Rocznice najważniejsze [15-21 czerwca]

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń od 15 do 21 czerwca.

15 czerwca

1545 – W Wilnie zmarła Elżbieta Habsburżanka, żona Zygmunta II Augusta, królowa Polski.

1794 – Insurekcja kościuszkowska: wojska pruskie sprzymierzone z wojskami rosyjskimi zajęły Kraków.

1808 – Rozpoczęło się oblężenie Saragossy przez wojska napoleońskie, w którym uczestniczyli ułani i piechurzy Legii Nadwiślańskiej pod dowództwem płk. Józefa Chłopickiego.

1818 – Wmurowano kamień węgielny pod budowę kościoła p.w. św. Aleksandra na Placu Trzech Krzyży w Warszawie. Świątynia była wznoszona ku czci cara i króla Polski Aleksandra I.

1835 – W Vanves koło Paryża zmarł Bonawentura Niemojowski, prawnik, poseł na Sejm Królestwa Polskiego, jeden z przywódców liberalnej opozycji sejmowej – „kaliszan”; w czasie powstania listopadowego członek Rządu Narodowego i jego ostatni prezes; prezes Komitetu Tymczasowego Emigracji (1831).

1867 – W Warszawie na mocy ukazu cara Aleksandra II utworzono Archiwum Akt Dawnych.

1927 – W Wilnie urodził się Andrzej Wróblewski, malarz; szczególne miejsce w jego twórczości zajmuje cykl „Rozstrzelanie”, stworzony pod koniec lat 40., odnoszący się do przeżyć okupacyjnych.

1934 – W Warszawie Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów dokonała zamachu na ministra spraw wewnętrznych i rzecznika porozumienia polsko-ukraińskiego Bronisława Pierackiego, który w wyniku odniesionych ran zmarł tego samego dnia.

1934 – W Zaworach w Wielkopolsce urodził się Jan Berdyszak, rzeźbiarz, malarz, grafik, scenograf, teoretyk sztuki, pedagog.

1941 – W Sztokholmie zmarł Stanisław Thugutt, żołnierz Legionów Polskich, członek POW, prezes PSL „Wyzwolenie” (1922-1923), wicepremier (1924-1925), prezes Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego (1935-1938), poseł na Sejm (1922-1927).

1944 – Oddział dyspozycyjny „A” Kedywu Okręgu Warszawskiego AK zastrzelił przy ul. Krasińskiego w Warszawie SS-Untersturmfuehrera Herberta Junka, komendanta więzienia na Pawiaku (1943-1944).

1945 – W Warszawie urodził się Piotr Garlicki, aktor Teatru Współczesnego, wystąpił w filmach „Barwy ochronne”, „Pasja”, „Quo vadis”.

1952 – W Londynie zmarła Krystyna Skarbek, Polka pracująca w czasie II wojny światowej dla brytyjskiego SOE – Special Operations Executive (Kierownictwa Operacji Specjalnych); jedna z najwybitniejszych agentek wywiadu w historii.

1956 – W Warszawie urodził się Henryk Gołębiewski, aktor, w dzieciństwie zagrał w serialach przygodowych „Wakacje z duchami”, „Podróż za jeden uśmiech” i „Stawiam na Tolka Banana”, a później w filmie „Edi”.

1962 – W Warszawie zmarł Eugeniusz Baziak, arcybiskup metropolita lwowski i krakowski.

1970 – W Gdańsku zmarł Stanisław Sołdek, przodownik pracy, traser Stoczni Gdańskiej; jego imieniem nazwano pierwszy po wojnie statek – rudowęglowiec „Sołdek”.

1981 – Początek procesu przywódców Konfederacji Polski Niepodległej, którym zarzucono dążenie do obalenia ustroju PRL; na ławie oskarżonych: Tadeusz Jandziszak, Leszek Moczulski, Tadeusz Stański, Romuald Szeremietiew.

1990 – W Houston zmarł Ryszard Cieślak, aktor Teatru Laboratorium, reżyser teatralny, pedagog; bliski współpracownik Jerzego Grotowskiego.

2012 – W Puszczykowie pod Poznaniem zmarł prof. Stefan Stuligrosz, dyrygent, kompozytor, pedagog, twórca i wieloletni dyrygent Chóru Chłopięcego i Męskiego Filharmonii Poznańskiej „Poznańskie Słowiki”.

2014 – W Krakowie zmarł Andrzej Hudziak, aktor, związany ze Starym Teatrem w Krakowie; wystąpił m.in. w filmie Andrzeja Barańskiego „Parę osób, mały czas”, w którym zagrał rolę poety Mirona Białoszewskiego.

