Konferencja naukowa IPN „Wolność zrodziła się w Polsce" [Program]
Konferencja Wolność zrodziła się w Polsce. „Solidarność” a rozwój sytuacji politycznej w Europie Środkowo-Wschodniej w latach osiemdziesiątych XX w., zorganizowana w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Solidarność i opór społeczny w PRL 1956–1989” odbędzie się 9–10 września 2025 r. w Warszawie. „Wszystko co Najważniejsze” jest partnerem medialnym konferencji.
.W ramach konferencji, która odbędzie się w jęz. angielskim, poruszone zostaną zagadnienia dotyczące następujących obszarów tematycznych:
- narodziny „Solidarności” a opozycja i opór społeczny w Europie Środowo-Wschodniej w latach 1980–1989,
- niezależne inicjatywy społeczne i polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej inspirowane „Solidarnością” (myśl polityczna, niezależny ruch wydawniczy, formy aktywności, podobieństwa i różnice w działalności opozycji w Polsce i innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej etc.),
- kontakty opozycji solidarnościowej w Polsce z opozycją w krajach Europy Środkowo-Wschodniej,
- zagraniczne podróże przedstawicieli „Solidarności” w latach 80. służące nagłośnieniu sytuacji politycznej w Polsce oraz ich efekty,
- reakcje państw tzw. bloku wschodniego wobec narodzin i działalności NSZZ „Solidarność”,
- represje komunistycznych służb specjalnych oraz administracji państwowej (wymiar sprawiedliwości etc.) wobec osób i środowisk wyrażających poparcie dla „Solidarności”,
- współpraca służb specjalnych w zwalczaniu skutków solidarnościowej rewolucji,
- reżimowa propaganda krajów bloku wschodniego wobec powstania i rozwoju „Solidarności”,
- rok 1989 jako pokojowy demontaż systemu politycznego w Polsce oraz początek zmian w innych krajach Europy Środowo-Wschodniej,
- modele przechodzenia od dyktatur monopartyjnych do demokracji parlamentarnych w poszczególnych krajach tzw. bloku wschodniego,
- współczesna pamięć o „Solidarności” w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Program konferencji „Wolność zrodziła się w Polsce”
Dzień I : 9 września 2025 r.
9.00–9.30 Rozpoczęcie konferencji (Centralny Przystanek Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, ul. Marszałkowska 107, Warszawa)
Panel I
9.30–10.00 dr Sebastian Pilarski (IPN w Warszawie), Na drodze do wolności. NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1989.
10.00–10.20 dr Grzegorz Majchrzak (IPN w Warszawie), Posłanie I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” do ludzi pracy Europy Wschodniej i jego odbiór za granicą.
10.20–10.40 dr Michał Przeperski (Instytut Historii PAN w Warszawie), „Biały łabędź i orzeł biały”. Czy w latach osiemdziesiątych XX w. wolność Europy zrodziła się w Polsce?
10.40–11.00 Dyskusja
11.00–11.20 Przerwa
Panel II
11.20–11.40 dr Andrzej Grajewski („Gość Niedzielny”), Jaki był wpływ ruchu „Solidarność” w Polsce w latach 1980–1981 na postawy społeczeństw w Związku Sowieckim? Problemy metodologiczne i próba odpowiedzi.
11.40–12.00 prof. dr hab. Nikołaj Iwanow (Uniwersytet Opolski), „Solidarność” a dysydenci sowieccy. Próby nawiązania współpracy.
12.00–12.20 dr Marzena Grosicka (Delegatura IPN w Kielcach), Działania dezinformacyjne prowadzone przez Tielegrafnoje Agientstwo Sowietskogo Sojuza wobec NSZZ „Solidarność” w grudniu 1980 r. Studium przypadku.
12.20–12.40 Dyskusja
12.40–13.20 Przerwa
Panel III
13.20–13.40 dr Burkhard Olschowsky (Federalny Instytut Kultury i Historii Europy Wschodniej w Oldenburgu), NSZZ „Solidarność” z perspektywy robotników i władz Niemieckiej Republiki Demokratycznej.
13.40–14.00 dr Sebastian Drabik, Komunistyczna propaganda wobec NSZZ „Solidarność” a propaganda wobec opozycji w Niemieckiej Republice Demokratycznej i Czechosłowacji w latach osiemdziesiątych XX w.
14.00–14.20 prof. dr hab. Mirosław Szumiło (IPN w Warszawie/Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), „Zatrzymać polską zarazę”. Władze Czechosłowacji wobec NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1981.
14.20–14.40 Dyskusja
14.40–15.00 Przerwa
Panel IV
15.00–15.20 Michal Klima (Instytut Studiów nad Reżimami Totalitarnymi w Pradze), Polska jako inspiracja dla czechosłowackich środowisk niezależnych.
