Czy ludzkość mówiła kiedyś większą liczbą języków niż dziś?

Na świecie może znikać jeden język co kilka tygodni. Czy oznacza to, że żyjemy u schyłku epoki różnorodności językowej? Najnowsze badania opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Science prowadzą do zaskakującego wniosku. Według autorów największa liczba języków mogła istnieć nie w czasach prehistorycznych łowców i zbieraczy, lecz zaledwie dwa–trzy tysiące lat temu. Otwiera to zupełnie nową perspektywę patrzenia na historię ludzkości, rozwój cywilizacji i procesy, które od tysiącleci prowadzą do zanikania jednych języków i zwycięstwa innych.

.Przez większą część XX wieku wydawało się niemal oczywiste, że im dalej cofamy się w dzieje człowieka, tym większą różnorodność językową powinniśmy obserwować. Małe społeczności żyjące daleko od siebie miały rozwijać własne sposoby komunikacji, które z czasem przekształcały się w odrębne języki. Powstanie wielkich państw, imperiów i cywilizacji miało natomiast prowadzić do stopniowego ujednolicania świata. Historia wydawała się więc prostą opowieścią o nieustannej utracie różnorodności.

Nowe badanie opublikowane na łamach Science sugeruje jednak, że rzeczywistość mogła wyglądać znacznie bardziej skomplikowanie. Zamiast prostego procesu stopniowego zanikania języków autorzy proponują model, w którym ich liczba przez tysiące lat rosła, osiągając maksimum dopiero około dwóch–trzech tysięcy lat temu. Dopiero później rozpoczął się długotrwały proces koncentracji językowej, który trwa do dziś.

Nie jest to jedynie ciekawostka z zakresu językoznawstwa. Historia języków jest bowiem jednocześnie historią migracji, narodzin państw, rozwoju religii, handlu, podbojów i kontaktów między cywilizacjami. Każdy język jest zapisem doświadczenia konkretnej wspólnoty. Kiedy znika język, znika nie tylko słownik czy gramatyka, lecz także sposób opisywania świata, pamięć o przeszłości i często wyjątkowy sposób rozumienia rzeczywistości.

Ile języków istnieje obecnie na świecie?

Szacuje się, że współcześnie na Ziemi używanych jest około 7500 języków. Liczba ta może wydawać się imponująca, jednak jest bardzo nierównomiernie rozłożona. Zdecydowana większość mieszkańców świata porozumiewa się zaledwie kilkunastoma największymi językami, podczas gdy tysiące pozostałych funkcjonują wyłącznie w niewielkich społecznościach liczących od kilkudziesięciu do kilku tysięcy użytkowników.

Organizacja UNESCO od lat ostrzega, że tempo zanikania języków przyspiesza. W wielu przypadkach ostatni użytkownicy danego języka należą do najstarszego pokolenia, a dzieci i wnuki przechodzą już na język dominujący w danym państwie. Oznacza to, że wraz ze śmiercią ostatnich rodzimych użytkowników całe dziedzictwo językowe może zniknąć bezpowrotnie.

Nie jest to zjawisko nowe. Historia zna wiele języków, które przestały być używane, ponieważ zostały wyparte przez silniejszych sąsiadów, języki administracji lub religii. Łacina zastąpiła wiele lokalnych języków Europy Zachodniej, arabski rozprzestrzenił się wraz z ekspansją islamu, hiszpański i portugalski zmieniły krajobraz językowy obu Ameryk, a w ostatnich dwóch stuleciach podobną rolę zaczęły odgrywać angielski, rosyjski czy francuski.

Mimo to współczesna liczba języków pozostaje zaskakująco wysoka. To właśnie ten fakt skłonił badaczy do postawienia pytania, czy obecna różnorodność jest jedynie pozostałością po znacznie bogatszej przeszłości, czy też historia przebiegała zupełnie inaczej.

Jak policzyć języki sprzed dwunastu tysięcy lat?

Na pierwszy rzut oka takie zadanie wydaje się niemożliwe. Przecież nie zachowały się żadne nagrania, słowniki ani teksty z epoki, gdy ludzie żyli jeszcze jako łowcy i zbieracze. Pierwsze systemy pisma pojawiły się dopiero kilka tysięcy lat później. Badacze musieli więc poszukać zupełnie innej metody.

