Kalendarz rocznic najważniejszych

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń związanych z historią Polski od 15 do 21 września. To kalendarz rocznic najważniejszych na nadchodzący tydzień;

15 września

1339 – W Warszawie zakończył się proces polsko-krzyżacki prowadzony przez trybunał papieski.

1454 – W Cerekwicy król Kazimierz IV Jagiellończyk nadał wielkopolskiej szlachcie przywilej stwierdzający m.in., że bez zgody sejmików król nie będzie nakładał nowych podatków i zwoływał pospolitego ruszenia.

1463 – Jedna z największych bitew w trakcie wojny trzynastoletniej – na Zalewie Wiślanym walczące po stronie polskiej floty Gdańska i Elbląga pokonały flotę krzyżacką.

1533 – W Wiedniu zmarła Katarzyna Habsburżanka, arcyksiężniczka austriacka, królewna czeska i węgierska, królowa polska i wielka księżna litewska od 1553 r. jako trzecia żona króla Zygmunta Augusta.

1697 – August II Mocny koronował się w Krakowie na króla Polski.

1793 – Rosja rozwiązała konfederację targowicką powstałą w maju 1792 r. przeciwko reformom Konstytucji 3 maja; jednocześnie zawiązana została konfederacja grodzieńska, której celem było zatwierdzenie II rozbioru Rzeczypospolitej.

1862 – W Wilnie zmarł Władysław Syrokomla, poeta, tłumacz.

1883 – W Warszawie ukazało się wydawane przez Ludwika Waryńskiego i Stanisława Kunickiego nielegalne pismo „Proletariat” – organ prasowy pierwszej na ziemiach polskich partii robotniczej. Do 1884 r. ukazało się tylko pięć numerów.

1885 – W Żytomierzu zmarł Juliusz Zarębski, pianista, kompozytor.

1914 – Zakończyła się bitwa nad Jeziorami Mazurskimi. Niemcy wyparli wojska rosyjskie z Prus Wschodnich (m.in. z Ełku i Orzysza).

1935 – Zbigniew Burzyński i Władysław Wysocki zajęli pierwsze miejsce w zawodach balonowych o Puchar Gordona Benetta, które odbyły się w Warszawie.

1938 – Premiera filmu „Paweł i Gaweł” w reżyserii Mieczysława Krawicza.

1939 – Białystok został zajęty przez Wehrmacht, a kilka dni później – na mocy układu Ribbentrop-Mołotow – przekazany przez Niemcy Związkowi Radzieckiemu.

1939 – Polski okręt podwodny ORP „Orzeł” został internowany przez władze estońskie w Tallinnie, skąd jednak po trzech dniach zdołał uciec.

1940 – Przełomowy moment bitwy o Anglię – Niemcy stracili tego dnia ponad 60 samolotów, zginęło ponad 80 lotników niemieckich, wielu zostało rannych lub dostało się do niewoli.

1941 – Urodził się Mirosław Hermaszewski, pilot wojskowy i pierwszy polski kosmonauta (w 1978 r.).

1944 – W Powstaniu Warszawskim poległ Andrzej Romocki „Morro”, harcerz Szarych Szeregów, kapitan AK, dowódca 2 kompanii „Rudy” batalionu „Zośka”; odznaczony Orderem Virtuti Militari.

1947 – Początek dziesięciodniowego strajku w Łodzi wywołanego zmuszaniem pracowników do współzawodnictwa pracy; w czasie manifestacji doszło do starć z siłami bezpieczeństwa, dwie osoby zginęły, kilkadziesiąt zostało aresztowanych.

1949 – W Warszawie rozpoczął się IV Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina.

1950 – W Warszawie urodził się Tomasz Jastrun, poeta, prozaik, eseista, krytyk literacki.

1967 – Premiera filmu „Sami swoi” w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego.

1978 – W Warszawie otwarto Muzeum Karykatury.

1981 – Początek ostatniego rejsu żaglowca „Dar Pomorza”.

1982 – Stan wojenny: Władze aresztowały po powrocie z leczenia w Londynie Jana Józefa Lipskiego, działacza Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”.

1986 – Na mocy ustawy z 17 lipca 1986 r. zwolniono z zakładów karnych wszystkich więźniów politycznych.

1988 – Odbyło się drugie spotkanie Lecha Wałęsy i gen. Czesława Kiszczaka w willi MSW na ul. Zawrat w Warszawie. Obecni na nim byli także Stanisław Ciosek, ks. Alojzy Orszulik i Andrzej Stelmachowski.

1990 – W Krakowie na cmentarzu Rakowickim złożono urnę z prochami gen. Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, współpracownika Piłsudskiego, zmarłego w 1942 r. w Nowym Jorku.

1992 – W Winter Park na Florydzie zmarł Władysław Wagner, pierwszy Polak, który na jachtach żaglowych opłynął kulę ziemską.

1993 – Ostatnie jednostki Północnej Grupy Wojsk Armii Rosyjskiej opuściły garnizon w Legnicy.

2011 – W Warszawie zmarła Regina Smendzianka, pianistka, pedagog.

2019 – W Warszawie otwarto kolejne stacje drugiej linii metra: Szwedzka, Targówek Mieszkaniowy i Trocka.

