Dynia podbiła polską jesień. A jej historia sięga 10 tys. lat

Trudno wyobrazić sobie jesień bez dyni. Jej pomarańczowe owoce pojawiają się na targowiskach, w przydomowych ogrodach i restauracyjnych menu, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tej pory roku. Choć dynia przywędrowała do Europy z Ameryki, w Polsce znana jest już od kilku stuleci. Dziś nasz kraj jest największym producentem dyni w Unii Europejskiej, a jej popularność stale rośnie.

Dynia ma historię liczącą tysiące lat

Początki uprawy dyni sięgają czasów prehistorycznych. Jej przodkowie pochodzą z obu Ameryk, a najstarsze ślady udomowienia dyni zwyczajnej odkryto na terenie dzisiejszego Meksyku. Znaleziska archeologiczne wskazują, że ludzie uprawiali ją już około 10 tysięcy lat temu.

Pierwotne dynie znacznie różniły się od współczesnych odmian. Były mniejsze, miały twarde owoce, a ich miąższ często był gorzki. Przez tysiące lat rolnicy wybierali do dalszej uprawy rośliny o większych i smaczniejszych owocach.

Dynia stała się ważnym elementem pożywienia rdzennych mieszkańców Ameryki. Szczególne miejsce zajmowała w tradycyjnym systemie rolniczym określanym jako „trzy siostry”, opartym na wspólnej uprawie kukurydzy, fasoli i dyni.

Rośliny te wzajemnie wspomagały swój rozwój. Kukurydza stanowiła podporę dla pnącej się fasoli, która dzięki współpracy z bakteriami wiązała azot atmosferyczny. Z kolei szerokie liście dyni zacieniały ziemię, ograniczały parowanie wody i utrudniały rozwój chwastów. Był to sposób wykorzystania naturalnych zależności między roślinami na długo przed powstaniem współczesnego rolnictwa. Do Europy dynia trafiła po rozpoczęciu wypraw transatlantyckich pod koniec XV wieku. Szybko wzbudziła zainteresowanie jako roślina stosunkowo łatwa w uprawie, plenna i mająca wiele zastosowań kulinarnych.

Bania i korbol. Jak dynia zadomowiła się w Polsce?

Na ziemiach polskich dynia była znana już w XVI wieku. Wspominano o niej w dawnych dziełach botanicznych, między innymi w „Zielniku” Szymona Syreniusza, wydanym w 1613 roku. Autor opisywał potrawy przygotowywane z dyni, w tym polewki z mlekiem i przyprawami korzennymi, a także dania z dodatkiem sera czy agrestu. Z czasem dynia stała się popularna przede wszystkim w kuchni wiejskiej. Uprawiano ją w przydomowych ogrodach, wykorzystywano do przygotowywania posiłków, a niekiedy także jako paszę dla zwierząt.

Ślady jej dawnej popularności można odnaleźć w regionalnych nazwach. Na Kujawach i Kociewiu dynię nazywano „banią”, natomiast w Wielkopolsce używano określeń „korbol” i „korbal”.

Na Kujawach popularnym daniem była bania z zacierkami, czyli zupa przygotowywana z gotowanej dyni, mleka i drobnych kluseczek z mąki. Z kolei w Wielkopolsce chętnie przyrządzano marynatę z korbola, czyli kawałki dyni w słodko-kwaśnej zalewie. Na Kociewiu znana była „dynia po królewsku”, przygotowywana z dodatkiem miodu i octu. Potrawy te przetrwały do współczesności, a część z nich znajduje się na prowadzonej przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Liście Produktów Tradycyjnych.

Dynię doceniano również w dawnych książkach kucharskich. W XIX wieku Lucyna Ćwierczakiewiczowa opisywała sposoby jej marynowania i konserwowania, wykorzystując między innymi cukier, wanilię i cytrynę.

Polska jest największym producentem dyni w Unii Europejskiej

W ostatnich kilkunastu latach dynia przeżywa w Polsce prawdziwy renesans. Rośnie zainteresowanie jej uprawą, a także wykorzystaniem w kuchni i dekoracjach. Krajowe zbiory zwiększyły się z 48 tys. do 383 tys. ton. Oznacza to niemal ośmiokrotny wzrost produkcji w ciągu dekady.

Od 2020 roku Polska zajmuje pierwsze miejsce w Unii Europejskiej pod względem wielkości zbiorów dyni. W 2024 roku odpowiadała za około 33 proc. całej unijnej produkcji, wyprzedzając między innymi Francję, Hiszpanię i Niemcy. Rosnąca popularność dyni wynika z jej wszechstronnego zastosowania oraz zwiększającego się zainteresowania konsumentów. W Polsce uprawia się zarówno odmiany jadalne, jak i ozdobne, a największe znaczenie mają dynia zwyczajna i dynia olbrzymia.

Dlaczego dynia stała się symbolem jesieni?

Współczesna popularność dyni wykracza daleko poza tradycyjną kuchnię. Jesienią staje się ona elementem wystroju restauracji, sklepów, ogrodów i domów. Coraz większą popularnością cieszą się również sezonowe kiermasze, festiwale dyni i gospodarstwa agroturystyczne, które organizują wydarzenia związane ze zbiorami. Jednocześnie zmieniają się sposoby jej wykorzystania w kuchni. Obok tradycyjnych zup mlecznych i marynat pojawiają się kremowe zupy z imbirem, pieczone dynie, risotta, makarony, ciasta i desery.

Dynia zawdzięcza swoje miejsce w jesiennej kulturze także wyglądowi. Jej ciepłe barwy przywodzą na myśl zmieniające kolor liście, dojrzałe plony i ostatnie słoneczne dni przed nadejściem zimy. Związek z okresem zbiorów, możliwość długiego przechowywania oraz różnorodne zastosowania sprawiły, że stała się naturalnym symbolem jesiennej obfitości. Choć dzisiaj jej pomarańczowe owoce są przede wszystkim znakiem nadchodzącej jesieni, kryje się za nimi historia obejmująca tysiące lat uprawy i kilka stuleci polskich tradycji kulinarnych.

Nina Zientarzewska