Kiedy Arabia była zielona. Naukowcy odkryli świat sprzed 125 tysięcy lat

zielona Arabia 125 tysięcy lat temu

Tam, gdzie dzisiaj rozciąga się jedna z największych pustyń świata, przed 125 tysiącami lat istniało ogromne jezioro, nad którym żyły hipopotamy, bawoły, gazele i ludzie. Międzynarodowy zespół archeologów odnalazł w południowej Arabii Saudyjskiej tysiące kamiennych narzędzi oraz ślady roślin pozwalające odtworzyć życie społeczności zamieszkujących tę krainę. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Science” pokazują, jak bardzo różniła się prehistoryczna Arabia od pustynnego krajobrazu, który znamy dzisiaj.

.Rub al-Chali, czyli Pusty Kwartał, zajmuje znaczną część południowego Półwyspu Arabskiego. Jest jednym z najbardziej suchych i niegościnnych regionów Ziemi, kojarzonym z rozległymi wydmami, skrajnymi temperaturami i niedostatkiem wody. Trudno wyobrazić sobie, że w odległej przeszłości na części tego obszaru rozciągały się jeziora otoczone trawami i drzewami, a nad ich brzegami ludzie wytwarzali narzędzia, przygotowywali broń i zdobywali pożywienie. Właśnie taki świat udało się odtworzyć naukowcom prowadzącym badania na stanowisku Uruq al-Julaybah w rejonie Mundafan.

Wyniki przedstawił King Abdullah University of Science and Technology (KAUST), współpracujący z australijskim Griffith University i saudyjską Komisją Dziedzictwa. Zespół połączył badania geologiczne, archeologiczne, paleontologiczne i botaniczne, aby odtworzyć środowisko sprzed około 125 tysięcy lat. Nowe wyniki nie dotyczą jedynie zmieniającego się klimatu, lecz także codziennych umiejętności ludzi, którzy potrafili wykorzystać zasoby tego środowiska.

Ogromne jezioro na miejscu dzisiejszej pustyni

Naukowcy ustalili, że w rejonie Mundafan znajdowało się jezioro słodkowodne o powierzchni około 340 kilometrów kwadratowych, osiągające maksymalną głębokość 29 metrów. Odtworzono jego rozmiary dzięki modelowaniu ukształtowania terenu, analizie osadów i badaniom pozostałości organizmów wodnych. Wokół rozciągały się otwarte tereny trawiaste i roślinność zapewniająca zwierzętom pożywienie. Dla dawnych mieszkańców Arabii dostęp do wody oznaczał możliwość przetrwania i korzystania z zasobów nieosiągalnych na otaczających suchych obszarach.

Badacze udokumentowali ponad 500 okazów skamieniałości i pozostałości organizmów pochodzących z przeszło 130 miejsc na badanym stanowisku. Znaleźli między innymi szczątki hipopotamów, wymarłych bawołów o długich rogach, wielbłądów, oryksów arabskich, gazeli i strusi. Obecność hipopotamów jest szczególnie wymowna, ponieważ zwierzęta te potrzebują stałego dostępu do dużych zbiorników wodnych. Ich szczątki stanowią jeden z dowodów, że pustynny krajobraz południowej Arabii wyglądał niegdyś zupełnie inaczej.

Około 125 tysięcy lat temu Ziemia znajdowała się w okresie ostatniego interglacjału, kiedy na wielu obszarach panowały warunki cieplejsze i bardziej wilgotne. Półwysep Arabski doświadczał wówczas faz zwiększonych opadów, które sprzyjały powstawaniu jezior, rozwojowi roślinności i przemieszczaniu się zwierząt. Nie oznacza to, że cała Arabia jednocześnie stała się krainą lasów i rzek. Badania wskazują raczej na istnienie obszarów korzystnych dla życia, których zasięg zmieniał się wraz z klimatem.

Ponad pięć tysięcy narzędzi sprzed 125 tysięcy lat

Najważniejszym odkryciem archeologicznym jest zbiór 5511 kamiennych artefaktów o rozmiarach przekraczających dwa centymetry, znalezionych na głównym obszarze badań. Ponad 98 proc. wykonano z krzemienia. Analizy wykazały, że mieszkańcy stanowiska posługiwali się między innymi techniką lewaluaską, polegającą na starannym przygotowaniu kamiennego rdzenia w taki sposób, aby uzyskać odłupki o pożądanym kształcie. Świadczy to o planowaniu kolejnych czynności i umiejętności wytwarzania wyspecjalizowanych narzędzi.

Szczególnie cenne okazały się ślady zachowane na powierzchni kamiennych ostrzy. Naukowcy odnaleźli pozostałości żywicy, drewna i włókien roślinnych, sugerujące, że niektóre ostrza mocowano do drewnianych trzonków. Tak powstawała broń złożona z kilku materiałów, znacznie bardziej wyspecjalizowana niż zwykły kamień trzymany w dłoni. Jak wyjaśniają badacze z Griffith University, na części narzędzi stwierdzono również uszkodzenia odpowiadające uderzeniom podczas polowania oraz mikroskopijne ślady tkanek zwierzęcych.

