Kim jest Hakan FIDAN i dlaczego może zostać następcą Recepa Tayyipa Erdoğana

Jeszcze kilkanaście lat temu jego nazwisko znali głównie oficerowie wywiadu, dyplomaci i wojskowi. Dziś Hakan Fidan należy do najbardziej wpływowych ludzi współczesnej Turcji. Przez trzynaście lat kierował Narodową Organizacją Wywiadu (MIT), następnie został ministrem spraw zagranicznych, a w analizach poświęconych przyszłości tureckiej polityki coraz częściej wymienia się go jako jednego z najbardziej prawdopodobnych następców Recepa Tayyipa Erdoğana. Nie jest przy tym politykiem, który zdobył pozycję dzięki medialnym wystąpieniom czy wielkim wiecom. Przeciwnie – jego siłą od początku była dyskrecja, umiejętność budowania wpływów oraz doskonała znajomość mechanizmów funkcjonowania państwa.

Kim jest Hakan Fidan

.Pytanie o przyszłość Hakana Fidana jest jednocześnie pytaniem o przyszłość samej Turcji. Kraj liczący ponad 85 milionów mieszkańców pozostaje jednym z najważniejszych członków NATO, kontroluje cieśniny łączące Morze Czarne z Morzem Śródziemnym, odgrywa kluczową rolę na Bliskim Wschodzie i coraz śmielej buduje własną pozycję jako regionalne mocarstwo. To dlatego nazwisko człowieka, który może kiedyś stanąć na czele tureckiego państwa, budzi zainteresowanie daleko wykraczające poza granice Ankary.

Żołnierz, który nie planował kariery politycznej

Droga Hakana Fidana do centrum władzy była nietypowa. Nie wywodził się z politycznych elit ani z wpływowej rodziny. Dorastał w Ankarze i jako osiemnastolatek wstąpił do armii, gdzie służył jako podoficer wojsk łączności. Specjalizował się w systemach elektronicznych, przechwytywaniu informacji i języku angielskim. Służba wojskowa przypadła na okres, gdy tureckie siły zbrojne pozostawały najpotężniejszą instytucją państwa i wielokrotnie wpływały na życie polityczne kraju.

Pobyt w strukturach NATO otworzył mu drogę do dalszej edukacji. Studiował w Stanach Zjednoczonych, następnie ukończył studia magisterskie i doktoranckie z zakresu stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Bilkent. Już wtedy zajmował się zagadnieniami bezpieczeństwa, wywiadu i roli informacji we współczesnej polityce. Ta kombinacja doświadczenia wojskowego i akademickiego okazała się wyjątkowo cenna w państwie, które coraz większą wagę zaczynało przywiązywać do własnych zdolności wywiadowczych.

Jak Hakan Fidan zmienił turecki wywiad MIT

Przełom nastąpił po dojściu do władzy Partii Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP) Recepa Tayyipa Erdoğana. Fidan szybko zyskał opinię jednego z najbardziej kompetentnych ekspertów od bezpieczeństwa państwa. W 2010 roku objął kierownictwo Narodowej Organizacji Wywiadu – MIT. To właśnie ten okres zbudował jego legendę.

Przez trzynaście lat kierowania służbą całkowicie zmienił jej charakter. MIT przestał być jedynie klasycznym wywiadem zajmującym się zbieraniem informacji. Stał się jednym z głównych instrumentów prowadzenia tureckiej polityki zagranicznej. Organizacja zaczęła odgrywać coraz większą rolę w operacjach prowadzonych w Syrii i Iraku, w relacjach z państwami Kaukazu, Azji Centralnej czy Afryki, a także w działaniach antyterrorystycznych oraz negocjacjach prowadzonych poza oficjalnymi kanałami dyplomatycznymi.

W praktyce Fidan stworzył instytucję, która zaczęła przypominać jednocześnie wywiad, narzędzie wpływu politycznego i centrum analiz strategicznych. W wielu zachodnich stolicach zaczęto mówić o nim jako o człowieku, który zna niemal wszystkie najważniejsze tajemnice tureckiego państwa.

MIT. Służba, która stała się jednym z filarów tureckiej potęgi

Znaczenia Hakana Fidana nie sposób zrozumieć bez zrozumienia roli samej Narodowej Organizacji Wywiadu, czyli MIT. Przez dziesięciolecia była ona przede wszystkim klasyczną służbą specjalną odpowiedzialną za bezpieczeństwo wewnętrzne i działalność kontrwywiadowczą. W XXI wieku jej zadania zaczęły jednak wykraczać daleko poza tradycyjne rozumienie wywiadu.

Za rządów Recepa Tayyipa Erdoğana, a szczególnie w okresie kierowania instytucją przez Hakana Fidana, MIT stał się jednym z najważniejszych narzędzi realizacji tureckiej strategii państwowej. Organizacja prowadzi działania wywiadowcze na Bliskim Wschodzie, w Afryce, na Kaukazie, w Azji Centralnej oraz w Europie. Bierze udział w operacjach przeciwko organizacjom terrorystycznym, uczestniczy w tajnych negocjacjach politycznych i wspiera działania tureckiej dyplomacji.