2023 – W Warszawie zmarł Bohdan Urbankowski, poeta, dramaturg, prozaik, historyk i filozof, twórca ruchu Nowego Romantyzmu.

16 czerwca

1835 – W Tarnowie urodził się Józef Szujski, współtwórca tzw. krakowskiej szkoły historycznej, publicysta, polityk, jeden z przywódców krakowskich konserwatystów – stańczyków.

1895 – Urodził się Antoni Chruściel, w czasie II wojny światowej komendant Okręgu Warszawa ZWZ-AK, bezpośredni dowódca oddziałów walczących w Powstaniu Warszawskim.

1898 – W Krakowie odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza.

1923 – Urodził się Henryk Czyż, dyrygent czołowych polskich orkiestr symfonicznych, a podczas II wojny światowej żołnierz AK, po akcji „Burza” aresztowany i wywieziony do obozu w Kałudze.

1924 – We Lwowie urodził się Adam Hanuszkiewicz, reżyser, aktor, współtwórca i pierwszy reżyser naczelny Teatru Telewizji; dyrektor teatrów warszawskich: Powszechnego, Narodowego i Nowego.

1943 – Niemcy zakończyli ostatnią akcję wysiedleńczą w getcie lwowskim, mordując lub wywożąc do obozów pracy ponad 20 tys. Żydów; w czasie trwania akcji doszło do zbrojnego wystąpienia żydowskiego ruchu oporu.

1944 – W Jewłaszach nad Niemnem w walce z Niemcami poległ Jan Piwnik „Ponury” – cichociemny, oficer „Wachlarza”, szef Kedywu Okręgu Radomsko-Kieleckiego Armii Krajowej, dowódca partyzanckich zgrupowań walczących w Górach Świętokrzyskich i oddziału dywersyjnego na Nowogródczyźnie.

1946 – W Krakowie zmarł Józef Feldman, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1947 – W Warszawie urodziła się Małgorzata Niemirska, aktorka, wystąpiła m.in. w filmach „Indeks”, „Spotkanie na Atlantyku”, a także w serialu „Czterej pancerni i pies”.

1983 – Rozpoczęła się druga wizyta papieża Jana Pawła II w Polsce. W mszach i spotkaniach z nim wzięło udział 8 mln osób. Miesiąc po jej zakończeniu władze zniosły stan wojenny.

1999 – W Starym Sączu papież Jan Paweł II kanonizował księżnę Kingę, żonę księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego.

2006 – W Warszawie zmarł Igor Śmiałowski, aktor, przez wiele lat występował na scenach Teatru Narodowego w Warszawie, następnie w Teatrze Komedia i Teatrze Polskim; zagrał w filmach „Miasto nieujarzmione”, „Młodość Chopina”, „Znachor”, a także w serialach „Stawka większa niż życie”, „Chłopi” i „Kariera Nikodema Dyzmy”.

2017 – Zmarł Mieczysław Kalenik, aktor znany najbardziej z roli Zbyszka z Bogdańca w filmie „Krzyżacy” Aleksandra Forda.

2023 – W Warszawie zmarła Hanna Zembrzuska, aktorka filmowa i teatralna. Grała na deskach teatrów warszawskich: Ateneum (1957-59), Narodowego (1959-69), Polskiego (1969-75), Na Woli (1983-86) oraz Teatru Kwadrat (do 2012). Przez ponad 60 lat była żoną Jana Kobuszewskiego.

17 czerwca

1025 – Zmarł król Bolesław I Chrobry, władca Polski od 992 r.

1501 – W Toruniu zmarł król Jan I Olbracht, panujący od 1492 r.

1620 – W Krakowie zmarł Mikołaj Zebrzydowski, marszałek wielki koronny, wojewoda krakowski, przywódca rokoszu sandomierskiego (1606-1609) przeciwko królowi Zygmuntowi III Wazie; założyciel Kalwarii Zebrzydowskiej.

1696 – W Wilanowie zmarł król Jan III Sobieski, panujący od 1674 r.

1793 – W Grodnie rozpoczął obrady, zwołany na żądanie Rosji, ostatni Sejm I Rzeczypospolitej; pod presją przebywających tam rosyjskich wojsk zatwierdził II rozbiór Polski oraz ustalił nową organizację państwa, która niemal całkowicie unieważniała ustawodawstwo Sejmu Wielkiego.

1794 – Insurekcja kościuszkowska: Rada Najwyższa Narodowa powołała Sąd Najwyższy Kryminalny, którego zadaniem było osądzenie członków Targowicy i innych współpracowników Rosjan.

1834 – W Paryżu ukończono druk pierwszego wydania „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza.

1835 – Zmarła księżna Izabela Czartoryska, mecenaska sztuki, kolekcjonerka; założycielka rezydencji w Puławach.

