Samotny szary wilk? Nihilistyczny ekstremista? Polski Breivik? Chory psychicznie szaleniec? Czy jeszcze inny przypadek?

Czas pokaże, czy krakowski zamach był tylko przejawem szaleństwa, choroby psychicznej, czy może miał jakieś konotacje polityczne, czy też był przejawem tzw. ekstremizmu nihilistycznego, o czym wspominał min. Bartosz Grodecki, szef prezydenckiego Biura Bezpieczeństwa Narodowego – pisze prof. Piotr CZAUDERNA

.Na temat przyczyn krakowskiego zamachu i motywów, jakie kierowały jego sprawcą, można tylko gdybać. Miejmy nadzieję, że prawda zostanie w przyszłości odkryta, choć i to nie jest pewne, bo nie wiadomo, czy zbrodniarz przeżyje oraz czy będzie chciał mówić, co skłoniło go do dokonania zamachu. Nie wiadomo też, czy w ogóle jest poczytalny, biorąc pod uwagę, że rozpoczął wyprawę do Krakowa od zamordowania swojej rodziny.

Dlatego wypowiadanie się na temat przyczyn działania sprawcy, zanim cokolwiek bliższego na ten temat wiadomo, a zwłaszcza przypisywanie mu konkretnych motywów, w tym przypadku wynikających rzekomo z możliwej fascynacji skrajnie prawicowymi poglądami politycznymi, jest po prostu dramatyczną nieodpowiedzialnością, by nie użyć słów o wiele mocniejszych. Uczciwe podejście do sprawy nakazywałoby powiedzieć, że nic pewnego na ten temat w tym momencie nie wiemy.

Internauci bardzo szybko odkryli, że zrzuty ekranów z mediów społecznościowych zamachowca, które wyglądają na prawdziwe, pokazują go raczej jako osobę zafascynowaną ideałami lewicowymi oraz o nastawieniu antyklerykalnym i antykościelnym (wręcz jawnie kpiącą ze św. Jana Pawła II). Nie jest to zatem raczej typowy profil ultraprawicowca. Co ciekawe, konta społecznościowe zbrodniarza już w kilka godzin po zamachu zostały usunięte z przestrzeni publicznej.

Ale przecież w powyższej wypowiedzi chyba nie o prawdę chodziło. Ważne najpewniej były jedynie osiągnięcie doraźnych celów oraz dalsza polaryzacja społeczna, która tak rujnuje nasz kraj. Napisałem w swoim ostatnim tekście Non possumus, że polityka musi powrócić do swej pierwotnej definicji działania na rzecz dobra wspólnego, a dobra ojczyny na ołtarzach polityki składać nie wolno. Napisałem też, że pora przestać popierać w polityce ludzi, którzy posługują się jawnym kłamstwem i manipulacją dla swoich niecnych celów.

Co jednak znacznie gorsze, każda wypowiedź, podobnie jak ta przytoczona powyżej, w dramatyczny sposób niszczy obraz Polski w świecie, szczególnie jeśli pochodzi ona z ust członka rządu. Już dziś większość europejskich mediów, zwłaszcza francuskich, ochoczo powtarza: „Strzelec był zafascynowany skrajną prawicą”. Znakomicie się to wpisuje w przygotowywaną narrację na temat Marszu Niepodległości 11 listopada.

Czy trzeba przypominać prawdziwie kuriozalną wypowiedź Guya Verhofstadta (premiera Belgii, a następnie belgijskiego europosła), że w warszawskim marszu w 2017 r. wzięło udział 60 tys. polskich faszystów, neonazistów i białych suprematystów? Podkreślił jeszcze, że wydarzenie odbyło się ok. 300 km od Auschwitz-Birkenau i że to nigdy nie powinno było wydarzyć się w Europie. Za wypowiedź tę, mimo licznych apeli, Verhofstadt nigdy Polaków nie przeprosił. Nie chcę tutaj przypominać, kto się do tego przyczynił i jakie strony polskiej sceny politycznej reprezentował. Nie pora i nie miejsce na to w obliczu krakowskiej tragedii. Jednak odpowiedzialność polityków za Polskę polega nie tylko na tym, jakie decyzje się podejmuje lub jakich działań się podjąć nie chce, ale także na tym, co i w jakich momentach się mówi. Niestety, wiele wciąż czynnych na polskiej scenie politycznej osób nie stosuje się do tej reguły. Wielu dla osiągnięcia bieżących korzyści politycznych doprowadziło do prawdziwej dyfamacji Polski i Polaków w świecie.

.Czas pokaże, czy krakowski zamach był tylko przejawem szaleństwa, choroby psychicznej, czy może miał jakieś konotacje polityczne, czy też był przejawem tzw. ekstremizmu nihilistycznego, o czym wspominał min. Bartosz Grodecki, szef prezydenckiego Biura Bezpieczeństwa Narodowego.

