Dlaczego błędy państwa żyją dłużej niż błędy mediów

Dezinformacja po zamachu w Krakowie nie kończy się wraz ze sprostowaniem liczby ofiar. Maciej ŚWIRSKI analizuje dziewięćdziesiąt jeden wiadomości z pięciu dni i stawia tezę, że pierwsza interpretacja państwa może przetrwać nawet wtedy, gdy późniejsze ustalenia do niej nie pasują. Dlaczego pierwsza wersja wydarzeń zostaje z nami najdłużej?

.W sobotę o trzeciej po południu na Rynek Główny w Krakowie wjechał człowiek z karabinem i zaczął strzelać. Policja ruszyła za nim po trzech minutach, a pościg trwał dwie. Potem przez pięć dni Polska dowiadywała się, co się stało i dlaczego. Postanowiłem sprawdzić, ile w tych pięciu dniach było prawdy, kto odezwał się pierwszy i kto pierwszy się pomylił.

Jak powstaje dezinformacja po zamachu w Krakowie

Wziąłem wszystko, co w ciągu pięciu dni podały policja, prokuratura, ministrowie, wojewoda, duże portale i agencje, i wypisałem z tego dziewięćdziesiąt jeden osobnych wiadomości. Wiadomość to u mnie co innego niż artykuł: „sześć osób nie żyje” liczy się raz, choćby powtórzyło to sto redakcji. Przy każdej zapisałem godzinę, o której pojawiła się po raz pierwszy.

Potem każdą wiadomość oceniłem. Do pierwszej grupy trafiły te, które od początku były oficjalne i do dziś są prawdziwe, do drugiej oficjalne, które później poprawiono, do trzeciej nieoficjalne, podane przez media i potwierdzone potem przez państwo, do czwartej fałszywe. Została jeszcze piąta grupa wiadomości dotąd niewyjaśnionych i to ona okazała się najważniejsza.

Przy każdej wiadomości niepewnej sprawdziłem jeszcze, kiedy sprawa się wyjaśniła, to znaczy kiedy państwo ją potwierdziło albo sprostowało. Czas od pojawienia się wiadomości do jej wyjaśnienia nazwałem długiem, bo przez ten czas ludzie żyją z czymś, o czym nie wiedzą, czy jest prawdą. Dług zostaje spłacony, kiedy ktoś wiadomość potwierdzi albo sprostuje, a póki nikt tego nie zrobił, rośnie z każdą godziną. O 17:22 agencja podała, że zamachowców było dwóch, o 17:58 policja powiedziała, że był jeden, dług trwał więc trzydzieści sześć minut. O 18:46 portale podały nazwisko zamachowca, a prokuratura użyła go publicznie w poniedziałek w południe: tu dług trwał czterdzieści jeden godzin i został spłacony, bo nazwisko się zgadzało.

Nie wszystko udało się policzyć. Wziąłem tylko to, co było publicznie dostępne. Godziny i oceny ustalałem sam i w kilku miejscach ktoś inny mógłby ocenić inaczej. Nie ważyłem też, kto ilu ma czytelników: wypowiedź ministra liczy się u mnie tyle samo co pomyłka małego portalu, choć w życiu waży nieporównanie więcej. Mimo tych dziur obraz jest wyraźny.

Najwięcej wiadomości wtedy, gdy wiemy najmniej

Ponad czterdzieści procent wszystkiego, co w ciągu pięciu dni stało się wiadome, pojawiło się w pierwszych dwunastu godzinach. Potem przychodziło po kilka wiadomości dziennie. Wygląda to jak ulewa, po której już tylko mży.

Bierze się to stąd, że w internecie wygrywa ten, kto powie pierwszy, choćby się mylił. Wszyscy mówią więc najwięcej wtedy, kiedy wiedzą najmniej. Żadna gazeta ani żaden minister tego nie wymyślili, tak jest zbudowana maszyna, w której wszyscy żyjemy.