1908 – We Lwowie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego powołany został Związek Walki Czynnej, tajna organizacja, której celem było przyszłe powstanie zbrojne w zaborze rosyjskim; na czele ZWC stanął Kazimierz Sosnkowski.

1915 – Urodził się Grzegorz Korczyński, w latach 1965-1971 był wiceministrem obrony narodowej; w grudniu w 1970 r. dowodził oddziałami pacyfikującymi robotnicze protesty na Wybrzeżu.

1920 – W Tczewie utworzono Szkołę Morską.

1921 – Powstała Biblioteka Polska PAN w Rzymie po przekazaniu przez Józefa Michałowskiego prywatnego księgozbioru Ośrodkowi Polskich Studiów Akademii Umiejętności.

1925 – W Genewie podpisany został protokół o zakazie używania w czasie wojny gazów trujących i broni bakteriologicznej; wśród sygnatariuszy dokumentu był rząd Polski.

1931 – Urodził się Ignacy Gogolewski, aktor, przez wiele lat związany z Teatrem Polskim w Warszawie, następnie Teatrem Narodowym.

1934 – Ukazał się dekret prezydenta RP Ignacego Mościckiego o utworzeniu obozu w Berezie Kartuskiej. Oficjalnie nazywany „izolacyjnym” w rzeczywistości służył do uwięzienia bez wyroków sądowych przeciwników władzy.

1939 – W Warszawie urodził się Krzysztof Zanussi, reżyser, scenarzysta, autor takich filmów jak „Struktura kryształu” i „Barwy ochronne”, „Cwał”, „Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową”.

1939 – Urodziła się Ludmiła Jakubczak, piosenkarka, tancerka.

1940 – W Warszawie urodził się Jakub Karpiński, socjolog, historyk, politolog, w PRL-u działacz opozycji.

1944 – W Warszawie urodził się Adam Kreczmar, poeta, satyryk.

1945 – W Moskwie rozpoczęły się rozmowy na temat utworzenia w Polsce Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

1945 – Polskie wojsko zajęło polską część Cieszyna.

1971 – Na emigracji w Kanadzie zmarł gen. Antoni Szyling, w czasie kampanii wrześniowej dowódca Armii „Kraków”.

1972 – W Warszawie urodził się Michał Żebrowski, aktor, znany m.in. z roli Jana Skrzetuskiego w ekranizacji „Ogniem i mieczem” oraz Tadeusza Soplicy w „Panu Tadeuszu”.

1983 – W Warszawie zmarł Miron Białoszewski, poeta, prozaik, twórca teatralny, autor „Pamiętnika z powstania warszawskiego”.

1985 – SB aresztowała w Warszawie Tadeusza Jedynaka, członka Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” z regionu Śląsko-Dąbrowskiego.

1991 – W Bonn premier Jan Krzysztof Bielecki i kanclerz Helmut Kohl podpisali polsko-niemiecki traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

1999 – Papież Jan Paweł II zakończył ósmą (i najdłuższą) wizytę w Polsce.

2000 – W Charkowie z udziałem premiera Polski Jerzego Buzka i premiera Ukrainy Wiktora Juszczenki uroczyście otwarto Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu; w Charkowie-Piatichatkach spoczęły szczątki 4302 polskich ofiar NKWD, z których zdecydowaną większość stanowili więźniowie obozu w Starobielsku, w tym ośmiu generałów; w dołach śmierci, wraz z polskimi oficerami, leży także około 2,8 tys. ofiar stalinowskiego terroru z lat 1937-38.

2004 – W Warszawie zmarł Jacek Kuroń, wieloletni więzień polityczny PRL, współtwórca Komitetu Obrony Robotników, czołowy doradca kierownictwa NSZZ „Solidarność”, uczestnik obrad Okrągłego Stołu, parlamentarzysta, minister pracy i polityki socjalnej, historyk, publicysta, wychowawca, społecznik.

2010 – W Nowym Jorku zmarła Elżbieta Czyżewska, aktorka, wystąpiła m.in. w filmach „Mąż swojej żony”, „Zaduszki”, „Gdzie jest generał”, „Godzina pąsowej róży”, „Milczenie”, „Żona dla Australijczyka”, „Giuseppe w Warszawie”, „Rysopis”, „Niekochana”, „Małżeństwo z rozsądku” i „Wszystko na sprzedaż”.

2019 – Zmarł Zbigniew Nowek, w PRL-u działacz opozycji, w latach 1998-2001 szef Urzędu Ochrony Państwa, a od 2005 do 2008 r. – Agencji Wywiadu.