Autorzy pracy opublikowanej w Science sięgnęli po narzędzia demografii historycznej i modelowania matematycznego. Punktem wyjścia stały się szacunki liczby ludzi żyjących na Ziemi na początku holocenu, czyli około dwanaście tysięcy lat temu. Następnie wykorzystano wiedzę o wielkości współczesnych społeczności łowiecko-zbierackich, zakładając, że podobne grupy mogły istnieć również w odległej przeszłości. Jeżeli każda z nich tworzyła odrębną wspólnotę językową, można było oszacować liczbę języków istniejących w tamtym czasie.

Autorzy podkreślają, że jest to model statystyczny, a nie próba wiernego odtworzenia historii. Nie opisuje on konkretnych plemion ani nie wskazuje, jakie języki były używane w poszczególnych regionach świata. Pozwala jednak odpowiedzieć na pytanie o ogólną skalę zjawiska i sprawdzić, czy dotychczasowe wyobrażenia o rozwoju różnorodności językowej są zgodne z dostępnymi danymi.

Największą wartością tej metody nie jest więc precyzja co do pojedynczych przypadków, lecz możliwość spojrzenia na dzieje języków z perspektywy całej historii ludzkości. Podobnie jak astronomowie nie śledzą ruchu każdej gwiazdy z osobna, lecz opisują ewolucję całych galaktyk, tak tutaj badacze próbują uchwycić wielkie procesy obejmujące tysiące lat i wszystkie kontynenty.

Czy dwa tysiące lat temu świat mówił większą liczbą języków niż obecnie?

Najbardziej zaskakujący wniosek płynący z badań opublikowanych na łamach Science dotyczy nie samej liczby języków istniejących u zarania holocenu, lecz ich późniejszej ewolucji. Z modelu wynika bowiem, że przez tysiące lat różnorodność językowa nie malała, ale rosła. Według autorów badania świat mógł osiągnąć swój największy poziom bogactwa językowego dopiero około dwóch–trzech tysięcy lat temu. Wówczas na Ziemi mogło istnieć nawet kilkadziesiąt tysięcy języków, czyli wielokrotnie więcej niż obecnie.

Wynik ten stoi w sprzeczności z intuicją. Wydaje się przecież naturalne, że najmniejsze społeczności żyjące w izolacji powinny mówić największą liczbą języków, podczas gdy rozwój państw i cywilizacji prowadzi do ich zanikania. Tymczasem badacze proponują inną interpretację. Początkowo ludności było po prostu zbyt mało, aby mogła wytworzyć ogromną liczbę odrębnych wspólnot językowych. Dopiero wzrost liczby mieszkańców Ziemi, rozwój rolnictwa, powstawanie nowych osad oraz stopniowe zasiedlanie kolejnych obszarów stworzyły warunki do szybkiego powstawania nowych odmian językowych.

Przez kilka tysięcy lat proces różnicowania mógł więc przebiegać szybciej niż proces ujednolicania. Każda nowa dolina, wyspa, pasmo górskie czy rozległy kompleks leśny stawały się miejscem, gdzie niewielkie społeczności rozwijały własne dialekty, które z biegiem pokoleń przekształcały się w samodzielne języki. Historia języków mogła przypominać rozrastające się drzewo, którego gałęzi przybywało szybciej, niż były one odcinane.

Dlaczego później liczba języków zaczęła maleć?

Jeżeli hipoteza przedstawiona w Science jest trafna, około pierwszego tysiąclecia przed naszą erą nastąpił punkt zwrotny. Świat nie przestał być różnorodny, ale pojawiły się procesy, które po raz pierwszy zaczęły eliminować języki szybciej, niż powstawały nowe.

Nie był to rezultat jednego wydarzenia ani decyzji jednego imperium. Była to konsekwencja przemian obejmujących niemal cały Stary Świat. Powstawały coraz większe organizmy państwowe zdolne narzucać wspólną administrację, pobór podatków i jednolite prawo. Rozwój armii oraz rozbudowa szlaków handlowych sprawiały, że ludzie przemieszczali się na odległości wcześniej niewyobrażalne. W takich warunkach znajomość języka lokalnego przestawała wystarczać.

Imperia zawsze potrzebowały języka administracji. Imperium Perskie posługiwało się aramejskim jako językiem urzędowym. Świat hellenistyczny rozpowszechnił grekę jako wspólny język handlu i kultury. Cesarstwo Rzymskie uczyniło łacinę podstawą administracji zachodniej części Europy. Nie oznaczało to natychmiastowego zaniku języków lokalnych, ale stopniowo ograniczało ich znaczenie w życiu publicznym.

