Rocznice najważniejsze 17-23 listopada

Przypominamy o rocznicach niektórych wydarzeń związanych z historią Polski od 17 do 23 listopada. Oto najważniejsze rocznice w tym tygodniu.

17 listopada

1370 – W katedrze wawelskiej odbyła się koronacja Ludwika Andegaweńskiego na króla Polski.

1780 – W Warszawie zmarł Bernardo Belotto, zwany również Canaletto, włoski malarz; w latach 1767-1780 pracował dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

1847 – W Berlinie wydano wyroki w procesie wielkopolskich powstańców i działaczy niepodległościowych. Skazano 117 osób, w tym 8 na karę śmierci.

1863 – Zwycięstwo powstańców styczniowych w potyczce stoczonej w miejscowości Rossosz niedaleko Białej Podlaskiej. Zginęło 65 żołnierzy rosyjskich, a straty po stronie polskiej były kilka razy niższe.

1888 – Urodził się gen. Stanisław Skwarczyński, w latach 1938-1939 szef sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego; we wrześniu 1939 r. dowódca grupy operacyjnej w Armii „Prusy”.

1889 – Zmarł Juliusz Ligoń, poeta ludowy, działacz społeczny i oświatowy; szykanowany przez władze pruskie za umacnianie polskiej świadomości narodowej na Górnym Śląsku.

1892 – W Paryżu rozpoczął się zjazd socjalistów polskich, który powołał Polską Partię Socjalistyczną.

1905 – W Warszawie urodził się Adam Ważyk, poeta, prozaik, eseista, tłumacz.

1913 – Urodził się Aleksander Bardini, reżyser, dyrektor teatru Ateneum w Warszawie, a także aktor.

1918 – Józef Piłsudski powołał rząd na czele z socjalistą Jędrzejem Moraczewskim.

1942 – Urodziła się Anna Seniuk, aktorka filmowa i teatralna; związana z Teatrem Narodowym w Warszawie; znana z wielu ról filmowych, zagrała m.in. w „Pannach z Wilka”, „Konopielce” oraz w serialu „Czterdziestolatek”.

1946 – Urodził się Henryk Cyganik, dziennikarz (m.in. szef działu kultury w „Gazecie Krakowskiej), kierownik literacki w kilku teatrach Krakowa, Łodzi i Tarnowa.

1954 – Zmarł Tadeusz Banachiewicz, astronom i matematyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1955 – W Gdańsku konsekrowano po odbudowie kościół Mariacki.

1962 – W Warszawie zmarł Stanisław Mielech, piłkarz, trener, jeden z założycieli Legii Warszawa.

1975 – Urodziła się Kinga Baranowska, himalaistka, w latach 2003-2015 zdobywczyni dziewięciu ośmiotysięczników. Na trzy z nich weszła jako pierwsza Polka.

1989 – W Warszawie rozebrany został wyrzeźbiony przez Zbigniewa Dunajewskego pomnik Feliksa Dzierżyńskiego.

1991 – Papież Jan Paweł II kanonizował księdza Rafała Kalinowskiego, uczestnika powstania styczniowego, przeora karmelickich klasztorów w Czernej i Wadowicach.

2003 – Zmarła Zofia Rysiówna, aktorka, występowała w teatrach Krakowa, Poznania i Warszawy, grała także w Teatrze Telewizji oraz w wielu filmach, m.in. „Mam tu swój dom”, „Drewniany różaniec” i „Królowa aniołów”.

2005 – Zmarł Marek Perepeczko, aktor filmowy i teatralny, odtwórca tytułowej roli w serialu „Janosik” Jerzego Passendorfera; wystąpił także m.in. w filmach „Wesele” i „Pan Tadeusz”.

2020 – W wieku 100 lat zmarł Stanisław Szuro ps. „Zamorski”, w czasie II wojny światowej żołnierz ZWZ-AK, osadzony w obozach Sachsenhausen i Bergen-Belsen. Od 1947 do 1956 r. był więziony za udział w działającej w Krakowie Lidze Walki z Bolszewizmem. Pośmiertnie został awansowany na podpułkownika.

18 listopada

1489 – Na zamku w Radomiu wielki mistrz zakonu krzyżackiego Johann von Tieffen złożył hołd lenny królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi.

1528 – Książę Jan II Dobry (ostatni przedstawiciel opolskiej linii Piastów) i panujący m.in. nad Bytomiem i Tarnowskimi Górami margrabia Georg Hohenzollern wydali Ordunek Gorny – pierwszy na terenach obecnej Polski zbiór przepisów regulujących warunki pracy i płacy w górnictwie. Dokument został spisany po polsku, czesku i niemiecku.

1632 – Wydano Biblię Gdańską, kalwiński przekład Pisma Świętego na język polski. Dla polskich protestantów miała podobne znaczenie jak Biblia Jakuba Wujka dla katolików.

1655 – Potop szwedzki: początek oblężenia klasztoru paulinów na Jasnej Górze.

1700 – Bitwa pod Olkienikami – kulminacyjny moment wojny domowej w Wielkim Księstwie Litewskim. Pospolite ruszenie szlachty rozbiło wojska wojewody Sapiehy.

1825 – We lwowskim teatrze odbyła się premiera komedii Aleksandra Fredry „Damy i huzary”.

1853 – Urodził się Władysław Zamoyski, inicjator budowy linii kolejowej z Chabówki do Zakopanego; uratował od zniszczenia lasy tatrzańskie, ograniczając w nich wyręby i prowadząc zalesienia; zaangażowany w spór graniczny z Królestwem Węgier o Morskie Oko; wszystkie swoje dobra wielkopolskie oraz zakopiańskie przekazał na cele społeczne i narodowe.

