymiar debaty uzupełnia pytanie stawiane przez Agacinski o odpowiedzialność uczestników politycznego konfliktu.
Wezwanie Agacinski do odpowiedzialności jest skierowane również do jej własnej strony politycznego sporu. Filozof obawia się, że przyzwolenie na zastraszanie i wykorzystywanie przemocy pozbawi demokratyczną rywalizację podstaw. Koszt takiego postępowania mogą ponieść wszyscy obywatele, gdy odpowiedzią państwa stanie się ograniczenie ich wolności.
Arkadiusz Jordan
Paryż



