Geny stulatków i tajemnica długiego życia

geny stulatków

Geny stulatków pomagają zrozumieć, dlaczego niektórzy ludzie dożywają wyjątkowo późnego wieku, jednak korzystny wariant DNA nie gwarantuje długiego życia. Badania FOXO3 i APOE oraz białek związanych ze starzeniem pokazują, czego możemy dowiedzieć się od najstarszych ludzi i jak daleko pozostaje droga do terapii wydłużających życie w zdrowiu.

.Rodzinne historie o dziadkach, którzy dożyli stu lat, skłaniają do pytania, czy wyjątkowo długie życie można odziedziczyć. „Le Figaro” wraca do tego zagadnienia przedstawiając długowieczność jako rezultat współdziałania korzystnych wariantów genetycznych i warunków życia. Rozmówca gazety, Jean-Marc Lemaître z francuskiego Inserm, zwraca uwagę na mechanizmy chroniące organizm przed chorobami i uszkodzeniami komórek. Badania naukowe pozwalają rozwinąć ten obraz, ale wymagają oddzielenia genetycznych predyspozycji od obietnicy dożycia określonego wieku.

Geny stulatków i ochrona przed chorobami

Jednym z najlepiej zbadanych tropów jest FOXO3, gen związany z regulacją odpowiedzi komórki na stres i sygnały metaboliczne. Już w 2008 r. badacze opisali w „Proceedings of the National Academy of Sciences” związek jego wariantów z długowiecznością u amerykańskich mężczyzn japońskiego pochodzenia. W kolejnym badaniu potwierdzono powiązanie wśród długowiecznych mieszkańców Niemiec. Takie wyniki pozwalają uznać FOXO3 za ważny przedmiot badań, choć wykazanie związku statystycznego nie oznacza jeszcze, że znamy sposób bezpiecznego wykorzystania go w leczeniu.

Drugim istotnym przykładem jest APOE, gen kodujący białko uczestniczące w transporcie lipidów, którego warianty różnią się powiązaniem z szansą osiągnięcia późnego wieku. Metaanaliza opublikowana w „Nature Communications” w 2019 r. wykazała, że wariant ε4 wiązał się z mniejszą szansą zaliczenia do grupy osób długowiecznych, natomiast ε2 z większą. Badacze przeanalizowali osoby należące do najdłużej żyjących 10 proc. lub 1 proc. swoich populacji, zamiast przyjmować jeden próg wieku dla wszystkich. Pozwoliło to uwzględnić, że wyjątkowa długość życia zależy również od pokolenia i warunków, w których się żyje.

W tej samej pracy sprawdzono także wcześniejsze doniesienia o innych regionach genomu związanych z długością życia, jednak wiele powiązań nie zostało potwierdzonych. Genetyka długowieczności pozostaje więc dziedziną, w której od obiecującej obserwacji do wiarygodnego wniosku prowadzi długa droga. Nie daje też podstaw do przedstawiania wszystkich stulatków jako posiadaczy identycznego zestawu ochronnych wariantów. Powtarzalność wyników w niezależnych grupach jest ważniejsza niż długość listy genów opisywanych jako sprzyjające długiemu życiu.

Dlaczego badania różnie oceniają znaczenie dziedziczenia?

W materiale „Le Figaro” przywołano szacunek, według którego udział dziedziczności w długości życia wynosi około 10 proc., jednak nie jest to jedyna odpowiedź obecna w literaturze. Praca opublikowana w „Genetics” w 2018 r. rzeczywiście wskazywała na wartość poniżej 10 proc. dla analizowanych historycznych populacji, po uwzględnieniu podobieństw związanych z doborem partnerów. Autorzy zwracali uwagę, że członkowie rodziny mogą żyć podobnie długo również dlatego, że przekazują sobie warunki społeczne i wzorce życia. Samo podobieństwo wieku śmierci krewnych nie wystarcza zatem do przypisania całego efektu wspólnemu DNA.

Z kolei badanie zespołu Bena Shenhara z laboratorium prof. Uriego Alona, opublikowane 29 stycznia 2026 r. w „Science”, przyniosło oszacowanie około 55 proc. po modelowym uwzględnieniu zgonów z przyczyn zewnętrznych, takich jak wypadki czy infekcje. Autorzy wykorzystali dane dotyczące bliźniąt i modele śmiertelności, aby oszacować dziedziczność długości życia związanej z przyczynami wewnętrznymi. Wynik zależy od przyjętych założeń i nie oznacza, że u konkretnego człowieka 55 proc. lat życia jest zapisane w genach. Dziedziczność opisuje różnice w określonej populacji i określonych warunkach, a nie podział indywidualnego życia na część genetyczną i środowiskową.