Coraz częściej zachodni analitycy porównują współczesny MIT nie tylko do klasycznych służb wywiadowczych, ale również do instytucji aktywnie współtworzących politykę zagraniczną państwa. To właśnie kierowanie taką organizacją dało Hakanowi Fidanowi doświadczenie, którego nie posiada niemal żaden inny polityk w Turcji.

Architekt nowej polityki zagranicznej Turcji

Objęcie funkcji ministra spraw zagranicznych nie oznaczało zmiany stylu działania. Hakan Fidan nadal patrzył na świat przede wszystkim przez pryzmat bezpieczeństwa państwa.

To podejście dobrze odpowiadało ewolucji tureckiej polityki. Ankara coraz wyraźniej zaczęła prowadzić samodzielną strategię, starając się jednocześnie utrzymywać relacje z NATO, Stanami Zjednoczonymi, Rosją, Ukrainą, państwami Zatoki Perskiej i Chinami. Turcja nie chciała już być wyłącznie państwem wykonującym decyzje sojuszników. Coraz częściej sama próbowała wyznaczać kierunki regionalnej polityki.

Fidan odegrał ważną rolę w rozmowach dotyczących wojny w Syrii, relacji z Kurdami, konfliktu rosyjsko-ukraińskiego oraz negocjacji prowadzonych z państwami Bliskiego Wschodu. Jego nazwisko regularnie pojawiało się tam, gdzie potrzebne były poufne rozmowy i dyskretna dyplomacja.

Turcja jako samodzielne mocarstwo regionalne

Polityka zagraniczna współczesnej Turcji opiera się na przekonaniu, że kraj nie powinien być wyłącznie sojusznikiem Zachodu ani partnerem Wschodu. Ankara stara się prowadzić własną politykę, kierując się przede wszystkim interesem państwa.

Dlatego Turcja jednocześnie pozostaje członkiem NATO, rozwija współpracę z Ukrainą, utrzymuje dialog z Rosją, rozbudowuje relacje gospodarcze z Chinami, zwiększa obecność w Afryce oraz odgrywa coraz większą rolę na Kaukazie i w Azji Centralnej. Hakan Fidan należy do architektów tej wielowektorowej strategii.

Nie oznacza ona neutralności. Oznacza natomiast przekonanie, że państwo średniej wielkości może zwiększać swoje znaczenie poprzez prowadzenie samodzielnej polityki między największymi światowymi mocarstwami.

Dlaczego Hakan Fidan jest wymieniany jako następca Erdoğana

Recep Tayyip Erdoğan od ponad dwóch dekad pozostaje centralną postacią tureckiego życia politycznego. Zbudował system silnie oparty na własnym autorytecie. W naturalny sposób rodzi to pytanie o sukcesję.

Nie istnieje oficjalny następca obecnego prezydenta. W różnych analizach pojawiają się nazwiska Selçuka Bayraktara, Bilala Erdoğana, a także kilku czołowych polityków AKP. Jednak Hakan Fidan niemal zawsze znajduje się w gronie najpoważniejszych kandydatów.

Przemawia za tym kilka argumentów:

Po pierwsze, cieszy się ogromnym zaufaniem samego Erdoğana, z którym współpracuje od wielu lat.

Po drugie, posiada unikalne doświadczenie obejmujące jednocześnie wojsko, wywiad, administrację państwową i dyplomację.

Po trzecie, jest dobrze znany najważniejszym światowym przywódcom i służbom specjalnym, dzięki czemu posiada sieć kontaktów, której nie ma większość tureckich polityków.

Po czwarte wreszcie, nigdy nie budował własnej frakcji konkurującej z prezydentem, pozostając lojalnym współpracownikiem.

Kto jeszcze może przejąć władzę w Turcji

Choć nazwisko Hakana Fidana pojawia się niemal we wszystkich analizach dotyczących sukcesji, nie jest jedynym kandydatem. Wśród potencjalnych następców wymienia się również Selçuka Bayraktara, przedsiębiorcę i twórcę jednego z najbardziej rozpoznawalnych tureckich programów zbrojeniowych, którego drony Bayraktar stały się symbolem współczesnej wojny. W debacie pojawia się także Bilal Erdoğan, syn prezydenta, od lat aktywny w życiu publicznym i organizacjach społecznych związanych z obozem władzy.

Niektórzy analitycy wskazują również na możliwość pojawienia się zupełnie nowej postaci z kierownictwa Partii Sprawiedliwości i Rozwoju. Wszystko zależeć będzie od momentu przekazywania władzy oraz od tego, czy Recep Tayyip Erdoğan zdecyduje się jednoznacznie wskazać swojego następcę.