2020 – W Warszawie zmarł Jan Krenz, dyrygent i kompozytor, autor muzyki do „Kanału” Andrzeja Wajdy, „Eroiki” i „Zezowatego szczęścia” Andrzeja Munka.

16 września

1620 – Pod Cecorą wojska polskie, dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, rozpoczęły bitwę z Turkami; zakończyła się 19 września klęską Polaków i śmiercią hetmana.

1658 – Pomiędzy Rzeczpospolitą a hetmanem zaporoskim Iwanem Wyhowskim zawarta została tzw. ugoda hadziacka zakładająca unię Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Księstwa Ruskiego.

1668 – Abdykacja króla Jana II Kazimierza Wazy, panującego od 1648 r.

1825 – Zmarł Franciszek Karpiński, poeta, czołowy liryk polskiego sentymentalizmu.

1831 – Po zajęciu Warszawy przez wojska rosyjskie francuski minister spraw zagranicznych Horace Sebastiani wygłosił przed Izbą Deputowanych deklarację zakończoną słowami: „porządek panuje w Warszawie”.

1863 – Powstanie styczniowe: zwycięstwo wojsk rosyjskich nad oddziałem powstańczym pod dowództwem Władysława Sokołowskiego „Iskry” w II bitwie pod Małogoszczem.

1874 – Zmarł Maksymilian Gierymski, malarz, pejzażysta wywodzący się ze szkoły monachijskiej.

1874 – W Warszawie urodził się Edward Puchalski, reżyser i scenarzysta filmowy; autor filmów „Trędowata”, „Pod Twoją Obronę”, „Przeor Kordecki – obrońca Częstochowy”.

1895 – Urodził się Franciszek Żwirko, pilot; wspólnie ze Stanisławem Wigurą zwyciężył w Międzynarodowych Zawodach Samolotów Turystycznych Challenge 1932 r.; 11 września 1932 r. obaj zginęli w katastrofie samolotu RWD-6 pod Cierlickiem Górnym koło Cieszyna.

1897 – W Łańcucie urodził się Wacław Kuchar, sportowiec, olimpijczyk, oficer WP; uczestnik wojny polsko-ukraińskiej, a także wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r.

1920 – Bitwa pod Dytiatynem w Galicji Wschodniej (w trakcie wojny polsko-bolszewickiej). 600-osobowy oddział polski zatrzymał trzy razy większe oddziały przeciwnika.

1928 – W Warszawie zakończył się pierwszy wyścig kolarski Tour de Pologne. Zwyciężył Feliks Więcek.

1930 – W Galicji Wschodniej oddziały policji i wojska rozpoczęły trwającą do końca listopada akcję pacyfikacyjną wymierzoną przeciwko ukraińskim nacjonalistom z OUN; akcja objęła około 450 ukraińskich wsi.

1931 – Urodził się Tadeusz Gocłowski, arcybiskup metropolita gdański (1992-2008).

1934 – W Warszawie Jerzy Bajan (pilot myśliwski i sportowy) oraz Gustaw Pokrzywka (mechanik) wygrali na samolocie RWD-9 międzynarodowe zawody lotnicze Challenge 1934 r.

1935 – Polska została ponownie wybrana do Rady Ligi Narodów.

1937 – Premiera filmu „Znachor” w reżyserii Michała Waszyńskiego.

1939 – Nieudany szturm niemiecki na twierdzę w Brześciu nad Bugiem; wobec braku amunicji nocą nastąpiła ewakuacja polskiej załogi.

1939 – Sztab Naczelnego Wodza z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym przeniósł się do Kołomyi.

1939 – Bitwa pod Jaworowem (na zachód Lwowa). Dowodzone przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego oddziały Armii „Małopolska” zadały ciężkie straty SS „Germania”.

1939 – Pod Koziejówką w okolicach Lubaczowa, prowadząc atak na bagnety, zginął gen. Józef Kustroń, dowódca 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Był pierwszym polskim generałem, który poległ w II wojnie światowej.

1944 – Początek walk 3 Dywizji Piechoty 1 Armii WP o przyczółki warszawskie na lewym brzegu Wisły (16-23 września).

1949 – Urodził się Janusz Rewiński, aktor, satyryk, znany m.in. z Kabaretu Olgi Lipińskiej oraz ról w komediach Juliusza Machulskiego „Kiler” i „Kiler-ów 2-óch”; założyciel Partii Przyjaciół Piwa, poseł w latach 1991-1993.

1957 – Początek procesu byłych wysokich rangą funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa: Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina.

1978 – W Warszawie odsłonięto pomnik premiera Ignacego Jana Paderewskiego.

1988 – Początek rozmów przedstawicieli rządu, opozycji i Episkopatu w ośrodku MSW w podwarszawskiej Magdalence.

1988 – Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne ze Wspólnotami Europejskimi.

1992 – Parlament Europejski ratyfikował układ o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi.

1993 – Utworzono Park Narodowy Gór Stołowych.

1998 – W Warszawie zmarł Andrzej Trzaskowski, kompozytor, pianista, dyrygent, krytyk muzyczny, współtwórca polskiego jazzu.

2016 – Zmarł Kazimierz Mieczysław Ujazdowski, adwokat, obrońca oskarżonych w procesach politycznych w okresie PRL, poseł na Sejm Kontraktowy.