15.20–15.40 dr Peter Jašek (Instytut Pamięci Narodu w Bratysławie), Kontakty opozycji solidarnościowej w Polsce z opozycją słowacką w latach osiemdziesiątych XX w.
15.40-16.00 Attila Apor (Katolicki Uniwersytet Pétera Pázmánya w Budapeszcie/Muzeum Trianon), Historia Duna Kör (Krąg Dunaju). Ochrona środowiska jako alternatywa w działalności węgierskiej opozycji w latach osiemdziesiątych XX w.
16.00–16.20 Dyskusja
16.20–16.40 Przerwa
16.40–18.00 Dyskusja panelowa pt. „»Solidarność« – inspiracja i nadzieja. Opór narodów Europy Środkowo-Wschodniej wobec systemu komunistycznego w latach osiemdziesiątych XX w.” z udziałem: zastępcy Prezesa IPN dr. hab. Karola Polejowskiego oraz szefów i przedstawicieli odpowiedników Instytutu Pamięci Narodowej: czeskiego Instytutu Studiów nad Reżimami Totalitarnymi (USTR), słowackiego Instytutu Pamięci Narodu (ÚPN) i węgierskiego Komitetu Pamięci Narodowej (NEB). Prowadzenie: dr hab. C. Kuta (Oddział IPN w Krakowie)/dr Sebastian Pilarski (IPN w Warszawie).
Dzień II : 10 września 2025 r.
Panel V
9.00–9.20 dr Daniel Filip-Afloarei (Instytut Badania Zbrodni Komunistycznych i Pamięci Rumuńskiego Uchodźstwa), Ceausescu i „Solidarność” – niemożliwe porównanie.
9.20–9.40 dr Klejd Këlliçi (Uniwersytet w Tiranie), „Triumf kontrrewolucji”. NSZZ „Solidarność” w optyce władz Albanii.
9.40–10.00 dr Karolina Skobejko (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), Gdańsk widziany z południa. Recepcja „Solidarności” w jugosłowiańskich mediach lat osiemdziesiątych XX w.
10.00–10.20 Dyskusja
10.20–10.40 Przerwa
Panel VI
10.40–11.00 dr hab. Patryk Pleskot, prof. UR (Oddział IPN w Warszawie/Uniwersytet Rzeszowski), Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Japonii w 1981 r. jako przejaw międzynarodowej działalności związku. Studium przypadku.
11.00–11.20 dr Sebastian Pilarski (IPN w Warszawie), Nielegalny pobyt Andrzeja Słowika na Zachodzie w kontekście starań o afiliację NSZZ „Solidarność” w międzynarodowych centralach związkowych.
11.20–11.40 dr Monika Komaniecka-Łyp (Oddział IPN w Krakowie), Kontakty opozycji solidarnościowej z przedstawicielami Zachodu na terenie PRL w latach osiemdziesiątych XX w.
11.40–12.00 Dyskusja
12.00–12.20 Przerwa
Panel VII
12.20–12.40 dr Arkadiusz Kazański (Oddział IPN w Gdańsku), „Karta ’84” i „Posłanie do ujarzmionych narodów Europy Środkowej ’87”. Jak podziemne komisje zakładowe NSZZ „Solidarność” na Wybrzeżu Gdańskim walczyły o niepodległość.
12.40–13.00 dr Monika Litwińska (IPN w Warszawie), W przededniu wielkiej zmiany. Międzynarodowa Konferencja Praw Człowieka w Mistrzejowicach w 1988 r. jako forum wymiany myśli, doświadczeń i projektów ruchu „Solidarność” oraz innych organizacji opozycyjnych krajów Europy Środkowo-Wschodniej z przedstawicielami wolnego świata.
13.00–13.20 dr hab. Cecylia Kuta, prof. UPJPII (Oddział IPN/Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie), „Drukowanie wolności”. Wpływ „Solidarności” na rozwój niezależnego ruchu wydawniczego w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1980–1989.
13.20–13.40 Dyskusja
13.40–14.20 Przerwa
Panel VIII
14.20–14.40 dr Filip Gańczak (IPN w Warszawie), „Tonący »Solidarności« się chwyta”. Rozmowy władz Niemieckiej Republiki Demokratycznej z „Solidarnością” w latach 1989–1990.
14.40–15.00 dr Artur Brożyniak (Oddział IPN w Rzeszowie), Upadek systemu komunistycznego w Polsce i Kazachstanie. Próba porównania procesów przejmowania władzy.
15.00–15.20dr Adam Chmielecki (NSZZ „Solidarność”/Fundacja Promocji „Solidarności”), Udział działaczy i struktur NSZZ „Solidarność” w procesie demokratyzacji systemu politycznego Polski na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. oraz ich wsparcie dla procesów demokratyzacji innych państw Europy Środkowej.
