Amerykańska blokada czołowych modeli AI rozpędziła chiński open source

Waszyngton na trzy tygodnie zablokował najpotężniejsze amerykańskie modele sztucznej inteligencji. Skutek okazał się odwrotny do zamierzonego: rozpędził chiński open source, który dogania Zachód.

.Historia lubi ironię, a rynek sztucznej inteligencji dostarczył jej właśnie w czystej postaci. W czerwcu administracja Donalda Trumpa, powołując się na bezpieczeństwo narodowe, wydała nakaz kontroli eksportu, który zmusił firmę Anthropic do wyłączenia jej najpotężniejszych, zamkniętych modeli Fable 5 i Mythos 5. Wkrótce potem OpenAI zgodziło się, by rząd zatwierdzał każdego klienta jej najnowszego modelu GPT-5.6. Efekt tych ruchów okazał się przeciwny do zamierzonego. Zamiast umocnić amerykańską przewagę, podsyciły one zainteresowanie modelami otwartymi, zwłaszcza chińskimi, którym podarowały bezcenny czas.

Sam epizod z Anthropic został już zażegnany. Kontrolę eksportu zniesiono 30 czerwca, a Fable 5 wrócił do globalnej dostępności 1 lipca, po dziewiętnastu dniach ciemności. Mythos 5, mocniejszy wariant tego samego modelu, przywrócono jedynie wybranym organizacjom w USA. Rozpęd, jaki blokada nadała konkurencji, nie zniknął jednak wraz z jej odwołaniem.

Dziewiętnaście dni ciemności

.Bezpośrednim powodem nakazu było odkrycie luki. Badacze Amazona zgłosili technikę obejścia zabezpieczeń Fable 5, tak zwany jailbreak, który skłaniał model do wskazywania podatności w oprogramowaniu, a w jednym przypadku do wygenerowania kodu pokazującego, jak je wykorzystać. Rząd, powołując się na względy bezpieczeństwa narodowego, nakazał odciąć dostęp wszystkim obcokrajowcom, także pracownikom Anthropic bez amerykańskiego obywatelstwa. Ponieważ firma nie potrafiła w czasie rzeczywistym weryfikować narodowości użytkowników, wyłączyła oba modele dla wszystkich.

Anthropic wykonał nakaz, lecz publicznie się z nim nie zgodził, argumentując, że wąska, niepowtarzalna luka nie uzasadnia wycofania modelu udostępnionego setkom milionów ludzi, i że podobne możliwości mają inne dostępne modele. Rząd stał przy swojej ocenie ryzyka. Spór rozstrzygnięto kompromisem: firma przeszkoliła klasyfikator bezpieczeństwa tak, że opisywana technika jest dziś blokowana w ponad 99% przypadków, i zobowiązała się do ściślejszej współpracy z administracją nad wykrywaniem zagrożeń i standardami dla kolejnych modeli. Sekretarz handlu zastrzegł zarazem prawo do ponownego nałożenia restrykcji. Kto ma rację w tym sporze o proporcje, pozostaje kwestią otwartą. Pełne stanowisko firmy dostępne jest w jej oświadczeniu.

Chiny odpowiadają darmowym plikiem

.W samym środku amerykańskiego zamieszania chiński start-up Zhipu, znany też jako Z.ai, wypuścił GLM-5.2, model otwarty na licencji pozwalającej każdemu pobrać go, zmodyfikować i uruchomić na własnych serwerach. Różnica między modelem zamkniętym a otwartym jest tu fundamentalna. Zamknięty, jak ChatGPT czy Claude, pozostaje w rękach firmy, która kontroluje dostęp i może go w każdej chwili odciąć, co właśnie boleśnie pokazał przypadek Fable. Otwarty, raz udostępniony, wymyka się spod kontroli kogokolwiek, także rządu. Nikt już go nie cofnie.

GLM-5.2 nie jest przy tym ciekawostką. Według niezależnego rankingu Artificial Analysis to najlepszy model otwarty na świecie i czwarty ogółem, tuż za amerykańską czołówką, a kosztuje około jednej szóstej ceny najdroższych rywali. Skutki widać w twardych danych. Na platformie OpenRouter, która kieruje zapytania do różnych modeli, łączny udział Google, Anthropic i OpenAI spadł z 55% w styczniu do 33% w czerwcu, a prowadzenie objęły modele chińskie, z DeepSeekiem na czele. „Chcesz być tak elastyczny, jak to możliwe. Jeszcze półtora roku temu duża firma mówiła, że kupuje Anthropic albo OpenAI. Dziś nikt nie stawia już na jednego dostawcę”, mówi Oren Michels, szef Barndoor AI. Na Zachodzie otwartego modelu broni w zasadzie samotnie francuski Mistral, a Meta, dawniej głośny orędownik otwartości, wycofała się z tej roli.

Otwartość jako faza, nie zasada

.Za tą rywalizacją kryje się jednak pytanie głębsze niż spór o jeden nakaz. Jeśli najpotężniejsze modele uznaje się za groźne dla bezpieczeństwa, to logika, która kazała Waszyngtonowi zamknąć własne, może kiedyś skłonić Pekin do tego samego. „Jeśli modele klasy Mythos są uznane za ryzykowne, Chiny również nie będą chciały, by były otwarte”, zauważa Ethan Mollick z University of Pennsylvania. Innymi słowy, rządy wszędzie, nie tylko w USA, mogą chcieć trzymać najlepszą AI pod kluczem. Otwartość dzisiejszych modeli chińskich bywa więc czytana nie jako trwała zasada, lecz jako przewaga chwili, dopóki stawka nie urośnie zbyt wysoko.

.Sedno tej sprawy wykracza poza handlową potyczkę dwóch mocarstw. Dotyka pytania, kto kontroluje maszyny produkujące inteligencję, i na jakich warunkach. Amerykański epizod pokazał paradoks każdej blokady w świecie oprogramowania: mur postawiony wokół własnej technologii nie zatrzymuje rywala, lecz kieruje popyt ku alternatywie, której już nie da się odwołać. Modele Anthropic wróciły do sieci, ale zaufanie do tego, że czołowy model będzie zawsze dostępny, zostało nadwątlone, a raz pobranego pliku nie odbierze żaden rząd. Pytanie, które zostaje, jest niewygodne dla wszystkich stron. W technologii, którą łatwo skopiować i trudno cofnąć, kontrola bywa złudzeniem, a otwartość, gdy raz nastąpi, faktem dokonanym.

Szymon Ślubowski