Z dziewięćdziesięciu jeden wiadomości dwadzieścia sześć było na początku niepewnych: szesnaście pochodziło z mediów, dziesięć od państwa. Jedne i drugie zachowały się potem zupełnie inaczej.

Media wyprzedzają oficjalne komunikaty

Media myliły się często, ale na krótko. Agencja podała sześć ofiar o 17:02, policja potwierdziła to o 18:44. Portale podały nazwisko zamachowca, miasto, zawód, a także to, że zabił rodziców i siostrę, państwo zaś potwierdzało te wiadomości po kilkunastu, najdalej po czterdziestu godzinach. Połowa niepewnych wiadomości z mediów wyjaśniła się w czternaście godzin, a z piętnastu rzeczy podanych jako nieoficjalne trzynaście okazało się prawdą. Dziennikarze wyprzedzali państwo i mieli rację. Kłopot w tym, że ich rzetelne ustalenie i wymysł anonimowego konta krążyły przez te godziny z tą samą etykietką „nieoficjalnie”, a internet jednego od drugiego nie odróżnia.

Fakty można sprostować szybko

Tam, gdzie chodziło o liczby i fakty, państwo było szybkie. Wiadomość o dwóch zamachowcach sprostowano po pół godziny, a pogłoskę o śmierci policjanta zdementowano w tym samym komunikacie. Człowiek, który miał stać na dachu kościoła Mariackiego, okazał się księdzem na tarasie plebanii, nagranym kilka godzin wcześniej, co policja wyjaśniła o 21:24. Na zarzut, że się spóźniła, odpowiedziała o 19:38, podając, że pierwszy patrol ruszył dwadzieścia trzy sekundy po zgłoszeniu. Trzech rannych policjantów zamiast dwóch, wiek sprawcy dwadzieścia pięć lat zamiast dwudziestu czterech, pomylone daty żałoby, wszystko to poprawiono w ciągu godziny albo nazajutrz rano. W sprawach faktów państwo prostuje lepiej niż ktokolwiek.

Interpretacja wyprzedziła ustalenia

O 20:22 minister spraw wewnętrznych powiedział, że zamachowiec miał pewnie bardzo radykalne poglądy. O 20:34 dodał, że wstępna analiza wskazuje na ultranacjonalizm, a jeszcze tego samego wieczoru, że „wszystko wskazuje, że zafascynowany był ideologiami skrajnie prawicowymi”. Mówił to pięć i pół godziny po zamachu, kiedy mieszkanie zamachowca w Ostrowcu dopiero otwierano. Odnalezienie ciał jego rodziców i siostry policja potwierdziła o 22:12, komputery i telefony prokuratura zabezpieczyła następnego dnia wieczorem, a komputer odblokowano dopiero we wtorek. A zatem w momencie gdy minister spraw wewnętrznych wypowiadał te słowa, żadnej analizy nie było, bo nie było jeszcze czego analizować.

A potem przyszły fakty i nie pasowały. W poniedziałek rzecznik Prokuratury Krajowej powiedział, że w pokoju zamachowca wisiała żółta flaga z wężem, ale „nie było oczywistej symboliki, którą powszechnie kojarzymy z jakimś nurtem”, i że „jest za wcześnie, aby kategorycznie mówić o motywach”. Naszywka na kamizelce przez dobę służyła internetowi za dowód, że to ukraiński najemnik, polski żołnierz, falangista albo lewicowiec. Okazała się ozdobną naszywką z piracką banderą, kupioną w sklepie internetowym sześć dni przed zamachem. Napis na szafce w pracy, GGER, służby odczytały jako hołd dla Amerykanina, który w 2014 roku zabił w Kalifornii sześć osób z nienawiści do kobiet i do świata, bez żadnego politycznego powodu. Kolega z pracy powiedział, że zamachowiec bez przerwy opowiadał o głośnych masakrach i znał wszystkie szczegóły.