17 września

Światowy Dzień Sybiraka

1374 – W Koszycach król Ludwik Węgierski ogłosił pierwszy przywilej generalny dla polskiej szlachty.

1462 – Wojna trzynastoletnia: Pod Świecinem koło Jeziora Żarnowieckiego wojska polskie pod dowództwem Piotra Dunina pokonały wojska Zakonu Krzyżackiego.

1857 – Urodził się Konstanty Ciołkowski, rosyjski wynalazca, uczony, prowadzący badania m.in. w dziedzinie aerodynamiki; syn polskiego zesłańca.

1863 – W Dreźnie zmarł Józef Korzeniowski, dramaturg, powieściopisarz, poeta, wychowanek i wykładowca Liceum Krzemienieckiego.

1889 – Urodził się Tadeusz Hołówko, działacz PPS, współpracownik Józefa Piłsudskiego, przedstawiciel ruchu prometejskiego; współtwórca BBWR, zwolennik dialogu z Ukraińcami oraz stworzenia federacji państw środkowo- i wschodnioeuropejskich, stanowiącej przeciwwagę dla ZSRR; zastrzelony w 1931 r. przez ukraińskich nacjonalistów.

1895 – Zmarł Zygmunt Szczęsny Feliński, arcybiskup metropolita warszawski w latach 1662-1683. Wkrótce po objęciu urzędu został zesłany na 20 lat do Jarosławia nad Wołgą z powodu listu, w którym wstawił się do cara za powstańcami styczniowymi. W 2009 r. został kanonizowany.

1902 – W Warszawie urodził się Adam Aston, aktor, wokalista; wykonawca piosenek „Warszawo, moja Warszawo”, „Ach, jak przyjemnie”, „Dlaczego właśnie dziś” i „Jak trudno zapomnieć”.

1912 – W Warszawie urodziła się Irena Kwiatkowska, aktorka, gwiazda teatru, filmu i kabaretu; na trwałe wpisała się w pamięć widzów rolami w serialach „Wojna domowa” i „Czterdziestolatek”, a także w filmach „Hallo szpicbródka”, „Lata dwudzieste… lata trzydzieste”; występowała w kabaretach Szpak, Dudek i telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów.

1920 – Urodził się Janusz Brochwicz-Lewiński, ps. „Gryf”, żołnierz ZWZ-AK; w czasie Powstania Warszawskiego w batalionie „Parasol”; w 2008 r. awansowany na stopień generała brygady.

1924 – Decyzją Sztabu Generalnego WP utworzono Korpus Ochrony Pogranicza.

1938 – W Moskwie w ramach represji stalinowskich zamordowany został Bruno Jasieński, poeta, czołowy twórca polskiego futuryzmu, związany z ruchem komunistycznym.

1939 – Agresja ZSRR na Polskę. W myśl uzgodnień paktu Ribbentrop-Mołotow Armia Czerwona zajęła tereny aż po Bug, ale też np. białostockie i fragmenty warszawskiego.

1939 – Marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał dyrektywę nakazującą oddziałom polskim wycofanie się do Rumunii i na Węgry oraz unikanie starć z siłami sowieckimi.

1939 – Władze RP przez most w Kutach przekroczyły granicę z Rumunią.

1939 – Niemcy zajęli Brześć nad Bugiem i Lublin.

1939 – W wyniku niemieckiego bombardowania doszło do pożaru Zamku Królewskiego w Warszawie.

1940 – W Palmirach Niemcy zamordowali 198 więźniów Pawiaka.

1942 – Jan Piekałkiewicz ze Stronnictwa Ludowego objął urząd Delegata Rządu RP na Kraj.

1942 – W Tczewie urodziła się Teresa Budzisz-Krzyżanowska, aktorka; wystąpiła w kilkudziesięciu filmach, m.in. w „Zmorach”, „Lawie”, „Trzech kolorach. Białym”, „Faustynie” i „Weiserze”; za rolę w filmie Magdaleny i Piotra Łazarkiewiczów „Odjazd” (1991) otrzymała nagrodę za pierwszoplanową rolę kobiecą na festiwalu w Gdyni.

1944 – Pod kryptonimem „Market Garden” rozpoczęła się największa operacja powietrznodesantowa II wojny światowej z udziałem m.in. Samodzielnej Brygady Spadochronowej pod dowództwem gen. Stanisława Sosabowskiego.

1947 – W lasach lubaczowskich w bunkrze oblężonym przez oddziały polskiego Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego popełnił samobójstwo Jarosław Staruch „Stiah”, sprawujący kierownictwo nad krajowym prowidem OUN-UPA.

1952 – W Szczecinie urodził się Krzysztof Kołbasiuk, aktor, znany m.in. z roli Łukasza Zbożnego w telewizyjnym serialu „Dom”.

1952 – W Warszawie urodził się Tomasz Borkowy, aktor, znany m.in. z roli Andrzeja Talara w telewizyjnym serialu „Dom”.

1971 – Więzienie opuścili skazani za udział w protestach Marca ’68: Jacek Kuroń, Karol Modzelewski i Maciej Kozłowski.