18 czerwca

1574 – Król Henryk Walezy na wieść o śmierci brata – Karola IX, króla Francji – potajemnie opuścił Polskę, aby objąć tron francuski.

1792 – Pod Zieleńcami wojska polskie dowodzone przez ks. Józefa Poniatowskiego pokonały wojska rosyjskie; dla uczczenia tego zwycięstwa król Stanisław August Poniatowski ustanowił Order Wojenny Virtuti Militari – najwyższe polskie odznaczenie wojskowe.

1861 – Car Aleksander II wydał ukaz ustanawiający w Królestwie Polskim Radę Stanu oraz samorząd gubernialny i powiatowy.

1896 – Urodził się Władysław Langner, w czasie kampanii wrześniowej 1939 r. jako generał dowodził odcinkiem „Węgry” w Armii „Karpaty”, a następnie obroną Lwowa.

1905 – Początek kilkudniowych walk robotników z rosyjskim wojskiem i kozakami w Łodzi; łącznie w wyniku starć trwających do 23 czerwca w mieście zginęło około 160 osób, a kilkakrotnie więcej zostało rannych.

1913 – W Zakopanem urodził się Stanisław Marusarz, wszechstronny narciarz, czterokrotny uczestnik igrzysk olimpijskich, wicemistrz świata w skokach narciarskich w 1938 r.; w czasie II wojny światowej kurier tatrzański, aresztowany przez gestapo w 1940 r., uciekł z więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie i przedostał się na Węgry.

1923 – W Łucku urodził się Szymon Szurmiej, aktor, reżyser, scenarzysta, działacz organizacji żydowskich; dyrektor naczelny i artystyczny Teatru Żydowskiego w Warszawie (1969-2014).

1930 – Urodził się Henryk Machalica, aktor, występował w Teatrze Narodowym, a także na innych warszawskich scenach: w Teatrze Dramatycznym, Powszechnym, Polskim, Ochoty i Ateneum; znany m.in. z serialu „Złotopolscy”, zagrał również w filmach „Pensja pani Latter”, „Wilczyca”, „Wierna rzeka”.

1938 – W Warszawie zmarł Stanisław Car, prawnik, polityk obozu piłsudczykowskiego, jeden z przywódców BBWR, współtwórca konstytucji kwietniowej, marszałek Sejmu (1935-1938).

1938 – W Warszawie prezydent Ignacy Mościcki otworzył nowy gmach Muzeum Narodowego, zaprojektowany przez Tadeusza Tołwińskiego i Antoniego Dygata.

1940 – Hans Frank jako szef Generalnego Gubernatorstwa wydał rozporządzenie o wznowieniu działalności szkół podstawowych i zawodowych z bardzo ograniczonym programem nauczania.

1940 – W wyniku niemieckiego bombardowania stacji kolejowej w Thouars we francuskiej Akwitanii zginęło i zmarło z ran 36 polskich żołnierzy, w tym 28 oficerów.

1941 – Urodził się Leszek Długosz, aktor, literat, kompozytor.

1945 – W Moskwie rozpoczął się proces przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, podstępnie aresztowanych kilka miesięcy wcześniej przez NKWD.

1949 – W Warszawie urodził się Lech Kaczyński, prawnik, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej, minister stanu w kancelarii prezydenta Wałęsy, prezes Najwyższej Izby Kontroli (1992-95), minister sprawiedliwości (2000-2001); współzałożyciel PiS; prezydent Warszawy (2002-05), współtwórca Muzeum Powstania Warszawskiego; w latach 2005-10 prezydent RP, zginął w katastrofie samolotu w Smoleńsku.

1949 – W Warszawie urodził się Jarosław Kaczyński, prawnik, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej, redaktor naczelny „Tygodnika Solidarność” (1989-91), szef Kancelarii prezydenta Wałęsy (do 1991 r.), premier w latach 2006-2007; prezes Porozumienia Centrum, a następnie PiS.

1951 – Premier Józef Cyrankiewicz ogłosił zasady Narodowej Pożyczki Rozwoju Sił Polski.

1955 – W Warszawie zmarł Aleksander Zelwerowicz, aktor, reżyser teatralny, pedagog; związany przez wiele lat z Teatrem Polskim w Warszawie; zagrał m.in. w filmach „Rok 1863”, „Księżna Łowicka”, „Serce matki”; dyrektor teatrów w Łodzi, Warszawie i w Wilnie.

1959 – W Krakowie urodził się Jan Maria Rokita, w PRL-u działacz opozycji demokratycznej, w stanie wojennym internowany; uczestnik obrad Okrągłego Stołu; poseł na Sejm w latach 1989-2007; w rządzie Hanny Suchockiej minister – szef Urzędu Rady Ministrów; członek Unii Demokratycznej, Unii Wolności, następnie Stronnictwa Konserwatywno-Ludowego oraz Platformy Obywatelskiej.

