Kim jest Mateusz SZPYTMA, wybrany przez Sejm na prezesa IPN

Historyk, dr Mateusz SZPYTMA został wybrany przez Sejm na prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Jego teksty i analizy, także w wielu językach, publikowaliśmy na łamach „Wszystko co Najważniejsze”.

Mateusz Szpytma wybrany przez Sejm na prezesa IPN

Aktualizacja z 6 sierpnia 2026 roku: Senat nie zgodził się na powołanie dr. Mateusza Szpytmy na stanowisko prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. W głosowaniu poparło go 38 senatorów, 50 było przeciw, 1 senator wstrzymał się od głosu. Oznacza to, że procedura związana z konkursem na prezesa IPN rozpocznie się od nowa.

Dnia 17 lipca 2026 r., podczas 62. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej X kadencji, prof. dr hab. Tadeusz Wolsza, przewodniczący Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej przedstawił informację o wyniku konkursu na stanowisko Prezesa IPN oraz zaprezentował sylwetkę dr. Mateusza Szpytmy.

Podczas głosowania dr Mateusz Szpytma uzyskał wymaganą większość głosów i Sejm RP powołał go na stanowisko Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Zgodnie z ustawą o IPN wybór ten musi uzyskać jeszcze zgodę Senatu. W głosowaniu za wyborem Szpytmy było 226 posłów, 194 było przeciw, 4 wstrzymało się od głosu.

– Z grona dziesięciu kandydatów dziewięcioosobowe kolegium wybrało kandydata w osobie pana doktora Mateusza Szpytmy, który uzyskał siedem głosów przy dwóch głosach przeciwnych. Głosów wstrzymujących się nie było. Zaważyły na tym doświadczenia zawodowe kandydata i świetna znajomość instytutu, w którym jest zatrudniony od 2000 roku – powiedział prof. Tadeusz Wolsza z Kolegium IPN. – Doktor Mateusz Szpytma jest wybitnym naukowcem, wybitnym historykiem. Troszczy się o pamięć i historię wszystkich środowisk politycznych – dodał Paweł Szrot (PiS).

Za kandydaturą byli posłowie PiS, PSL-TD, Konfederacji i częściowo Polski 2050. Przeciw głosowali parlamentarzyści KO, Lewicy, Centrum, część Polski 2050 i Razem.

Zgodnie z ustawą o IPN prezesa Instytutu Pamięci powołuje i odwołuje Sejm zwykłą większością głosów, za zgodą Senatu, na wniosek Kolegium IPN, które zgłasza kandydata spoza swojego grona. Kadencja prezesa trwa pięć lat, licząc od dnia złożenia ślubowania.

Kim jest Mateusz Szpytma?

Mateusz Szpytma jest absolwentem Wydziału Historycznego, kierunek historia (1999) i Wydziału Prawa i Administracji, kierunek nauki polityczne (2001) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Na tej samej uczelni obronił również napisany pod kierunkiem profesora Andrzeja Chwalby doktorat z historii najnowszej Polski. Niemal całe życie zawodowe związał z Instytutem Pamięci Narodowej, w którym pracuje od 2000 roku kolejno jako: ekspert-historyk dla Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Krakowie (2000–2004), specjalista w referacie edukacji Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie (2005); asystent prezesa IPN Janusza Kurtyki (2005–2007), zastępca dyrektora Sekretariatu Prezesa IPN (2007–2008), główny specjalista w referacie naukowym Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie (2009–2015). W latach 2015–2016 kierował Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej. Od 23 lipca 2016 roku jest zastępcą Prezesa IPN.

Szczególne miejsce zarówno w jego badaniach, jak i w pracy popularyzatorskiej zajmuje historia rodziny Ulmów, zamordowanej przez Niemców wraz z ukrywanymi Żydami z rodzin Goldmanów, Gruenfeldów i Didnerów 24 marca 1944 roku w Markowej. Obok książek i licznych artykułów na ten temat, publikowanych także za granicą, jest pomysłodawcą i twórcą (w tym kuratorem wystawy stałej) Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej. 

Podczas studiów był uczestnikiem i współorganizatorem ekspedycji na Ukrainę mających na celu inwentaryzację inskrypcji i herbów zachowanych w kościołach, kaplicach, zamkach, pałacach i innych budynkach oraz na pomnikach i figurach przydrożnych, wykonanych przez rokiem 1945. Odpisy jego autorstwa można znaleźć w serii „Pomniki epigrafiki i heraldyki dawnej Rzeczypospolitej na Ukrainie” ukazującej się pod red. Wojciecha Drelicharza. Aktywnie wówczas działał w Kole Naukowym Historyków Studentów UJ, Kole Nauk Politycznych UJ, a także w samorządzie studentów UJ. Był także członkiem Senatu UJ oraz dwukrotnie Prezesem Towarzystwa Doktorantów UJ.

Z działalności edukacyjnej należy wymienić m.in. współorganizację ponad dwudziestu wypraw dla młodzieży do miejsc martyrologii Polaków (m.in. do KL Auschwitz, KL Sachsenhausen, KL Dachau, Katynia, Charkowa, Miednoje), współautorstwo i kierowanie zespołem autorów trzykrotnie wydawanej teki edukacyjnej IPN „Zbrodnia Katyńska”.