1973 – W USA zmarł Oskar Halecki, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; od 1939 r. na emigracji; współzałożyciel, dyrektor i prezes Polskiego Instytutu Naukowego w Nowym Jorku.

1978 – Premiera serialu telewizyjnego „Lalka” w reżyserii Ryszarda Bera.

1980 – W Gdańsku przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich i Międzyzakładowych Komisji Robotniczych podjęli decyzję o utworzeniu jednego związku zawodowego pod nazwą Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”.

1980 – Powołano Krajową Komisję Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” pod kierownictwem Lecha Wałęsy.

1993 – Prezydent Lech Wałęsa przyjął od gen. Leonida Kowalowa meldunek o zakończeniu wycofywania wojsk rosyjskich z Polski; ostatni żołnierze rosyjscy opuścili Polskę 18 września 1993 r.

1993 – Z Wielkiej Brytanii przeniesiono na Wawel prochy Naczelnego Wodza i premiera rządu RP na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego.

1995 – W Warszawie odsłonięto Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie.

2007 – Uroczysta premiera filmu „Katyń” w reżyserii Andrzeja Wajdy.

2011 – Zmarła Magda Teresa Wójcik, aktorka, reżyserka, współzałożycielka Teatru Adekwatnego; znana m.in. z roli Łucji w filmie Janusza Zaorskiego „Matka Królów”.

2011 – W Warszawie zmarł Tomasz Zygadło, reżyser, twórca filmów „Ćma”, „Odwet”, „Sceny dziecięce z życia prowincji”.

2021 – Zmarł Alfred Miodowicz, działacz komunistyczny, członek Rady Państwa, przewodniczący Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych. 30 listopada 1988 r. był uczestnikiem historycznej debaty telewizyjnej z liderem „Solidarności” Lechem Wałęsą, która była znaczącym krokiem w kierunku rozpoczęcia rozmów pomiędzy władzami i działaczami opozycji.

2022 – Otwarcie kanału przez Mierzeję Wiślaną o długości 1536 metrów. Inwestycja pochłonęła ok. 2 mld zł.

18 września

1454 – Największa bitwa wojny trzynastoletniej: klęska wojsk polskich w bitwie z krzyżakami pod Chojnicami. Król Kazimierz IV Jagiellończyk został zmuszony do ucieczki.

1703 – W trakcie wojny północnej (pomiędzy Szwecją a koalicją państw z udziałem Polski i Rosji) Poznań został zajęty przez wojska szwedzkie.

1773 – obradujący w otoczonym przez żołnierzy rosyjskich Zamku Królewskim w Warszawie Sejm usankcjonował dokonany rok wcześniej I rozbiór Polski. Część posłów przekupiono, a opornych aresztowano i zesłano na Syberię.

1807 – W Wilnie zmarł Franciszek Smuglewicz, malarz, rysownik.

1857 – W Warszawie zmarł Karol Kurpiński, kompozytor, dyrygent, pedagog; dyrektor opery w Warszawie, założyciel i redaktor pierwszego polskiego czasopisma muzycznego „Tygodnik Muzyczny”; autor muzyki do pieśni „Warszawianka”.

1883 – W Warszawie urodził się Ludomir Różycki, kompozytor, dyrygent, pedagog.

1915 – I wojna światowa: Wojska niemieckie zajęły Wilno.

1925 – Uchwała Rady Ligi Narodów o przekazaniu Polsce półwyspu Westerplatte na składnicę amunicyjną.

1933 – W Radomiu urodził się Jerzy Połomski, piosenkarz, jeden z najpopularniejszych polskich artystów estradowych lat 60. i 70.; do jego najbardziej znanych piosenek należą „Cała sala śpiewa” i „Bo z dziewczynami”.

1938 – Rozwiązanie Sejmu i Senatu IV kadencji.

1939 – Rząd Rumunii podjął decyzję o internowaniu polskich władz państwowych.

1939 – Załoga internowanego przez władze Estonii polskiego okrętu podwodnego „Orzeł” wydostała się z portu w Tallinnie.

1939 – Okręt podwodny ORP „Ryś” wpłynął do szwedzkiego portu Stavsnäs, po czym został internowany i odholowany do Mariefred, gdzie pozostał do końca wojny.

1939 – Armia Czerwona zajęła Lidę i Nowogródek.

1939 – Oddziały Armii „Kraków” i „Lublin” dowodzone przez gen. Tadeusza Piskora rozpoczęły pierwszą bitwę pod Tomaszowem Lubelskim.

1939 – W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Franciszek Wład, dowódca 14 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty.

1939 – Pierwsze oddziały Armii „Poznań” przebiły się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy.

1939 – Członkowie OUN (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) zabili w Sławentynie w woj. tarnopolskim, według różnych źródeł, od 50 do 85 Polaków.

1939 – Rozpoczęła się obrona Wilna przed wojskami sowieckimi.

1939 – W oficjalnym komunikacie niemiecko-sowieckim podano, że zadaniem obu armii jest „przywrócenie w Polsce porządku i spokoju”.

1939 – W Jeziorach na Polesiu (na terenach zajętych przez ZSRR) popełnił samobójstwo Stanisław Ignacy Witkiewicz, malarz, pisarz, filozof, jeden z najoryginalniejszych twórców kultury polskiej.