Podobny wpływ wywierały wielkie religie. Judaizm, chrześcijaństwo, islam, buddyzm czy hinduizm tworzyły wspólnoty obejmujące miliony ludzi, dla których język świętych ksiąg lub liturgii stawał się elementem wspólnej tożsamości. Nie zastępował on od razu języków codziennych, ale budował przestrzeń komunikacji wykraczającą daleko poza granice pojedynczych plemion.

Czy większa liczba języków oznaczała większy rozwój cywilizacji?

Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że świat posługujący się kilkudziesięcioma tysiącami języków był światem bogatszym i bardziej twórczym od współczesnego. W pewnym sensie rzeczywiście tak było. Każdy język stanowi bowiem odrębny sposób opisywania rzeczywistości, własny system pojęć, nazw i znaczeń, który powstawał przez pokolenia jako odpowiedź na konkretne warunki życia. Społeczności zamieszkujące góry, stepy, wyspy czy lasy tropikalne rozwijały odmienne słownictwo, inne sposoby klasyfikowania przyrody, własne opowieści i własne doświadczenia. Im więcej języków istniało, tym więcej było również odmiennych sposobów patrzenia na świat.

Z drugiej strony ogromna różnorodność językowa oznaczała także poważne ograniczenia. Wiedza zdobyta przez jedną społeczność bardzo rzadko wykraczała poza jej najbliższe otoczenie. Każdy język był jednocześnie pomostem dla własnej wspólnoty i barierą dla wszystkich pozostałych. Odkrycia dotyczące rolnictwa, hodowli, budownictwa czy medycyny mogły przez stulecia pozostawać lokalnym doświadczeniem, ponieważ nie istniały wspólne języki umożliwiające ich szybkie rozpowszechnianie.

To właśnie dlatego rozwój wielkich języków komunikacji należy postrzegać nie tylko jako proces zanikania różnorodności, lecz także jako jeden z warunków narodzin cywilizacji o ponadregionalnym zasięgu. Kupiec przemierzający szlaki handlowe Morza Śródziemnego, uczony studiujący w Aleksandrii, średniowieczny student uniwersytetu w Bolonii czy renesansowy drukarz potrzebowali wspólnego języka, który pozwalał wymieniać idee niezależnie od miejsca urodzenia. Historia pokazuje, że każde przyspieszenie rozwoju nauki, handlu czy administracji wiązało się z pojawieniem języków pełniących funkcję wspólnego środka komunikacji dla coraz większych społeczności.

Nie oznacza to jednak, że postęp wymaga zaniku małych języków. Wręcz przeciwnie. Największe osiągnięcia cywilizacji rodziły się zwykle tam, gdzie istniała równowaga między różnorodnością a możliwością porozumiewania się ponad granicami kultur. Starożytna Grecja nie była jednolitym państwem, lecz światem wielu polis połączonych wspólnym językiem i kulturą. Średniowieczna Europa posługiwała się setkami języków lokalnych, zachowując jednocześnie łacinę jako język nauki i Kościoła. Podobnie współczesny świat rozwija się dzięki istnieniu globalnych języków komunikacji, ale jego bogactwo nadal zależy od różnorodności kultur, które wnoszą własne doświadczenia i własne sposoby myślenia.

Być może właśnie tutaj kryje się najważniejsza lekcja płynąca z badań opublikowanych w Science. Historia języków nie jest opowieścią o zwycięstwie jednych nad drugimi ani prostym marszem ku coraz większej jednolitości. Jest historią nieustannego poszukiwania równowagi między lokalną tożsamością a potrzebą porozumienia z coraz szerszym światem. Każda epoka próbowała tę równowagę odnaleźć na nowo. W XXI wieku, gdy sztuczna inteligencja tłumaczy teksty w czasie rzeczywistym, pytanie o przyszłość małych języków powraca z nową siłą. Być może po raz pierwszy w historii rozwój technologii pozwoli zachować bogactwo językowe, nie rezygnując jednocześnie z globalnej komunikacji.

Państwa narodowe jeszcze bardziej przyspieszyły ten proces

Przez większą część historii Europy przeciętny mieszkaniec nie opuszczał swojej rodzinnej okolicy. Mógł przez całe życie posługiwać się lokalnym dialektem i nigdy nie odczuwać potrzeby używania innego języka. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero wraz z narodzinami nowoczesnych państw.

Od XVIII i XIX wieku administracja, powszechna szkoła, obowiązkowa służba wojskowa oraz rozwój prasy zaczęły promować jeden język narodowy kosztem lokalnych odmian. We Francji jeszcze pod koniec XVIII wieku znaczna część mieszkańców nie mówiła biegle po francusku. Podobnie wyglądała sytuacja we Włoszech, Niemczech czy Hiszpanii. Proces budowy nowoczesnych narodów był jednocześnie procesem budowy wspólnego języka.