Ten nowszy wynik był już omawiany na łamach „Wszystko co Najważniejsze” w tekście „Czy geny decydują o długości życia?”. Stanowi on istotne uzupełnienie francuskiego materiału, ponieważ pokazuje, jak bardzo odpowiedź zależy od tego, co właściwie mierzymy. Badanie różnic w długości życia i poszukiwanie wariantów częstszych wśród stulatków dotyczą powiązanych, ale odmiennych pytań. Żadna pojedyncza wartość procentowa nie zastępuje analizy mechanizmów, dzięki którym organizm zachowuje sprawność.

Równie ostrożnie trzeba czytać badanie z „Nature Medicine”, opublikowane w lutym 2025 r., które przywołuje „Le Figaro”. W analizie 492 567 uczestników UK Biobank uwzględnienie badanych czynników środowiskowych zwiększało wyjaśnianą przez model zmienność śmiertelności o około 17 punktów procentowych ponad informacje o wieku i płci, natomiast genetyczne wskaźniki ryzyka 22 chorób dodawały mniej niż 2 punkty. Nie oznacza to, że wszystkie geny odpowiadają za mniej niż 2 proc. długości życia, ponieważ użyte wskaźniki nie obejmowały całości wpływu genetycznego. To porównanie możliwości konkretnych modeli, które nie jest bezpośrednio porównywalne z szacunkami dziedziczności z badań rodzin.

Wśród ważnych czynników związanych ze śmiertelnością i biologicznym starzeniem znalazły się palenie, aktywność fizyczna oraz warunki społeczne i materialne. Wynik rozszerza perspektywę poza indywidualne nawyki, ponieważ dochód, warunki mieszkaniowe czy narażenia z dzieciństwa nie sprowadzają się do codziennych decyzji dorosłego człowieka. Badanie miało charakter obserwacyjny, dlatego wykazane zależności nie dowodzą automatycznie, że zmiana każdego z tych czynników przyniesie określoną liczbę dodatkowych lat. Dają jednak podstawę do badania środowiska jako ważnej części procesów starzenia, współdziałającej z genetycznymi predyspozycjami.

Od badania DNA do białek związanych ze starzeniem

Jean-Marc Lemaître wskazuje w rozmowie z „Le Figaro”, że kolejnym krokiem może być poszukiwanie we krwi białek związanych z procesami starzenia oraz sposobów oddziaływania na ich aktywność. Ten kierunek ma już oparcie w badaniach, choć pomiar biologicznego wieku i skuteczne leczenie pozostają odrębnymi zadaniami. Praca opublikowana w „Nature Aging” 29 czerwca 2026 r. analizowała takie wskaźniki u 17 473 uczestników europejskiego badania EPIC, a następnie sprawdzała wyniki w badaniu Whitehall II. Różnice między wiekiem oszacowanym na podstawie białek a wiekiem kalendarzowym wiązały się z czynnikami stylu życia i ryzykiem części chorób przewlekłych oraz zgonu.

Autorzy tej pracy zaznaczyli jednak, że zdolność przewidywania śmiertelności przez zegary białkowe była porównywalna ze zdolnością klasycznych wskaźników związanych ze stylem życia. Sam zaawansowany pomiar nie przesądza więc, że otrzymujemy narzędzie skuteczniejsze od już dostępnych sposobów oceny ryzyka. Co więcej, białko wskazujące na zwiększone ryzyko nie musi być przyczyną choroby ani dobrym celem leczenia. Droga do zastosowań klinicznych wymaga ustalenia, czy wynik badania pomaga wybrać postępowanie, które rzeczywiście poprawia zdrowie pacjenta.

Przykładem eksperymentalnej interwencji jest blokowanie interleukiny 11, białka uczestniczącego w procesach zapalnych. W badaniu opublikowanym w „Nature” w 2024 r. podawanie przeciwciał przeciw IL-11 myszom od 75. tygodnia życia wydłużało medianę długości życia o 22,5 proc. u samców i 25 proc. u samic. Badacze obserwowali również poprawę niektórych parametrów metabolicznych i funkcji mięśni. Są to wyniki doświadczenia na myszach, a nie dowód, że podobna terapia pozwoli ludziom żyć o jedną czwartą dłużej.

O trudnościach przejścia od odkryć biologicznych do terapii dla człowieka pisał na łamach „Wszystko co Najważniejsze” prof. Piotr Czauderna w tekście „Marzenie o nieśmiertelności”. Z kolei prof. Marek Postuła w rozmowie „Wiemy, jak spowolnić starzenie się, ale to nie wszystko” podkreślał, że genetyczna podatność nie jest nieuchronnym przeznaczeniem. Oba głosy pozwalają umieścić badania stulatków w szerszej perspektywie medycyny, której celem jest również zachowanie sprawności, pamięci i samodzielności. Najważniejsze pytanie brzmi zatem, które mechanizmy ochronne można poznać na tyle dobrze, aby w przyszłości bezpiecznie wykorzystać je w pomaganiu pacjentom.

Karolina Jaszowiecka

Materiał chroniony prawem autorskim. Dalsze rozpowszechnianie wyłącznie za zgodą wydawcy. 7 października 2026