1944 – Początek walk Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Stanisława Sosabowskiego pod Arnhem.

1944 – Powstanie Warszawskie: Nad Warszawą pojawiło się ponad 100 amerykańskich samolotów B-17, które dokonały zrzutów.

1946 – W Krakowie aresztowany został sekretarz generalny PSL Stanisław Mierzwa. Wydarzenie to było elementem zastraszania opozycji przed zapowiedzianymi na 1947 r. wyborami do Sejmu.

1946 – W ruinach domu przy ul. Nowolipki 68 w Warszawie odnaleziono pierwszą część archiwum warszawskiego getta, stworzonego przez Emanuela Ringelbluma i jego współpracowników.

1951 – Kongres USA podjął uchwałę o powołaniu komisji do wyjaśnienia zbrodni katyńskiej.

1957 – W Gdańsku zmarł kontradmirał Włodzimierz Steyer – jesienią 1939 r. dowódca Rejonu Umocnionego Hel; w latach 1947-1950 dowódca Polskiej Marynarki Wojennej.

1958 – W klubie studentów Politechniki Warszawskiej „Stodoła” rozpoczął się pierwszy festiwal Jazz Jamboree.

1963 – Na Stadionie Śląskim w Chorzowie, podczas meczu klubowego Pucharu Europy Górnik Zabrze – Austria Wiedeń (1:0), został ustanowiony rekord frekwencji na tym obiekcie (120 tys. widzów).

1987 – Jerzy Kukuczka, jako drugi człowiek na świecie po Reinholdzie Messnerze, zdobył Koronę Himalajów.

1989 – W Warszawie zmarła Aleksandra Śląska, aktorka, wieloletni pedagog warszawskiej PWST; znana m.in. z ról w filmach „Ostatni etap”, „Pasażerka” oraz z serialu „Królowa Bona”.

1993 – Ostatni żołnierze rosyjscy wyjechali z warszawskiego Dworca Wschodniego do Rosji; w Polsce pozostała jedynie misja wojskowa licząca około 30 żołnierzy, która nadzorowała tranzyt wojsk rosyjskich z Niemiec do Rosji.

1999 – W Szczecinie rozpoczął działalność Wielonarodowy Korpus Północno-Wschodni będący częścią sił NATO.

2009 – Wybuch metanu w kopalni „Wujek” – Ruch Śląsk. 20 górników zginęło, a 36 odniosło ciężkie obrażenia. Była to jedna z dwóch największych pod względem liczby ofiar katastrof w polskim górnictwie w XXI wieku.

2009 – W Olsztynie zmarła prof. Barbara Skarga, humanistka, filozof, etyk, historyk filozofii.

2013 – We Frankfurcie nad Menem zmarł Marcel Reich-Ranicki, jeden z najbardziej wpływowych krytyków literackich w Niemczech w drugiej połowie XX wieku. Pochodził z rodziny polskich Żydów we Włocławku, dzieciństwo spędził w Berlinie, a wojnę w okupowanej Polsce: do 1943 r. w warszawskim getcie, a następnie ukrywając się u polskiej rodziny. Od 1944 r. był oficerem politycznym w armii Berlinga.

2020 – W USA zmarł Andrzej Pityński, autor rzeźb monumentalnych o tematyce patriotycznej i martyrologicznej, m.in. pomnika Katyńskiego w Jersey City i pomnika Hallerczyków na warszawskim Żoliborzu. W 2017 r. został odznaczony Orderem Orła Białego.

2024 – Zmarł Jerzy Wuttke, plastyk, jeden z założycieli Związku Górnośląskiego, od 1989 r. poseł Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego, a następnie BBWR.

19 września

1410 – Wielka wojna z zakonem krzyżackim: wojska Polski i Litwy zakończyły nieudane oblężenie Malborka.

1551 – Urodził się Henryk de Valoise, który do historii Polski przeszedł jako Henryk Walezy – pierwszy król elekcyjny (1573-1574).

1620 – Pod Cecorą wojska polskie, dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, poniosły klęskę w bitwie z Turkami.

1657 – W Welawie zwarty został układ pomiędzy Rzeczpospolitą i elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, zwalniający go od polskiej zwierzchności lennej.

1797 – W Grodnie urodził się January Suchodolski, malarz, oficer, uczestnik powstania listopadowego.

1863 – Powstanie styczniowe: W Warszawie przeprowadzono nieudany zamach na carskiego namiestnika Królestwa Polskiego gen. Fiodora Berga.

1892 – Urodził się Jan Piekałkiewicz, ekonomista, działacz Stronnictwa Ludowego; od 1942 r. Delegat Rządu RP na Kraj; aresztowany i zamordowany przez Niemców w 1943 r.

1897 – W Pawłowie koło Lwowa zmarł Kornel Ujejski, poeta.

1904 – Urodził się Paweł Finder, przed II wojną światową działacz Komunistycznej Partii Polski, w latach 1942-1943 jeden z przywódców Polskiej Partii Robotniczej; aresztowany i rozstrzelany przez Niemców w lipcu 1944 r.

1931 – Premiera filmu „Dziesięciu z Pawiaka” w reżyserii Ryszarda Ordyńskiego.

1934 – Premiera filmu „Czy Lucyna to dziewczyna?” w reżyserii Juliusza Gardana.