1969 – W Warszawie tragiczną śmiercią zmarł Jerzy Zawieyski, pisarz, dramaturg, publicysta i działacz katolicki związany ze środowiskiem „Tygodnika Powszechnego”, współzałożyciel i prezes Klubu Inteligencji Katolickiej, poseł na Sejm oraz wieloletni członek Rady Państwa.

1989 – Odbyła się druga tura wyborów parlamentarnych; do urn wyborczych udało się 25 proc. uprawnionych do głosowania; ostatecznie kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” zdobyli w czerwcowych wyborach wszystkie spośród 161 mandatów, które mogli uzyskać w Sejmie, oraz 99 mandatów na 100 w Senacie; łącznie 260 miejsc w 560-osobowym Zgromadzeniu Narodowym.

1990 – W Warszawie zmarł Henryk Leliwa-Roycewicz, pułkownik WP, jeździec, srebrny medalista Igrzysk Olimpijskich w Berlinie w 1936 r. uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r.; żołnierz Armii Krajowej, w czasie Powstania Warszawskiego dowódca batalionu „Kiliński”.

1992 – Rozpoczęła działalność pierwsza polska sieć analogowej telefonii komórkowej PTK Centertel.

1997 – Prezydent Aleksander Kwaśniewski podpisał ustawę lustracyjną uchwaloną przez Sejm w kwietniu 1997 roku; ustawa weszła w życie 1 sierpnia 1997 roku.

1998 – Sejm RP przyjął uchwałę potępiającą totalitarny system komunistyczny.

2010 – W Krakowie zmarła Halina Gryglaszewska, aktorka teatralna i filmowa, reżyserka teatralna, profesor PWST w Krakowie.

2012 – W Londynie zmarł Kazimierz Draczyński, oficer kawalerii w kampanii wrześniowej 1939 r., oficer Armii Krajowej, walczył w Powstaniu Warszawskim. W 2007 r. prezydent Lech Kaczyński nadał mu stopień generała.

2023 – Zmarła Jolanta Wadowska-Król, nazywana „Matką Boską Szopienicką”. W latach 70. jako lekarz pediatra odkryła, że dzieci w robotniczej dzielnicy Katowic zapadają na ołowicę. Dzięki jej staraniom tysiące chorych wysłano do sanatoriów, a władze nakazały zburzenie domów stojących w okolicy huty cynku.

2024 – Zmarł Łukasz Lipiński, wicenaczelny tygodnika „Polityka”, a wcześniej dziennikarz i redaktor „Gazety Wyborczej”.

19 czerwca

1205 – Pod Zawichostem polskie wojska Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego pokonały oddziały ruskie księcia halicko-włodzimierskiego Romana, który poległ w bitwie.

1431 – Zakon krzyżacki zawarł przymierze z buntującym się przeciwko Polsce wielkim księciem litewskim Świdrygiełłą, co doprowadziło do trwającej cztery lata wojny polsko-krzyżackiej.

1669 – Zebrana na Woli pod Warszawą szlachta wybrała na króla Polski Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

1768 – Konfederacja barska: wojska rosyjskie zdobyły Bar.

1926 – W Warszawie odbyła się prapremiera opery „Król Roger” Karola Szymanowskiego.

1930 – Do portu w Gdyni wpłynął zakupiony we Francji (początkowo niemiecki) żaglowiec szkolny „Dar Pomorza”.

1932 – W Antwerpii Janusz Kusociński pobił rekord świata w biegu na 3000 m; jego wynik wynosił 8 minut 18,8 sekundy.

1933 – W Szopienicach (obecnie dzielnicy Katowic) urodził się Janusz Sidło, najlepszy oszczepnik w historii polskiej lekkoatletyki, rekordzista świata, srebrny medalista olimpijski z Melbourne (1956).

1935 – W Krakowie urodził się Krzysztof Litwin, aktor, grafik i malarz.

1943 – Na Pawiaku zmarł zakatowany przez Niemców Jan Piekałkiewicz, ekonomista, działacz Stronnictwa Ludowego, od 1940 r. w SL „Roch”; od sierpnia 1942 r. Delegat Rządu RP na Kraj.

1947 – W ambasadzie polskiej w Londynie zdeponowano ponad 200 kg złota pochodzącego z przedwojennego Funduszu Obrony Narodowej. Przekazali je wbrew woli rządu polskiego na uchodźstwie gen. Stanisław Tatar i płk Marian Utnik, którzy wkrótce potem wrócili do kraju.