Ekstremizm nihilistyczny to stosunkowo nowe zjawisko. Marc-André Argentino, kanadyjski badacz ekstremizmu, definiuje nihilistyczny, brutalny ekstremizm jako „działania osób na marginesie, które aktywnie promują i gloryfikują poważne akty przemocy lub angażują się w nie bądź zachęcają do nich dla samej przemocy i chaosu”. Nihilistyczny, brutalny ekstremizm charakteryzuje się brakiem spójnej ideologicznej struktury. Zamiast celów politycznych lub religijnych jego łącznikiem jest mizantropiczny światopogląd, który normalizuje i gloryfikuje przemoc, często w celu wywołania chaosu i upadku społeczeństwa. Kluczowa teza Argentino mówi, że ten rodzaj ekstremizmu zmierza do rozpadu społecznego porządku, a nie do zbudowania w jego miejsce nowego ustroju. Przemoc ma wywołać destabilizację. Zadawanie cierpienia nie jest tu instrumentem do osiągnięcia celu, lecz często staje się celem samym w sobie.

Przychodzi mi tu na myśl pojęcie anomii społecznej, które wprowadził francuski filozof i socjolog Émile Durkheim w swoich dwóch głównych dziełach: O podziale pracy społecznej (1893) oraz Samobójstwo (1897). Termin „anomia” pochodzi z języka greckiego i oznacza „bezprawie” lub „brak praw” (a – bez, nomos – prawo). Anomia jest stanem braku norm albo, inaczej mówiąc, kryzysu wszelkich norm społecznych. Normy i wartości ulegają osłabieniu lub wręcz rozpadowi, a wskutek tego społeczeństwo traci zdolność regulowania i ograniczania ludzkich pragnień oraz aspiracji. Moralność społeczna jest niezbędna, aby hamować i należycie ukierunkowywać ludzkie potrzeby i ambicje, zwłaszcza te dotyczące władzy i pieniędzy, bo jak wynika z samej naszej natury, jeśli nie poddamy jej żadnym ograniczeniom moralnym i nakierujemy ją na realizację źle pojętej wolności, owe potrzeby i ambicje stają się praktycznie nieograniczone. Jak napisał Durkheim w swoim dziele Samobójstwo: „Im kto więcej ma – tym więcej chce, ponieważ otrzymane nagrody jedynie stymulują, zamiast zaspokajać potrzeby”. Według filozofa człowiek jest istotą moralną dlatego, że żyje w społeczeństwie. Jak pisze, „obowiązki jednostki wobec siebie samej są w istocie obowiązkami wobec społeczeństwa”.

Jednak Durkheim, moim zdaniem, popełnia bardzo istotny błąd, nie wierząc w moralność indywidualną i traktując ją jako czystą abstrakcję. Buduje to podstawę relatywizmu moralnego, gdyż moralność taka nie opiera się na żadnej obiektywnie istniejącej rzeczywistości: ani na prawie boskim, ani na prawie naturalnym. Według jego teorii źródłem wszelkiej moralności staje się społeczeństwo, a przez to zmienia się ona zależnie od warunków społecznych. Dlatego w socjologii Durkheima anomia nie jest cechą psychiki jednostki, lecz faktem społecznym – stanem chorobowym tkanki społecznej (patologią). Jednakże anomia rodzi niezwykle poważne skutki dla życia jednostek: zagubienie, frustrację i brak celu. Może też prowadzić do fali samobójstw. Durkheim nazwał je samobójstwami anomicznymi. Pojawiają się one w czasach gwałtownych przemian i kryzysów, kiedy jedni niesłychanie się bogacą, inni gwałtownie ubożeją, a kapitał i władza są koncentrowane w rękach nielicznych. Tak więc anomia może paradoksalnie występować w momentach gwałtownego wzrostu dobrobytu (prosperity) – gdy zasady gry ekonomicznej nagle się zmieniają, możliwości wydają się nieograniczone, a tradycyjne normy przestają obowiązywać, co nakręca spiralę rozczarowań. Inaczej mówiąc, anomia występuje w czasach, gdy moralność upada i przestaje nadążać za ludzkimi wytworami, aspiracjami i metodami postępowania w życiu zbiorowym.

Przytoczę jeszcze jedną opinię Durkheima: „Moralność przechodzi poważny kryzys. […] W strukturze naszych społeczeństw doszło w bardzo krótkim czasie do głębokich zmian; społeczeństwa te wyzwoliły się z taką prędkością i w takiej skali, że podobnego przykładu trudno szukać w dziejach. […] W rezultacie nasza wiara została zakłócona, tradycja straciła wiele ze swej władzy, osąd indywidualny wyemancypował się z osądu zbiorowego”. Jego analiza dotyczy wprawdzie końca wieku XIX, ale pasuje jak ulał do dzisiejszego świata.

.Koncepcję anomii twórczo rozwinął amerykański socjolog Robert King Merton. Według niego stan anomii może prowadzić do rozwoju w społeczeństwie zachowań dewiacyjnych, polegających na: konformizmie, rytualizmie, niemoralnej innowacji lub wreszcie buncie przeciwko zastanym regułom i chęci ich obalenia bądź wprowadzenia własnych, także poprzez szerzenie gwałtu i przemocy, na skalę indywidualną lub zbiorową. Stąd już tylko krok do ekstremizmu nihilistycznego.

Piotr Czauderna