1935 – Zmarł Konstanty Ciołkowski, rosyjski wynalazca, uczony, prowadzący badania m.in. w dziedzinie aerodynamiki; syn polskiego zesłańca.

1938 – W Warszawie urodził się Zygmunt Krauze, kompozytor, pianista.

1939 – Zwycięska szarża całego 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich pod Wólką Węglową; była to jedna z ostatnich wielkich szarż w historii kawalerii.

1939 – Padła Kępa Oksywska. Dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża płk Stanisław Dąbek popełnił samobójstwo.

1939 – W wyniku ran odniesionych w bitwie nad Bzurą zmarł gen. Stanisław Grzmot-Skotnicki, dowódca Grupy Operacyjnej „Czersk”.

1939 – Armia Czerwona zajęła przejściowo Wilno; ale w październiku przekazała to miasto wraz z okręgiem Litwie.

1940 – W czasie wielkiej obławy w Warszawie Niemcy aresztowali ponad 2 tys. mężczyzn; wśród nich znalazł się rotmistrz Witold Pilecki, który dobrowolnie dał się zatrzymać, aby dotrzeć do KL Auschwitz w celu zebrania informacji na temat obozu i utworzenia w nim organizacji konspiracyjnej.

1943 – Urodził się Janusz Kondratiuk, reżyser, autor m.in. filmu „Dziewczyny do wzięcia”.

1943 – Z oflagu w Doessel koło Warburga podziemnym tunelem uciekło 47 polskich żołnierzy; 37 z nich zostało przez Niemców schwytanych i zamordowanych.

1947 – W Poznaniu urodziła się Urszula Sipińska, piosenkarka, kompozytorka; wykonawczyni piosenek „Są takie dni w tygodniu”, „Weselne dzieci” i „Cudownych rodziców mam”.

1947 – W Warszawie urodził się Janusz Zaorski, reżyser, scenarzysta, producent filmowy; w latach 1991-1993 prezes Komitetu do spraw Radia i Telewizji; twórca filmów „Matka Królów”, „Jezioro Bodeńskie”, „Piłkarski poker”.

1948 – W byłym majątku Potulickich w Oborach pod Warszawą otwarty został Dom Pracy Twórczej.

1953 – Urodziła się Grażyna Szapołowska, aktorka, przez wiele lat związana z Teatrem Narodowym w Warszawie; znana z ról w filmach „Lata dwudzieste… lata trzydzieste…”, „Krótki film o miłości”, „Kroniki domowe”, „Pan Tadeusz”.

1965 – W Poznaniu odsłonięto pomnik Powstańców Wielkopolskich.

1966 – Premiera filmu „Piekło i niebo” w reżyserii Stanisława Różewicza.

1968 – W Częstochowie urodził się Paweł Łukaszewski, kompozytor, organizator życia muzycznego.

1971 – W Warszawie urodził się Tomasz Gudzowaty, fotograf, wielokrotny laureat międzynarodowych nagród World Press Photo.

1980 – Premiera filmu „Constans” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

1980 – Premiera filmu „Spokój” w reżyserii Krzysztofa Kieślowskiego.

1981 – W Warszawie urodził się Krzysztof Włodarczyk, „Diablo”, bokser, były mistrz świata organizacji WBC i IBF w kategorii juniorciężkiej.

1987 – W Warszawie zmarł Wiktor Sadecki, aktor związany m.in. z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Starym Teatrem; wystąpił w filmach „Wodzirej”, „Lata dwudzieste… lata trzydzieste…”, a także w serialach „Janosik”, „Królowa Bona” i „Chłopi”.

1988 – Dymisja rządu Zbigniewa Messnera.

1989 – W Warszawie podpisano umowy między Polską a Wspólnotami Europejskimi w sprawie handlu oraz współpracy gospodarczej.

1993 – Odbyły się wybory parlamentarne. W Sejmie większość miejsc zdobyły Sojusz Lewicy Demokratycznej i Polskie Stronnictwo Ludowe (zawiązały koalicję rządową), a większość ugrupowań prawicowych nie przekroczyła 5-procentowego progu.

1996 – W Warszawie zmarł Czesław Petelski, reżyser, scenarzysta; wspólnie z żoną Ewą Petelską autor filmów „Kamienne tablice”, „Bołdyn”, „Urodziny młodego warszawiaka”, „Kopernik”, „Jarzębina czerwona”, „Drewniany różaniec”, „Ogniomistrz Kaleń” i „Kamienne niebo”.

2003 – Premiera filmu „Stara baśń. Kiedy Słońce było bogiem” w reżyserii Jerzego Hoffmana.

2014 – Premiera filmu „Miasto 44” w reżyserii Jana Komasy.

2015 – W Gdyni zmarł reżyser filmowy Marcin Wrona, twórca m.in. filmu „Chrzest”.

2019 – W Warszawie zmarł ks. Hubert Czuma, katecheta i działacz opozycyjny, duszpasterz radomskiej NSZZ „Solidarność”.

2021 – W Warszawie zmarł Jerzy Targalski, ps. „Józef Darski”, historyk, politolog, orientalista, działacz Komitetu Obrony Robotników oraz „Solidarności”, współpracownik Radia Wolna Europa i paryskiej „Kultury”.