W 2009 roku odznaczony został przez Prezydenta Lecha Kaczyńskiego Brązowym Krzyżem Zasługi, w 2016 roku przez Prezydenta Andrzeja Dudę Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2019 roku Medalem Stulecia Odzyskanej Niepodległości.

W 2023 roku otrzymał Odznakę Honorową za Zasługi dla Polonii i Polaków za Granicą.

W 2024 roku, za wybitne zasługi w pielęgnowaniu pamięci oraz o dokumentowaniu prawdy o Polakach ratujących Żydów podczas II wojny światowej, w szczególności o poświęceniu i męczeństwie Rodziny Ulmów, odznaczony przez Prezydenta Andrzeja Dudę Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Laureat Nagrody im. Ks. bp. Romana Andrzejewskiego za rok 2025, uhonorowany za „inicjatywę stworzenia Muzeum [im. Rodziny Ulmów] we wsi Markowa oraz olbrzymią pracę naukową i popularyzatorską na temat ruchu ludowego i represji komunistycznego aparatu bezpieczeństwa wobec stronnictw ludowych”.

Od 2016 roku zastępca prezesa IPN jest honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Natomiast Ogólnopolski Związek Żołnierzy Batalionów Chłopskich przyznał dr. Szpytmie wyróżnienie za zasługi. Dr Szpytma był członkiem m.in. Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej, Rady Programowej Żydowskiego Instytutu Historycznego, Rady Programowej Muzeum Historii Żydów Polskich Polin i Rady Muzeum-Miejsca Pamięci KL Plaszow w Krakowie (1942–1945). Jest członkiem Rady Muzeum Polaków ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej oraz Rady Programowej Fundacji im. Janusza Kurtyki. 17 grudnia 2025 roku dr Mateusz Szpytma został powołany w skład Rady Naukowej Instytutu imienia Wincentego Witosa, na okres kadencji 2025-2031.

W 2018 roku, za „niestrudzone zabieganie o dobre imię Polski” oraz działalność wzmacniającą pozycję Polski na arenie międzynarodowej”, Mateusz Szpytma otrzymał od Ministra Spraw Zagranicznych odznakę honorową Bene Merito oraz od Ministerstwa Edukacji Narodowej i Nauki złoty medal „Zasłużony dla Nauki Polskiej Sapientia et Veritas”. Uhonorowany także odznaką Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego, nadaną przez Sejmik Województwa Podkarpackiego.

Stanowisko prezesa IPN pozostawało nieobsadzone od sierpnia 2025 r., gdy pełniący tę funkcję od 2021 r. Karol Nawrocki został prezydentem RP. W listopadzie ub. roku Sejm nie dokonał wyboru rekomendowanego przez Kolegium IPN wiceprezesa Karola Polejowskiego, kierującego obecnie pracami Instytutu.

Mateusz Szpytma po wyborze przez Sejm: Dzisiejszy wybór chciałbym zadedykować tym, którzy dziś pocie czoła przeprowadzają te ekshumacje i szukają naszych rodaków, którzy zginęli za to, że byli Polakami

Dziękuję tym, którzy na mnie zagłosowali, a swój wybór dedykuję tym, którzy dziś przeprowadzają na Ukrainie ekshumacje ofiar zbrodni wołyńskiej – powiedział Mateusz Szpytma po wyborze przez Sejm na prezesa IPN.

– Jestem wdzięczny tym, którzy na mnie zagłosowali, dyskusja nad moją kandydaturą była merytoryczna, te głosy, które były krytyczne, nie były personalnie przeciwko mnie, więc jestem wdzięczny, że ten etap jest za mną – powiedział Mateusz Szpytma dziennikarzom po wyborze.

Mateusz Szpytma podkreślał, że IPN jest instytucją, która powinna mieć zagwarantowaną stabilność i prawidłowe finansowanie, tym bardziej, że teraz zajmuje się np. ekshumacjami ofiar zbrodni wołyńskiej na Ukrainie. Uznał też przeprowadzenie ekshumacji za jedno z najważniejszych obecnych zadań IPN. – Trzeba wykorzystać ten czas, kiedy jest otwartość strony ukraińskiej, są wydawane pierwsze zgody na ekshumacje. Liczymy, że otwartość strony ukraińskiej na te ekshumacje będzie rosła – powiedział.

– Dzisiejszy wybór chciałbym zadedykować tym, którzy dziś pocie czoła przeprowadzają te ekshumacje i szukają naszych rodaków, którzy zginęli za to, że byli Polakami – podkreślił Mateusz Szpytma.

By Mateusz Szpytma mógł objąć urząd, potrzebna jest jeszcze zgoda Senatu. Tam większość mają jednak kluby KO i Lewicy, które były przeciw jego kandydaturze. Mateusz Szpytma pytany, jak ocenia swoje szanse w Senacie, odpowiedział, że ocenia je „50 na 50”.

PAP/NZ