To właśnie brak oficjalnego następcy sprawia, że każda decyzja personalna podejmowana przez prezydenta jest dziś analizowana jako możliwy sygnał dotyczący przyszłości tureckiej polityki.

Co oznaczałoby dojście Hakana Fidana do władzy

To jednak nie oznacza, że droga do najwyższego urzędu byłaby łatwa. Hakan Fidan nie jest politykiem masowym. Nie budował swojej popularności podczas kampanii wyborczych. Nie słynie z wielkich przemówień ani emocjonalnych wystąpień. Przez większość kariery działał poza światłem reflektorów. Taki styl sprawdza się znakomicie w wywiadzie i dyplomacji, ale niekoniecznie podczas bezpośredniej rywalizacji wyborczej.

Recep Tayyip Erdoğan pozostaje jednym z najbardziej charyzmatycznych polityków współczesnej Turcji. Zastąpienie tak silnej osobowości wymagałoby nie tylko doświadczenia państwowego, lecz także umiejętności zdobywania społecznego poparcia na masową skalę. To właśnie tutaj analitycy widzą największy znak zapytania.

Dlaczego przyszłość Turcji jest ważna dla Europy

Znaczenie Hakana Fidana wykracza jednak daleko poza pytanie o to, kto zostanie kolejnym prezydentem. Jest on symbolem nowego pokolenia tureckich elit państwowych – ludzi wychowanych już nie w czasach zimnej wojny, lecz w okresie, gdy Turcja zaczęła postrzegać siebie jako samodzielne mocarstwo regionalne. To pokolenie, które łączy doświadczenie wojskowe z wykształceniem akademickim, zna mechanizmy funkcjonowania Zachodu, ale jednocześnie dąży do prowadzenia niezależnej polityki.

Dlatego pytanie o przyszłość Hakana Fidana jest w rzeczywistości pytaniem o przyszłość całej Turcji. Czy państwo stworzone przez Recepa Tayyipa Erdoğana pozostanie systemem opartym na jednej dominującej postaci, czy też rozpocznie nowy etap, w którym większą rolę odegrają instytucje, profesjonalna administracja i doświadczenie ludzi takich jak obecny minister spraw zagranicznych?

Od odpowiedzi na to pytanie zależeć będzie nie tylko przyszłość tureckiej polityki. Będzie ona miała znaczenie dla bezpieczeństwa Europy, równowagi sił na Bliskim Wschodzie, funkcjonowania NATO oraz geopolityki Morza Czarnego. Z tego powodu nazwisko Hakana Fidana prawdopodobnie będzie pojawiało się w światowej debacie coraz częściej.

Czy Hakan Fidan będzie tureckim Putinem czy tureckim Deng Xiaopingiem

Najciekawsze pytanie dotyczące przyszłości Hakana Fidana nie brzmi jednak, czy zostanie prezydentem Turcji. Znacznie ważniejsze jest to, jaki model przywództwa reprezentowałby po ewentualnym objęciu najwyższego urzędu.

Czy kontynuowałby model silnego przywództwa oparty na osobistym autorytecie Recepa Tayyipa Erdoğana, czy też próbowałby budować państwo bardziej instytucjonalne, w którym większą rolę odgrywa profesjonalna administracja, dyplomacja i służby państwowe?

To pytanie pozostaje dziś bez odpowiedzi. Jedno wydaje się jednak pewne: niezależnie od tego, kto formalnie obejmie urząd prezydenta Turcji po epoce Erdoğana, Hakan Fidan będzie należał do grona ludzi współdecydujących o kierunku rozwoju jednego z najważniejszych państw świata.

Sebastian Nizio

Najważniejsze pytania:

Kim jest Hakan Fidan?

Hakan Fidan jest ministrem spraw zagranicznych Turcji oraz byłym wieloletnim szefem Narodowej Organizacji Wywiadu (MIT). Należy do najbliższych współpracowników Recepa Tayyipa Erdoğana.

Dlaczego Hakan Fidan jest uważany za następcę Erdoğana?

Przez lata odpowiadał za turecki wywiad, uczestniczył w najważniejszych negocjacjach międzynarodowych i cieszy się zaufaniem obecnego prezydenta. Dlatego jest wymieniany wśród najpoważniejszych kandydatów do przejęcia przywództwa.

Czym zajmował się Hakan Fidan przed wejściem do rządu?

Służył w armii, studiował stosunki międzynarodowe, a następnie kierował tureckim wywiadem MIT przez trzynaście lat.

Czym jest MIT?

MIT (Millî İstihbarat Teşkilatı) to turecka Narodowa Organizacja Wywiadu odpowiedzialna za wywiad zagraniczny, kontrwywiad oraz działania związane z bezpieczeństwem państwa.

Czy Hakan Fidan będzie kandydował na prezydenta Turcji?

Nie ogłoszono jeszcze żadnej decyzji. Jednak wielu analityków uznaje go za jednego z najbardziej prawdopodobnych następców Recepa Tayyipa Erdoğana.