2022 – W Łodzi zmarł Piotr Marczewski, kompozytor, pianista, dyrygent, autor muzyki rozrywkowej, teatralnej, telewizyjnej i filmowej do takich obrazów jak „Znachor”, „Daleko od szosy”, „Kariera Nikodema Dyzmy”, „Między ustami a brzegiem pucharu”, „Trędowata” i „Przygody Kota Filemona”.

20 września

1503 – Urodził się Andrzej Frycz Modrzewski, pisarz społeczno-polityczny, publicysta, sekretarz królewski na dworze Zygmunta I Starego, autor traktatu „O poprawie Rzeczypospolitej”.

1610 – Wojska Rzeczypospolitej pod wodzą hetmana Stanisława Żółkiewskiego wkroczyły do Moskwy.

1746 – Urodził się Maurycy Beniowski, podróżnik, autor pamiętników, uczestnik konfederacji barskiej, zesłany przez władze carskie na Kamczatkę, skąd zbiegł do Francji. W imieniu władz francuskich dokonał podboju Madagaskaru, którego ludność ogłosiła go władcą wyspy.

1761 – W Warszawie poświęcono kościół sióstr Wizytek na Krakowskim Przedmieściu.

1902 – Urodził się Franciszek Kamiński, w okresie II wojny światowej komendant główny Batalionów Chłopskich, działacz ruchu ludowego.

1907 – Urodził się Stefan Kieniewicz, historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletni przewodniczący Komitetu Nauk Historycznych PAN i redaktor „Przeglądu Historycznego”.

1908 – Rozegrane zostały pierwsze piłkarskie derby Krakowa między Cracovią a Wisłą; mecz zakończył się remisem 1:1.

1917 – Komitet Narodowy Polski został uznany przez Francję za jedynego prawnego reprezentanta sprawy polskiej na Zachodzie.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Początek bitwy nad Niemnem zakończonej zwycięstwem Wojska Polskiego.

1928 – W Poznaniu urodził się Jerzy Topolski, specjalista w dziedzinie metodologii i teorii historii; profesor UAM.

1934 – W Warszawie zmarł gen. Julian Stachiewicz, historyk wojskowości; żołnierz Legionów Polskich, członek POW; w latach 1919-1920 szef Oddziału III Sztabu Ścisłego Naczelnego Dowództwa; organizator i szef Biura Historycznego Sztabu Generalnego; współzałożyciel „Przeglądu Historyczno-Wojskowego”.

1939 – Koniec bitwy nad Bzurą; gen. Tadeusz Kutrzeba wraz ze sztabem i resztkami oddziałów przebił się do stolicy, gdzie objął funkcję zastępcy dowódcy Grupy Armii „Warszawa”.

1939 – Koniec pierwszej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim – kapitulacja sił Armii „Lublin” i „Kraków”.

1939 – W czasie zajmowania Kut przez Armię Czerwoną zginął Tadeusz Dołęga-Mostowicz, pisarz, scenarzysta; autor powieści „Kariera Nikodema Dyzmy” i „Znachor”.

1939 – Armia Czerwona szturmowała Grodno, Kowel i Lwów.

1939 – Okręt podwodny ORP „Wilk” po przedarciu się z Bałtyku na Morze Północne zawinął do portu wojennego w szkockim Rosyth.

1942 – Powstały Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), konspiracyjna organizacja wojskowa obozu narodowego działająca podczas II wojny światowej i w okresie powojennym.

1946 – W Gliwicach urodził się Julian Kornhauser, poeta, prozaik, krytyk literacki, znawca i tłumacz literatury serbskiej i chorwackiej, współtwórca grupy literackiej „Teraz”, profesor UJ.

1953 – Urodził się Józef Młynarczyk, piłkarz, bramkarz reprezentacji Polski, zdobywca trzeciego miejsca na mistrzostwach świata w 1982 r.; zawodnik m.in. Widzewa Łódź i FC Porto, z którym zdobył klubowy Puchar Europy, Super Puchar UEFA i Puchar Interkontynentalny; trener.

1957 – Urodził się Tomasz Dedek, aktor, wystąpił w filmach „Miłość z listy przebojów”, „Czarne Słońca”, „Nocne graffiti”, a także w serialach „Popielec” i „Rodzina zastępcza”.

1961 – W wypadku samochodowym zginął Andrzej Munk, reżyser, twórca filmów „Eroica”, „Zezowate szczęście”, „Pasażerka”.

1963 – Premiera filmu „Pasażerka”; reżyseria Andrzej Munk, Witold Lesiewicz.

1973 – Na szczycie kurhanu na cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli, kryjącym 12 ton prochów pomordowanych przez Niemców w czasie Powstania Warszawskiego, odsłonięto pomnik Polegli Niepokonani.

1976 – Urodziła się Agata Buzek, aktorka, odtwórczyni głównej roli w filmie „Rewers”, za którą w 2010 r. zdobyła statuetkę Orła w kategorii najlepsza główna rola kobieca.

1978 – Na granicy polsko-czechosłowackiej w Karkonoszach spotkali się członkowie KSS KOR i czechosłowackiej organizacji opozycyjnej „Karta 77”.

1982 – Premiera filmu „Dolina Issy” w reżyserii Tadeusza Konwickiego.