1949 – W Warszawie rozpoczął się proces Adama Doboszyńskiego, przedwojennego działacza Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego. W 1936 r. zorganizował atak endeckiej bojówki na policję w Myślenicach, w czasie wojny nawoływał do obalenia premiera Sikorskiego i został internowany na Wyspie Węży. W 1946 r. wrócił do kraju, licząc na wybuch nowej wojny. Został oskarżony o współpracę z obcym wywiadem, skazany na śmierć i stracony.

1955 – Na Górze św. Anny odsłonięto pomnik Czynu Powstańczego zaprojektowany przez Xawerego Dunikowskiego.

1955 – W Białymstoku zmarł Romuald Jałbrzykowski, sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski (1925-1926), arcybiskup metropolita wileński w latach 1926-1955.

1957 – Reaktywowano krakowski „Znak”, jego redaktorem naczelnym został Jacek Woźniakowski.

1963 – Rozpoczął się I Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu, jego laureatami zostali Ewa Demarczyk i Bohdan Łazuka.

1967 – W czasie VI Kongresu Związków Zawodowych I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka, odnosząc się do wojny na Bliskim Wschodzie, powiedział: „W związku z tym, że agresja Izraela na kraje arabskie spotkała się z aplauzem w syjonistycznych środowiskach Żydów – obywateli polskich, pragnę oświadczyć co następuje: nie czyniliśmy przeszkód obywatelom polskim narodowości żydowskiej w przeniesieniu się do Izraela, jeśli tego pragnęli. Stoimy na stanowisku, że każdy obywatel polski powinien mieć tylko jedną ojczyznę – Polskę Ludową”.

1970 – W Zakopanem urodził się Krzysztof Trebunia-Tutka, muzyk, założyciel i lider zespołu Trebunie-Tutki.

1972 – W Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto stałą ekspozycję fresków z Faras.

1982 – W Warszawie zmarła Lidia Zamkow, aktorka, reżyserka teatralna, pedagog.

1994 – W Polsce odbyły się wybory samorządowe.

2024 – Zmarła Halina Bortnowska, współzałożycielka Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (w latach 2007-2012 była przewodniczącą), wieloletnia redaktorka miesięcznika „Znak”, założycielka pierwszego w Polsce hospicjum, w stanie wojennym krótko internowana.

20 czerwca

1566 – Na zamku Gripsholm w Szwecji urodził się przyszły król Polski Zygmunt III Waza – syn Katarzyny Jagiellonki i księcia Jana Wazy.

1624 – Wojska polskie pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego zwyciężyły nad Tatarami w bitwie pod Martynowem.

1793 – Urodził się Aleksander Fredro, komediopisarz, poeta i pamiętnikarz, autor m.in. „Zemsty” i „Ślubów panieńskich”.

1808 – Zmarł Franciszek Ksawery Dmochowski, poeta, publicysta; w czasie powstania kościuszkowskiego kierownik Wydziału Insurekcji w Radzie Najwyższej Narodowej; współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

1815 – W Warszawie uroczyście ogłoszono powstanie Królestwa Polskiego.

1863 – Powstanie styczniowe: przegrana powstańców pod dowództwem gen. Zygmunta Jordana w bitwie pod Komorowem.

1917 – Urodził się Igor Śmiałowski, aktor, przez wiele lat występował na scenach Teatru Narodowego w Warszawie, następnie w Teatrze Komedia i Teatrze Polskim; zagrał w filmach „Miasto nieujarzmione”, „Młodość Chopina”, „Znachor”.

1918 – Urodził się Robert Satanowski, dyrygent, dyrektor artystyczny Teatru Wielkiego w Warszawie (1982-91), wieloletni prezes Stowarzyszenia Polskich Artystów Muzyków; w czasie II wojny światowej dowodził oddziałem partyzanckim.

1922 – Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego przejęło część Górnego Śląska przyznaną Polsce decyzją Konferencji Ambasadorów.

1923 – Urodził się Jerzy Nowak, aktor, przez kilkadziesiąt lat związany ze Starym Teatrem w Krakowie, gdzie m.in. ponad 600 razy wcielił się w postać Hirsza Singera w spektaklu „Ja jestem Żyd z Wesela”, występował też w Teatrze im. Słowackiego; w filmie „Ziemia obiecana” stworzył niezapomnianą kreację jako Zucker.

1923 – Zmarł Józef Ostrowski, ziemianin, członek Stronnictwa Polityki Realnej; poseł do rosyjskiej Dumy (1906-10); w latach 1917-18 w składzie Rady Regencyjnej.

1925 – Urodziła się Irena Dziedzic, dziennikarka, prezenterka telewizyjna, stworzyła pierwszy w PRL talk-show „Tele-Echo”.