15.20–15.40 prof. dr hab. Krzysztof Brzechczyn (Oddział IPN w Poznaniu/Wydział Filozoficzny UAM w Poznaniu), Upadek komunizmu i transformacja ustrojowa w Europie Środkowo-Wschodniej w myśli politycznej i działalności Organizacji Solidarność Walcząca
15.40–16.10 Dyskusja i podsumowanie konferencji „Wolność zrodziła się w Polsce”
Dwadzieścia pięć lat Instytutu Pamięci Narodowej
Gdybyśmy musieli wskazać jakąkolwiek polską instytucję życia publicznego, powołaną po upadku systemu komunistycznego, wywołującą skrajne emocje społeczne i polityczne, to bez ryzyka można obstawiać, że na jednym z trzech pierwszych miejsc byłby Instytut Pamięci Narodowej – pisze Rafał LEŚKIEWICZ
Badanie przeszłości jeszcze nigdy tak mocno nie wpływało na teraźniejszość, ba, nawet na przyszłe decyzje polityczne. Ustawowa niezależność i bezkompromisowość instytutu w podejmowaniu trudnych działań wywoływała wściekłość postkomunistycznych i liberalnych elit.
Z kolei dla dużej grupy osób ciemiężonych przez komunę powstanie IPN było nadzieją na rozliczenie zbrodni minionego ustroju, by choć symbolicznie zamknąć trudny proces transformacji ustrojowej.
Kiedy 30 czerwca 2000 r. ślubowanie składał prof. Leon Kieres, pierwszy prezes Instytutu Pamięci Narodowej, wybrany w głosowaniu kilka tygodni wcześniej, 8 czerwca, więcej było znaków zapytania niż pewności, jaka będzie przyszłość utworzonego pod koniec 1998 r. instytutu.
IPN rodził się w bólach, ustawa została uchwalona po ponad 8 latach od zmian ustrojowych. Od razu zawetował ją prezydent Aleksander Kwaśniewski. W sejmie weto padło, a po kilku podejściach do wyboru prezesa w końcu został nim Leon Kieres.
Prezes instytutu może pełnić swój urząd przez dwie kadencje. Dotąd żadnemu z szefów IPN nie udała się ta sztuka. Po Kieresie stery przejął prof. Janusz Kurtyka, którego kadencję przerwała śmierć w katastrofie smoleńskiej w 2010 r. Zginął, lecąc na obchody 70. rocznicy Zbrodni Katyńskiej, towarzysząc prezydentowi RP Lechowi Kaczyńskiemu. Przez krótki czas pracami instytutu kierował dr Franciszek Gryciuk związany z PSL, za czasów Kurtyki jego zastępca. Latem 2011 r. władzę w instytucie przejął dr Łukasz Kamiński, dotychczasowy dyrektor Biura Edukacji Publicznej. W 2016 r. na nowego prezesa sejm wybrał dr. Jarosława Szarka. Jego wybór poprzedziła nowelizacja ustawy o instytucie, wprowadzona przez Zjednoczoną Prawicę, znacznie rozszerzająca jego zadania i nakładająca na niego nowe obowiązki. Powstał pion poszukiwań i identyfikacji; kompetencje zlikwidowanej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przejęło Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa.
W 2021 r. do konkursu na prezesa IPN stanął dr Karol Nawrocki, wówczas dyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Przekonał do swojej wizji działalności instytutu większość sejmową. Nawrocki zmienił oblicze IPN, otwierając go na nowe technologie czy nieszablonowe działania edukacyjne. Postawił na dialog z młodym pokoleniem.
W 25. rocznicę działalności instytutu Karol Nawrocki dokonał rzeczy, wydawałoby się, niemożliwej. Urzędujący prezes wziął udział jako kandydat niezależny w wyborach prezydenckich i… wygrał, pokonując w drugiej turze Rafała Trzaskowskiego z Platformy Obywatelskiej. Gdy Karol Nawrocki zostanie zaprzysiężony na urząd prezydenta, IPN czekają wybory nowego szefa.
Dziś trudno sobie wyobrazić krajobraz polskiego życia publicznego bez IPN, choć instytucja ta nadal wywołuje, podobnie jak 25 lat temu, skrajne emocje polityczne. Paradoksalnie, mimo faktycznej niezależności od bieżącej polityki, zagwarantowanej przez ustawę, IPN jest oskarżany o zawłaszczanie historii i działanie zgodnie z politycznymi wskazówkami. Pracując w tej instytucji od 24 lat, wielokrotnie doświadczałem zarzutów upolitycznienia i pracy w „policji politycznej prawicy”. Szczególnie gdy na światło dzienne wychodziły niewygodne fakty z przeszłości. Sprawa tajnej współpracy z SB Lecha Wałęsy, choć oczywista z historycznego punktu widzenia, do dzisiaj wywołuje oskarżenia o fałszowanie dokumentów i granie teczkami.
Tekst dostępny na łamach Wszystko co Najważniejsze: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/rafal-leskiewicz-niesforne-dziecko-polskiej-transformacji-25-lat-instytutu-pamieci-narodowej
MB
