Co wywołuje globalne burze pyłowe na Marsie?

Globalne burze pyłowe na Marsie mogą na wiele tygodni odciąć powierzchnię planety od światła słonecznego i zagrozić działaniu urządzeń. Naukowcy ustalili, że o powstawaniu tych ogromnych zjawisk decyduje odpowiednia proporcja piasku i pyłu na powierzchni Czerwonej Planety.
Co wywołuje globalne burze pyłowe na Marsie?
Burze na Ziemi mają zazwyczaj zasięg regionalny i nie rozprzestrzeniają się na cały kontynent. Jednak jak wskazują astronomowie, na Marsie wygląda to zupełnie inaczej. Co trzy lub cztery lata dochodzi tam do ogromnej burzy pyłowej, która obejmuje całą planetę. Materiał zasłania Słońce i pogrąża powierzchnię Czerwonej Planety w ciemności. Może to stanowić poważne zagrożenie dla przyszłych planów osiedlenia się tam ludzi.
Przyczyny powstawania tych ogromnych zjawisk od dawna stanowiły zagadkę. W ramach nowego badania naukowcom z Freie Universität Berlin, Aarhus University oraz Leibniz Institute for Tropospheric Research udało się wyjaśnić, dlaczego na Marsie powstają globalne burze pyłowe. Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie „Geophysical Research Letters”.
Astronomowie ustalili, że kluczowe znaczenie ma proporcja piasku i pyłu na powierzchni planety. Gdy tego pierwszego jest zbyt dużo, jego ziarna są za ciężkie, by wznieść się wysoko w atmosferę. Z kolei jeśli go brakuje, wiatr nie jest w stanie poderwać cząstek pyłu, które pozostają na powierzchni.
Na Ziemi mechanizmy powstawania burz pyłowych są dobrze poznane. Okazało się, że na Marsie zachodzą one według bardzo podobnych zasad. Aby mogły wystąpić, potrzebne są zarówno piasek, jak i pył. Kluczowa jest jednak odpowiednia proporcja między nimi. Za ziarna piasku uznaje się cząstki o średnicy od 0,06 do 2 mm, natomiast cząstki pyłu mają średnicę poniżej 0,05 mm.
Podczas burzy pyłowej ziarna piasku przemieszczają się pod wpływem wiatru, tocząc się i podskakując po powierzchni. Uderzając o podłoże, wybijają z niego drobne cząstki pyłu. Proces ten nazywany jest saltacją. Uwolniony w ten sposób pył jest następnie unoszony przez ruchy powietrza i trafia do atmosfery. Ten drugi etap określa się mianem suspensji.
Jak wskazują badacze, ziarna piasku przemieszczają się zazwyczaj na odległość zaledwie kilku metrów, podczas gdy pył może pokonywać całe kontynenty. Przykładem może być pył saharyjski, który dociera nawet nad Danię. Na Marsie proces przebiega w podobny sposób, mimo że jego atmosfera znacznie różni się od ziemskiej.
Jak naukowcy odtwarzają warunki panujące na Czerwonej Planecie?
Laboratorium Aarhus University w Danii dysponuje dwiema specjalnymi komorami badawczymi, w których od ponad 25 lat naukowcy odtwarzają warunki panujące na Marsie. Umieszczają w nich piasek i pył, a za pomocą wentylatorów symulują marsjański wiatr. W ten sposób badają, w jakich warunkach materiał z powierzchni unosi się do atmosfery.
Nowe badania przybliżają do prognozowania pogody na Marsie
Dotychczasowe modele marsjańskiego klimatu, choć w dużej mierze oparte na tych eksperymentach, nie wyjaśniały mechanizmu powstawania globalnych burz. Udało się to dzięki nowemu modelowi, który uwzględnia proporcje piasku i pyłu oraz wykorzystuje wcześniej nieopublikowane pomiary. Wyniki badań przybliżają naukowców do opracowania wiarygodnych prognoz pogody dla Marsa.
Zagrożenie dla przyszłych misji i baz
Choć prognozowanie pogody na niezamieszkanej planecie może wydawać się zbędne, będzie miało znaczenie dla dalszej eksploracji Marsa. Podczas planowania przyszłych misji naukowcy będą musieli uwzględniać zagrożenie ze strony burz pyłowych. Część łazików i instrumentów wysyłanych na planetę będzie zasilana energią słoneczną. Jeśli pokryją się pyłem i piaskiem, mogą przestać działać, a naukowcy utracą z nimi kontakt.
Możliwość wcześniejszego przewidywania dużych burz pozwoli odpowiednio przygotować sprzęt. Łaziki będzie można skierować w bezpieczne miejsca, a ich wrażliwe elementy zabezpieczyć do czasu ustąpienia zagrożenia.
Jak opisują astronomowie, w czerwcu 2018 roku na Marsie rozpętała się potężna burza pyłowa, która w ciągu kilku tygodni objęła całą planetę. Zjawisko ustąpiło dopiero w październiku, gdy światło słoneczne ponownie dotarło do powierzchni. Burza doprowadziła do utraty zasilanego energią słoneczną łazika Opportunity należącego do NASA.
Utrata robotów podczas takich zjawisk to jednak nie jedyny problem. Perspektywa utworzenia stałych osiedli na Marsie stawia jeszcze większe wymagania. W takich warunkach wiarygodne prognozy pogody byłyby niezbędne, ponieważ potężne burze pyłowe stanowiłyby poważne zagrożenie dla przyszłych mieszkańców planety.
Emil Gołoś