1985 – W Waszyngtonie prymas Polski Józef Glemp wezwał Stany Zjednoczone do zniesienia sankcji wobec Polski.

1987 – 22 członków Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, wybranej na I Zjeździe w 1981 r., wystosowało apel do Lecha Wałęsy o zwołanie posiedzenia Krajowej Komisji w składzie z 1981 r.

2002 – Premiera filmu „Anioł w Krakowie” w reżyserii Artura Więcka.

2005 – W Wiedniu zmarł Szymon Wiesenthal, słynny tropiciel nazistów, założyciel Żydowskiego Centrum Dokumentacji Historycznej okresu Holokaustu; w czasie wojny więzień niemieckich obozów koncentracyjnych.

2020 – Zmarła Ewa Berberyusz, reporterka, publicystka, działaczka „Solidarności”, współpracowniczka paryskiej „Kultury”. Opublikowała biografie Jerzego Giedroycia „Książę z Maisons-Laffitte” i Władysława Andersa „Władysław Anders. Życie po Monte Cassino”.

21 września

1461 – W Krakowie zmarła Zofia Holszańska, księżna litewska, królowa Polski, ostatnia żona króla Władysława II Jagiełły.

1845 – W Passy pod Paryżem zmarła Klementyna Hoffmanowa, pisarka, pedagożka, autorka m.in. utworów dla dzieci i młodzieży.

1860 – We Frankfurcie nad Menem zmarł Arthur Schopenhauer, niemiecki filozof urodzony w Gdańsku, autor dzieła „Świat jako wola i przedstawienie”.

1904 – Urodził się Stefan Maria Kuczyński, historyk, mediewista, autor powieści historycznych, m.in. „Zawisza Czarny”.

1920 – Wojna polsko-bolszewicka: Początek konferencji pokojowej w Rydze.

1924 – Stefan Żeromski zakończył pracę nad powieścią „Przedwiośnie”.

1932 – Podpisanie umowy z Fiatem na produkcję w Polsce samochodów osobowych i ciężarówek.

1939 – Armia Czerwona zajęła Grodno oraz Kowel.

1942 – Niemcy zakończyli wielką akcję likwidacyjną w warszawskim getcie rozpoczętą 22 lipca 1942 r. W czasie jej trwania ponad 250 tys. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Treblince; 11 tys. skierowano do obozów pracy, na miejscu rozstrzelano ok. 6 tys. W getcie pozostało ok. 60 tys. osób, z czego blisko połowa nielegalnie.

1942 – Niemcy wywieźli z Suchedniowa do obozu zagłady w Treblince około 4,5 tys. Żydów.

1946 – Uchwała Krajowej Rady Narodowej (tymczasowego sejmu) o Trzyletnim Planie Odbudowy Kraju.

1978 – Premiera filmu „Spirala” w reżyserii Krzysztofa Zanussiego.

1980 – Polskie Radio przeprowadziło pierwszą po 31-letniej przerwie transmisję mszy świętej. Z postulatem takim wystąpili strajkujący w sierpniu na Wybrzeżu robotnicy.

1997 – Odbyły się wybory parlamentarne. Zwycięstwo odniosła Akcja Wyborcza Solidarność (AWS) – blok ugrupowań prawicowych pod egidą NSZZ „Solidarność”. Koalicję rządową z AWS zawarła Unia Wolności.

2002 – W Warszawie zmarł Andrzej Miłosz, reżyser filmów dokumentalnych, dziennikarz i tłumacz; żołnierz ZWZ-AK, uhonorowany medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

2022 – Zmarł Tomasz Wołek, dziennikarz, publicysta polityczny, komentator sportowy, działacz opozycji w okresie PRL. Działał w Ruchu Młodej Polski i Solidarności. Był m.in. redaktorem naczelnym „Życia Warszawy” i „Życia”, a podczas stanu wojennego publikował w pismach podziemnych. 

Newsletter „Piękno Historii” dla czytelników „Wszystko co Najważniejsze”

Ruszył nowy projekt redakcji „Wszystko co Najważniejsze” – newsletter „Piękno Historii”.

Nasz newsletter to przestrzeń dla każdego, kto interesuje się historią – zarówno na co dzień, jak i okazjonalnie. Co tydzień prezentujemy wybór najważniejszych i najciekawszych wydarzeń historycznych, których rocznice obchodzimy w danym tygodniu. Znajdą tu Państwo również jakościowe teksty na temat historii autorstwa profesjonalnych historyków, napisane w sposób przystępny i ciekawy.

Newsletter „Piękno Historii” to także szansa na zapoznanie się z głosem z epoki, w który warto się wsłuchać. Prezentujemy go pod postacią cytatu z wybranego źródła historycznego. Proponujemy ponadto zdjęcie bądź obraz z epoki, dzięki którym obcowanie z przeszłością będzie ciekawsze. Znajdą tu Państwo również polecenia książek historycznych, po jakie warto sięgnąć. Co tydzień przedstawimy także sylwetkę polskiego naukowca, wynalazcy, myśliciela lub artysty, którego dokonania  wpłynęły na świat, jaki znamy dziś. 

Zapraszamy do subskrybowania!

Link do zapisów: [Zapisz się].

PAP/MB