Nie był to wyłącznie efekt świadomej polityki państwa. Rozwijający się przemysł, migracje do miast i coraz większa mobilność społeczna sprawiały, że znajomość języka ogólnokrajowego stawała się warunkiem awansu społecznego. Rodzice coraz częściej decydowali się wychowywać dzieci w języku dającym większe możliwości edukacyjne i zawodowe, nawet jeśli oznaczało to stopniowe porzucenie języka przodków.

W sumie, to globalizacja przyspieszyła zjawisko, które trwa od tysiącleci

Wiek XX i XXI przyniosły kolejny etap tego procesu. Radio, telewizja, kino, internet oraz media społecznościowe sprawiły, że kilka największych języków uzyskało zasięg, jakiego wcześniej nie znała historia. Nigdy wcześniej tak wielu ludzi nie miało codziennego kontaktu z tymi samymi treściami, tymi samymi filmami i tymi samymi platformami komunikacyjnymi.

Nie oznacza to jednak, że globalizacja jest jedyną przyczyną zanikania języków. Badanie opublikowane w Sciencesugeruje coś znacznie ciekawszego. Pokazuje, że współczesne procesy mogą jedynie przyspieszać tendencję, która rozpoczęła się wiele stuleci wcześniej. Dzisiejszy świat nie stworzył zjawiska wymierania języków, lecz nadał mu niespotykane wcześniej tempo.

To ważne rozróżnienie. Debata publiczna często przedstawia zanik języków jako wyłącznie efekt współczesnej globalizacji. Tymczasem nowe badanie wskazuje, że historia może być znacznie dłuższa i bardziej złożona. Wielkie procesy integracji politycznej, gospodarczej i kulturowej od tysięcy lat prowadziły do tego, że coraz większe społeczności wybierały wspólny język komunikacji.

Język jest czymś więcej niż narzędziem porozumiewania się

Każdy język jest sposobem porządkowania świata. Zawiera własne nazwy roślin, zwierząt, zjawisk przyrody, relacji rodzinnych czy emocji. W wielu przypadkach przechowuje wiedzę, która nigdy nie została zapisana w książkach, lecz była przekazywana wyłącznie z pokolenia na pokolenie.

Dlatego zanik języka oznacza znacznie więcej niż utratę słów. Oznacza zanik sposobu opowiadania historii, opisywania krajobrazu, rozumienia czasu czy budowania więzi społecznych. Dla antropologów wymarcie języka jest często porównywane do spalenia biblioteki, której zawartości nie da się już nigdy odtworzyć.

Nieprzypadkowo UNESCO od lat prowadzi programy dokumentowania zagrożonych języków. W wielu przypadkach udaje się utrwalić ich gramatykę, słownictwo i nagrania ostatnich użytkowników. Nie zawsze jednak oznacza to uratowanie samego języka. Język żyje tylko wtedy, gdy pozostaje środkiem codziennej komunikacji kolejnych pokoleń.

Historia języków jest historią cywilizacji

Badanie opublikowane w Science nie odpowiada na wszystkie pytania. Jest modelem matematycznym, który nie wskazuje konkretnych przyczyn zanikania języków ani nie rekonstruuje szczegółowych dziejów poszczególnych społeczności. Pokazuje jednak, że historia różnorodności językowej mogła przebiegać zupełnie inaczej, niż przez dziesięciolecia sądzili badacze.

Jeżeli autorzy mają rację, ludzkość przeżyła swój największy rozkwit językowy dopiero wtedy, gdy powstawały pierwsze wielkie cywilizacje i rodziły się państwa starożytnego świata. Paradoksalnie to właśnie rozwój cywilizacji stworzył najpierw warunki do gwałtownego wzrostu liczby języków, a następnie uruchomił proces ich stopniowego zanikania.

Historia języków okazuje się więc historią samej ludzkości. Opowiada o wędrówkach, osadnictwie, rozwoju rolnictwa, narodzinach państw, ekspansji religii, handlu i globalizacji. Każdy język, który powstaje lub znika, jest śladem tych wielkich procesów. A najnowsze badania przypominają, że dzieje ludzkiej mowy są znacznie bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

Czy wielkie cywilizacje musiały prowadzić do zaniku języków?