Minister w niedzielę mówił już ostrożniej: „zawsze w tego typu sprawach pojawiają się pierwsze hipotezy”. We wtorek oświadczył mimo to: „nie wycofuję się z żadnego słowa, które powiedziałem”. Tego samego dnia minister sprawiedliwości dodał, że zamachowiec oglądał strony o Breiviku i że w jego rzeczach „na pewno są elementy ideologii prawicowej”. Nikt niczego nie sprostował. Pierwsza wersja została i dostała podpórki. Państwo podało interpretację, zanim miało materiał, a potem jej nie odwołało.

Dlaczego pierwsza wersja zostaje

Błąd dotyczący liczby znika sam. Nikt nie czyta sprostowania, że zamachowiec miał dwadzieścia cztery lata, a nie dwadzieścia pięć, po prostu wszyscy zaczynają pisać dwadzieścia cztery. Błędna informacja o tym, kim był i dlaczego to zrobił, nie znika, bo każdy nowy fakt ludzie wkładają do szufladki, którą już mają. Flaga z wężem pasuje im do prawicowca, Breivik także, Amerykanin z Kalifornii nie pasuje, ląduje więc w ostatnim akapicie, którego nikt nie czyta.

Internet obywa się bez kłamstwa. Wystarcza mu szufladka, do której wrzuci wszystko, co przyjdzie potem. Dostał ją od państwa o 20:34, zanim ktokolwiek inny zdążył ją wymyślić. Dostał ją też świat. Jedna amerykańska telewizja jeszcze tej nocy pisała o „ultranacjonalistycznym” zamachowcu, druga podała w poniedziałek, że według władz chodziło o skrajnie prawicową ideologię. Rosyjskie konta dzień wcześniej robiły z zamachowca ukraińskiego najemnika i przegrały, bo łatwo to było sprawdzić. Przerzuciły się więc na opowieść o nacjonalistycznej Polsce. Tu niczego już nie musiały wymyślać, wystarczało cytować ministra.

Widać to w liczbach. W drugiej godzinie po zamachu czterdzieści procent tego, co ludzie wiedzieli, było niesprawdzone, po dobie szesnaście procent, po dwóch dobach sześć. Błędy mediów znikały same, godzina po godzinie, w miarę jak przychodziły nowe fakty. Trzeciego dnia niepewność znów rośnie, do dziesięciu procent, i media nie mają z tym już nic wspólnego. Składają się na nią cztery wypowiedzi urzędowe o motywie, które do dziś wiszą niewyjaśnione, najstarsza od stu dwudziestu godzin. Czas, który spłacił błędy mediów, nie rusza błędów w wypowiedziach państwa dotyczących sensu i przyczyn zdarzeń.

Czy ktoś kłamał, tego z liczb nie wyczytam, minister mógł przecież mieć jakąś poszlakę. Liczby mówią tyle, że domysł został podany jak ustalenie, zanim były ustalenia, a kiedy ustalenia przyszły i okazały się inne, domysł został. Zwykłemu człowiekowi wszystko jedno, czy sprawiła to zła wola, czy pośpiech. Przez pięć dni Polska i świat wiedziały o tym zamachu to, co pierwszy zdążył powiedzieć ktoś z rządu.

Jak czytać wiadomości w pierwszej dobie kryzysu

Pierwsza doba po tragedii zawsze tak wygląda: w drugiej godzinie co druga wiadomość jest niesprawdzona, po trzech godzinach co trzecia. Nikt tu nie zawinił, tak po prostu działa internet. Kto o tym wie, inaczej czyta wiadomości pierwszego wieczoru, jak listę domysłów, z których połowa do rana odpadnie.

Liczby i proste fakty ustalają się szybko. Ilu jest zabitych, ilu było zamachowców, czy policja zdążyła, kto zginął, wszystko to wyjaśniło się w godzinę albo do rana, a wyjaśniła to policja, bez udziału komentatorów. Pierwszego wieczoru czytaj więc tylko te komunikaty policji, które dotyczą faktów, a liczby od kogokolwiek innego traktuj jak plotkę z bazaru.