Odkrycie ma znaczenie nie tylko dla historii technologii. Rozmieszczenie narzędzi i szczątków zwierzęcych wskazuje, że nad jeziorem prowadzono różne działania związane ze zdobywaniem i przygotowywaniem pożywienia. Ludzie wykorzystywali zarówno zwierzęta, jak i dostępne rośliny, przygotowywali wyposażenie łowieckie i przetwarzali surowce pochodzące z najbliższego otoczenia. Stanowisko pozwala więc zajrzeć do codziennego życia społeczności, o których nie zachowały się żadne pisane świadectwa.

Czy pradawni myśliwi używali truzicn?

Jednym z najbardziej intrygujących wyników badań jest odkrycie śladów substancji roślinnych na kamiennych narzędziach. Analizy mikroskopowe i chemiczne ujawniły pozostałości bulw, fragmentów drewna, włókien, krzewów i roślin związanych z palmami. Wskazuje to, że mieszkańcy dawnej Arabii wykorzystywali rośliny nie tylko jako źródło pożywienia, ale również jako materiał do wytwarzania wyposażenia potrzebnego w codziennym życiu.

Na części ostrzy naukowcy wykryli także związki chemiczne wiązane z roślinami zawierającymi substancje toksyczne. Szczególną uwagę zwróciły związki kojarzone z Acokanthera schimperi, rośliną znaną z obecności silnie działających glikozydów nasercowych i historycznego wykorzystywania jej do zatruwania broni myśliwskiej. Badacze wysunęli hipotezę, że już 125 tysięcy lat temu ludzie mogli znać właściwości niektórych trujących roślin i wykorzystywać je podczas polowań. Byłby to jeden z najwcześniejszych śladów takich praktyk na obszarze dzisiejszej Arabii Saudyjskiej.

Naukowcy zaznaczają jednak, że jest to interpretacja wymagająca dalszego potwierdzenia. Sama obecność toksycznych związków na powierzchni narzędzi nie dowodzi jeszcze, w jaki sposób je przygotowywano ani czy rzeczywiście wykorzystywano je do zatruwania zwierzyny. Pokazuje to jednak, jak różnorodna mogła być wiedza o roślinach i materiałach naturalnych w społecznościach żyjących kilkadziesiąt tysięcy lat przed początkiem rolnictwa.

Zielona Arabia zmienia historię wędrówek człowieka

Półwysep Arabski od dawna zajmuje ważne miejsce w badaniach nad przemieszczaniem się dawnych populacji ludzkich między Afryką i Azją. W tradycyjnych rekonstrukcjach bywał przedstawiany przede wszystkim jako korytarz migracyjny, przez który ludzie przechodzili w kierunku kolejnych obszarów Eurazji. Nowe odkrycia wskazują jednak, że podczas wilgotnych okresów Arabia mogła być również przestrzenią, w której ludzie przez dłuższy czas znajdowali warunki do życia. Jeziora, roślinność i dostęp do zwierząt stwarzały możliwości rozwoju technologii oraz korzystania z lokalnych zasobów.

Badacze z Griffith University podkreślają, że znaleziska z Uruq al-Julaybah pozwalają lepiej zrozumieć życie dawnych społeczności, a nie tylko przebieg ich wędrówek. Profesor Chris Clarkson zwraca uwagę na szczególną wartość stanowiska, na którym w podobnym kontekście chronologicznym zachowały się narzędzia, szczątki zwierząt i pozostałości roślin. Takie połączenie jest w archeologii rzadkie i umożliwia znacznie pełniejszą rekonstrukcję zachowań ludzi. Jednocześnie samo stanowisko nie pozwala jeszcze dokładnie określić pochodzenia wszystkich jego dawnych mieszkańców ani odtworzyć konkretnych tras migracji.

Historia osadnictwa na Półwyspie Arabskim ma znacznie więcej rozdziałów. W „Wszystko co Najważniejsze” opisywaliśmy wcześniej odkrycie najstarszej znanej stałej osady na Półwyspie Arabskim, której pozostałości datowano na około 11 tysięcy lat. Znaleziska z Mundafan są znacznie starsze i pochodzą z innego okresu rozwoju społeczności ludzkich, dlatego nie należy utożsamiać śladów aktywności nad jeziorem ze stałym osiedlem. Razem pokazują jednak, jak długą i zróżnicowaną historię ma obecność człowieka w tym regionie.

Podobne zależności między warunkami środowiskowymi a obecnością dawnych ludzi ujawniają badania prowadzone na innych kontynentach. Niedawno przedstawialiśmy odkrycie polskich archeologów na Kalahari, którzy również odnajdują ślady działalności człowieka w krajobrazie dawnych jezior i rzek. Choć oba stanowiska znajdują się w innych częściach świata i mają odmienną chronologię, przypominają, jak wiele może powiedzieć archeologom połączenie badań narzędzi, osadów i historii klimatu.

Odkrycie w południowej Arabii Saudyjskiej nie oznacza, że Pusty Kwartał był przez tysiące lat nieprzerwanie zieloną krainą. Pokazuje natomiast, że w pewnych okresach nawet obszary, które dzisiaj wydają się niemal pozbawione życia, mogły zapewniać ludziom i zwierzętom znakomite warunki. Współczesna pustynia skrywa w swoich osadach historię jezior, roślin, wielkich zwierząt i ludzi, którzy nauczyli się z nich korzystać. Dzięki badaniom KAUST, Griffith University i saudyjskiej Komisji Dziedzictwa coraz wyraźniej widzimy, jak złożona była ta zapomniana część prehistorii.

Andrzej F. Litwiński

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 18 listopada 2026