Historia uczy, że każda wielka cywilizacja jednocześnie tworzyła i ograniczała różnorodność językową. Powstawanie państw nie oznaczało natychmiastowego znikania lokalnych języków, lecz stopniową zmianę ich funkcji. Przestawały być językami administracji, prawa, handlu czy edukacji, pozostając językami rodzin, wsi i niewielkich wspólnot. Z biegiem pokoleń ta różnica zaczynała decydować o ich przyszłości.

Proces ten można prześledzić od starożytności po czasy współczesne. Greka stała się językiem świata hellenistycznego, łacina stworzyła wspólną przestrzeń kultury zachodniej, arabski połączył ogromny obszar od Półwyspu Arabskiego po Atlantyk, a później podobną rolę odegrały hiszpański, portugalski, rosyjski, francuski czy angielski. Każdy z tych języków otwierał drogę do większego świata, ale jednocześnie ograniczał znaczenie setek języków lokalnych.

Nie należy jednak patrzeć na ten proces wyłącznie jako na historię zwycięzców i pokonanych. Wspólny język umożliwiał rozwój nauki, handlu, administracji i kultury na skalę, której wcześniej nie znano. Trudno wyobrazić sobie rozwój cywilizacji śródziemnomorskiej bez greki, średniowiecznych uniwersytetów bez łaciny czy współczesnej nauki bez języka angielskiego. Historia języków pokazuje więc nieustanne napięcie między różnorodnością a potrzebą wspólnej komunikacji.

Czy świat przyszłości będzie mówił coraz mniejszą liczbą języków?

Nie wiadomo, czy proces opisany przez badaczy z Science będzie trwał nadal. Z jednej strony globalizacja, internet i migracje sprzyjają dominacji kilku największych języków świata. Nigdy wcześniej angielski, hiszpański, francuski czy mandaryński nie docierały codziennie do tak wielu ludzi za pośrednictwem mediów, edukacji i nowych technologii.

Z drugiej strony współczesność przyniosła zjawisko, którego wcześniejsze epoki nie znały. Po raz pierwszy w historii ludzkość świadomie podejmuje próby ratowania zagrożonych języków. Powstają cyfrowe słowniki, archiwa nagrań, programy nauczania oraz aplikacje umożliwiające naukę języków, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były przekazywane wyłącznie ustnie. Społeczności lokalne coraz częściej traktują własny język jako element dziedzictwa kulturowego wymagający ochrony równie mocno jak zabytki czy dzieła sztuki.

Nie wiadomo, czy te działania odwrócą wielowiekowy trend. Nawet jeśli liczba języków będzie nadal maleć, tempo tego procesu może okazać się znacznie wolniejsze, niż przewidują obecne prognozy. Historia języków uczy bowiem, że ich los nigdy nie zależy wyłącznie od demografii. O przetrwaniu decydują również prestiż, edukacja, polityka państwa, rozwój technologii oraz świadoma decyzja kolejnych pokoleń, by nadal mówić językiem swoich przodków.

* * *

Największą wartością badania opublikowanego w Science nie jest odpowiedź na pytanie, ile języków istniało dwa czy trzy tysiące lat temu. Tego prawdopodobnie nigdy nie będziemy wiedzieli z całkowitą pewnością. Znacznie ważniejsze jest to, że autorzy proponują nowe spojrzenie na historię ludzzkiej cywilizacji. Pokazują, że różnorodność językowa nie była jedynie reliktem odległej prehistorii, lecz mogła osiągnąć swoje apogeum dopiero wtedy, gdy rozwijały się pierwsze wielkie państwa i cywilizacje.

To odwraca sposób myślenia o historii. Rozwój cywilizacji nie był wyłącznie procesem upraszczania świata. Najpierw sprzyjał powstawaniu nowych wspólnot i nowych języków, a dopiero później zaczął prowadzić do ich stopniowej integracji. Dzisiejsze wymieranie języków nie jest więc wyłącznie konsekwencją globalizacji XXI wieku, lecz prawdopodobnie ostatnim etapem procesu, który rozpoczął się tysiące lat temu.

Być może właśnie dlatego historia języków jest jedną z najbardziej fascynujących opowieści o dziejach człowieka. Każdy język jest śladem ludzi, którzy przez pokolenia nadawali nazwy otaczającemu ich światu, opowiadali własne historie i budowali własną kulturę. Badania takie jak to przypominają, że historia ludzkości nie jest wyłącznie historią imperiów, wojen czy wynalazków. Jest również historią słów, dzięki którym człowiek od tysięcy lat opisuje rzeczywistość i przekazuje ją następnym pokoleniom.

Sebastian Nizio