1929 – W Aleppo w Syrii odbyła się ekshumacja szczątków gen. Józefa Bema, które sprowadzono do Polski i złożono w mauzoleum w Tarnowie.

1930 – Urodziła się Magdalena Abakanowicz – rzeźbiarka, która zrewolucjonizowała tkaninę artystyczną, nadając jej formę przestrzenną.

1931 – Urodziła się Urszula Kozioł, poetka, prozaiczka, autorka utworów dramatycznych, felietonistka.

1933 – Urodziła się Katarzyna Łaniewska, aktorka teatralna i filmowa, znana m.in. z serialu „Plebania”, wystąpiła także w serialach „Czterdziestolatek” i „Gruby”.

1940 – Premier Władysław Sikorski opuścił terytorium Francji, odlatując do Londynu; ewakuacja polskich władz emigracyjnych do Wielkiej Brytanii.

1940 – W Palmirach w ciągu dwóch dni (20-21 czerwca) Niemcy rozstrzelali 378 więźniów z Pawiaka i al. Szucha; wśród nich m.in. Mieczysława Niedziałkowskiego, Macieja Rataja i Janusza Kusocińskiego.

1943 – W Warszawie urodził się Wojciech Gąssowski, piosenkarz, gitarzysta, kompozytor.

1944 – W Warszawie żołnierze oddziału „993/W” Wydziału Bezpieczeństwa i Kontrwywiadu Oddziału II KG AK wykonali wyrok śmierci na Eugeniuszu Świerczewskim, agencie gestapo w wywiadzie AK i bezpośrednim sprawcy aresztowania Komendanta Głównego AK gen. Stefana Roweckiego „Grota”.

1944 – Litewska policja, współpracująca z Niemcami, dokonała pacyfikacji polskiej wsi Glinciszki na Wileńszczyźnie, mordując 38 Polaków.

1945 – W Warszawie uruchomiono pierwszą po wojnie linię tramwajową łączącą ul. Kawęczyńską z ul. Wiatraczną.

1954 – W Warszawie urodził się Jan Wołek – malarz, poeta, pisarz i pieśniarz, laureat Studenckiego Festiwalu Piosenki w Krakowie i Festiwalu Artystycznego Młodzieży Akademickiej FAMA; związany z Kazimierzem Dolnym nad Wisłą.

1954 – W Warszawie rozegrano I Memoriał Janusza Kusocińskiego.

1961 – W Nowym Targu urodził się Piotr Cyrwus, aktor, występował w Starym Teatrze w Krakowie, od 2012 r. w Teatrze Polskim w Warszawie; w 1989 r. zagrał główną rolę w przedstawieniu Teatru Telewizji „Do piachu” w reżyserii Kazimierza Kutza; znany m.in. z serialu „Klan”.

1969 – W Hamburgu odbyła się prapremiera opery Krzysztofa Pendereckiego „Diabły z Loudun”.

1970 – Pod zarzutem próby obalenia ustroju aresztowano działaczy „Ruchu”, którzy planowali wysadzenie pomnika i Muzeum Lenina w Poroninie; wśród zatrzymanych przez SB byli m.in. Andrzej Czuma i Stefan Niesiołowski.

1974 – Premiera filmu „Chinatown” w reżyserii Romana Polańskiego.

2002 – Sejm RP przyjął ustawę wprowadzającą bezpośredni wybór wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.

2003 – W Maissons-Laffitte zmarła Zofia Hertz – wydawca, współzałożycielka Instytutu Literackiego i „Kultury”, współpracowniczka Jerzego Giedroycia.

2008 – W Warszawie zmarł Piotr Łazarkiewicz, reżyser, scenarzysta.

2010 – Odbyła się pierwsza tura wyborów prezydenckich: Bronisław Komorowski otrzymał 41,25 proc. głosów poparcia, a Jarosław Kaczyński 36,21 proc.; frekwencja 54,94 proc.

2013 – W Nowej Soli zmarł kapucyn ojciec Medard (Stanisław Parysz), kapelan Powstania Warszawskiego.

2022 – W Warszawie zmarł Józef Władysław Walaszczyk – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, który podczas wojny uratował 53 Żydów.

2024 – Zmarł Andrzej Mularczyk, autor scenariuszy do wielu filmów i seriali, takich jak: „Sami swoi”, „Nie ma mocnych”, „Kochaj albo rzuć”, „Rodzina Połanieckich”, „Dom”, „Droga” oraz „Katyń” (wspólnie z Andrzejem Wajdą).

21 czerwca

1305 – W Pradze zmarł Wacław II z dynastii Przemyślidów, król czeski i polski.