Odpowiedź na pytanie „dlaczego” przychodzi wolno albo wcale. Motywu, poglądów ani tego, kto za tym stoi, państwo nie znało przez cały tydzień i znać nie mógł nikt. Kto pierwszego dnia odpowiada na to z pewnością, anonim z internetu czy minister, ten sprzedaje szufladkę i udaje, że to wiedza. Im szybciej ktoś mówi „dlaczego”, tym mniej wie, a pomyłka człowieka wysoko postawionego żyje najdłużej, bo nikt jej nie sprostuje.

Sprostowanie przyjdzie innym kanałem niż błąd. Wiadomość o dwóch zamachowcach przyszła z telewizji i agencji, dementi ukazało się na profilu policji. Internet ci tego dementi nie podsunie, musisz po nie pójść sam. Miej więc w telefonie profile wojewódzkiej policji, Rządowego Centrum Bezpieczeństwa i Prokuratury Krajowej i w dniu kryzysu czytaj je przed wszystkim innym.

Najcenniejsze słowa, jakie możesz usłyszeć pierwszego dnia, to „jeszcze nie wiemy”. Rzecznik prokuratury, który w poniedziałek powiedział, że za wcześnie mówić o motywie, dał ludziom więcej niż ktokolwiek inny, bo tych słów nie da się przekręcić ani wykorzystać. Uwaga należy się tym, którzy mówią „nie wiemy”. Ci, którzy o 20:34 wiedzieli wszystko, niech się bez niej obejdą.

Kiedy obcemu nadawcy wystarczą słowa ministra

Obcy nadawca nie musi kłamać, jeśli nasze własne państwo da mu szufladkę. Pierwszego dnia rosyjskie konta próbowały własnej bajki o ukraińskim najemniku i przegrały w kilkanaście godzin, bo polskie obywatelstwo i polska rejestracja auta to fakty, które łatwo sprawdzić. Druga bajka, o nacjonalistycznej Polsce, składała się z samych cytatów polskich ministrów i obyła się bez jednego zmyślonego faktu. Z takim przekazem nie da się walczyć, bo każde dementi trafia w polskiego urzędnika i omija obcego nadawcę.

Najtańszy sposób na zaszkodzenie państwu w dniu tragedii to skłonić je, żeby jak najwcześniej powiedziało „dlaczego”. Państwo, które pierwszego dnia mówi tylko o faktach i otwarcie przyznaje, czego nie wie, nie zostawia przeciwnikowi niczego do cytowania.

.Odporność mierzy się czasem. Ten sam aparat, który w sobotę w pół godziny zdusił trzy fałszywe wiadomości o faktach, przez pięć dni nie zdusił jednej własnej wiadomości o sensie. Da się to policzyć dla każdego zdarzenia: kto puścił niepewną wiadomość, ile ich było, ile godzin wisiały, kto je wyjaśnił i czego nie wyjaśnił nikt. Po kilku takich zdarzeniach powstanie ranking, który nikogo nie pyta o poglądy i mierzy sam czas. W tym pierwszym pomiarze państwo puściło mniej niepewnych wiadomości niż media, tych jednak, których samo nie odkręciło, nie odkręci już nikt.

W wojnie informacyjnej najgroźniejsza jest wiadomość o przyczynach zdarzenia, którą własne państwo podaje zbyt wcześnie. Tylko ona przetrwa, bo nikt jej nie sprawdzi, a to, czy jest prawdziwa, nie ma tu nic do rzeczy. O 20:34 w sobotę Polska dostała odpowiedź na pytanie „dlaczego”. Pięć dni później dostała fakty, które do tej odpowiedzi nie pasują. Rachunek za tę różnicę wciąż rośnie.

Maciej Świrski