1768 – W czasie kozacko-chłopskiego powstania na Ukrainie, zwanego koliszczyzną, doszło do rzezi w Humaniu, w wyniku której powstańcy zamordowali co najmniej kilka tysięcy szlachty, Żydów i księży unickich.

1791 – Powołano Komisję Policji Obojga Narodów, której zadaniem było nadzorowanie miast królewskich w imieniu Sejmu i Straży Praw.

1807 – Car Aleksander I podpisał w Taurogach zawieszenie broni, które poprzedziło traktat pokojowy z Napoleonem Bonaparte z Tylży. W rezultacie tego porozumienia powstało Księstwo Warszawskie.

1866 – Zmarł gen. Piotr Szembek, jeden z dowódców polskich w powstaniu listopadowym.

1877 – W Krakowie urodził się Ludwik Puget, rzeźbiarz, malarz, historyk sztuki.

1882 – Urodził się Ludwik Kolankowski, historyk, badacz epoki Jagiellonów, profesor Uniwersytetu Wileńskiego i Uniwersytetu Lwowskiego; po II wojnie światowej organizator i pierwszy rektor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

1885 – Urodził się Janusz Jędrzejewicz, jeden z czołowych przedstawicieli sanacji po zamachu majowym, członek tzw. grupy pułkowników. Był premierem, ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego, posłem oraz senatorem. Wcześniej – podczas I wojny światowej – żołnierzem Legionów Polskich i POW.

1911 – Urodziła się Hanna Malewska, pisarka, autorka powieści historycznych, w latach 1957-73 redaktorka pisma katolickiego „Znak”.

1918 – Na Zamku Królewskim w Warszawie odbyło się inauguracyjne posiedzenie Rady Stanu.

1918 – Zmarł Edward Abramowski, socjolog, psycholog, działacz społeczny, teoretyk spółdzielczości; członek II Proletariatu, współzałożyciel PPS.

1928 – Urodził się biskup Alojzy Orszulik; od 1980 r. sekretarz Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski; uczestnik rozmów przygotowujących Okrągły Stół; od 1989 do 1994 r. zastępca sekretarza Episkopatu Polski; w latach 1992-2004 pierwszy biskup diecezji łowickiej.

1945 – Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR w Moskwie ogłosiło wyrok w sprawie aresztowanych przez NKWD przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, wśród skazanych byli m.in. Komendant Armii Krajowej Leopold Okulicki oraz delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski.

1945 – Urodził się Adam Zagajewski, poeta, prozaik, eseista, krytyk, tłumacz; współzałożyciel „Zeszytów Literackich”, autor takich prac jak „Płótna”, „Ziemia Ognista”, „Ciepło, zimno”, „Cienka kreska”, „Solidarność i samotność”.

1946 – W Poznaniu rozpoczął się proces Arthura Greisera, niemieckiego nazistowskiego zbrodniarza, w czasie II wojny światowej gauleitera tzw. Kraju Warty (Warthegau).

1948 – W Łodzi urodził się Andrzej Sapkowski, pisarz, autor powieści i opowiadań fantasy.

1949 – W Warszawie na Konferencji Architektów Partyjnych ogłoszono, że realizm socjalistyczny będzie obowiązującą doktryną w architekturze; zgodnie z proklamacją rozpoczęto prace nad budową m.in. MDM i placu Konstytucji w Warszawie oraz Nowej Huty.

1951 – W Krakowie zlikwidowana została Polska Akademia Umiejętności.

1971 – W Radomiu urodził się Tomasz Karolak, aktor, znany m.in. z filmu „Testosteron”.

1976 – W Londynie zmarł Juliusz Mieroszewski, dziennikarz, publicysta, pisarz, korespondent i współpracownik paryskiej „Kultury”.

1990 – Parlamenty RFN i NRD uznały nienaruszalność zachodniej granicy Polski.

1999 – W warszawskim kinie Capitol po raz pierwszy przyznano Orły – Polskie Nagrody Filmowe.

2012 – W Warszawie zmarł Henryk Bereza, krytyk literacki, odkrywca Marka Hłaski i Edwarda Stachury, redaktor miesięcznika „Twórczość”.

2024 – Zmarł Józef Buszman, w 1989 r. jeden z założycieli i liderów Związku Górnośląskiego, katowicki samorządowiec.

2025 – W wieku 93 lat zmarła Danuta Kobylińska-Walas, pierwsza w Polsce kobieta z uprawnieniami kapitana żeglugi wielkiej, dowodziła m.in. w latach 60. masowcami „Bieszczady” i „Kopalnia Wujek”.

2025 – Zmarł Jarosław Klejnocki, poeta i krytyk literacki, w latach 2010-2024 dyrektor Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza.

PAP/MB