1860 – Urodził się Ignacy Jan Paderewski, muzyk i jeden z ojców polskiej niepodległości.

1865 – Uruchomione zostało połączenie kolejowe między dworcem Łódź Fabryczna a Koluszkami.

1875 – Prezydentem Warszawy mianowany został Sokrates Starynkiewicz, emerytowany generał wojsk rosyjskich; urząd sprawował do 1892 r.; zasłużony dla rozwoju miasta m.in. budową nowoczesnych wodociągów i kanalizacji.

1880 – Urodził się Otto Nadolski, projektant wodociągów dla Ciechocinka i Sanoka, autor modernizacji Krynicy-Zdroju, Iwonicza, Buska i Istebnej. Był też rektorem Politechniki Lwowskiej, a do 1930 r. komisarycznym prezydentem Lwowa.

1888 – Zmarł Walery Rzewuski, fotograf, prekursor zorganizowanego ruchu fotograficznego na ziemiach polskich.

1900 – Urodziła się Wanda Wermińska, jedna z największych gwiazd sceny operowej w II RP, primadonna Teatru Wielkiego w Warszawie. W PRL dawała lekcje śpiewu aktorom i wokalistom, m.in. Jerzemu Połomskiemu.

1914 – Bitwa pod Krzywopłotami niedaleko Olkusza. Nazwana przez Piłsudskiego „legionowymi Termopilami”, bo walczący w niej u boku armii austriackiej legioniści powstrzymali natarcie przeważających sił rosyjskich. Wśród poległych był przyrodni brat Ignacego Jana Paderewskiego.

1930 – Urodził się Kazimierz Kord, dyrygent, dyrektor i kierownik artystyczny Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia i Telewizji (1969-1973), Filharmonii Narodowej w Warszawie (1977-2001), a także dyrektor muzyczny Teatru Wielkiego-Opery Narodowej (2005-2006).

1939 – W Londynie podpisano umowę o współpracy Polskiej Marynarki Wojennej z Królewską Marynarką Wielkiej Brytanii na okres wojny; był to jeden z pierwszych aktów międzynarodowych podpisanych przez polski rząd na uchodźstwie.

1941 – Początek ofensywy wojsk brytyjskich pod Tobrukiem; w walkach brała udział polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich.

1944 – Urodził się Eustachy Rylski, prozaik, dramaturg, scenarzysta; autor powieści „Człowiek w cieniu”, „Warunek”, „Na Grobli”, „Obok Julii”, „Blask”.

1945 – W Warszawie na Pradze odsłonięto Pomnik Braterstwa Broni.

1948 – W Warszawie rozpoczął się proces polskich aktorów oskarżonych o udział w 1941 r. w nazistowskim filmie propagandowym „Heimkehr” (Powrót do ojczyzny).

1959 – Urodził się Andrzej Kołodziej, działacz WZZ Wybrzeża; w sierpniu 1980 r. przewodniczący Komitetu Strajkowego w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni; wiceprzewodniczący MKS w Stoczni Gdańskiej. W stanie wojennym działacz Polski Walczącej.

1964 – Zmarł Jan Bystroń, etnolog, socjolog, historyk kultury, pisarz.

1965 – List Episkopatu Polski do Episkopatu Niemiec („przebaczamy i prosimy o wybaczenie), wzywający do pojednania między narodem polskim a niemieckim oraz zapraszający niemieckich biskupów do udziału w uroczystościach Milenium Chrztu Polski.

1965 – Premiera filmu „Rysopis” w reżyserii Jerzego Skolimowskiego.

2001 – Zmarł Jerzy Adamski, krytyk literacki i teatralny, eseista, pedagog.

2002 – Lech Kaczyński został zaprzysiężony na stanowisku prezydenta Warszawy.

2011 – Prezydent Bronisław Komorowski powołał drugi rząd premiera Donalda Tuska.

19 listopada

1417 – Elżbieta Granowska z Pilczy, trzecia żona Władysława Jagiełły, została koronowana w Katedrze Wawelskiej na królową Polski.

1557 – W Bari zmarła Bona Sforza, królowa polska, żona Zygmunta I Starego.

1765 – W Warszawie rozpoczął działalność Teatr Narodowy; tego dnia w budynku Operalni aktorzy królewscy wystawili premierę „Natrętów” Józefa Bielawskiego.

1770 – Urodził się Bertel Thorvaldsen, duński rzeźbiarz, autor m.in. warszawskich pomników księcia Józefa Poniatowskiego i Mikołaja Kopernika.

1816 – Car Aleksander I podpisał dyplom fundacyjny Szkoły Głównej, noszącej od 1817 r. nazwę Uniwersytetu Królewskiego Warszawskiego.

1879 – W Mławie urodził się Józef Unszlicht, W młodości był działaczem polskiej socjaldemokracji, w 1917 r. jednym z przywódców rewolucji bolszewickiej w Rosji, a podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. zasiadł w Tymczasowym Komitecie Rewolucyjnym Polski – efemerycznym rządzie z siedzibą w Białymstoku. W latach 1921-1923 był jednym z szefów CzeKa (poprzedniczki NKWD). Został zgładzony w 1938 r. w ramach stalinowskiej czystki.

1885 – W Warszawie urodził się Kazimierz Sosnkowski, w czasie wojny polsko-bolszewickiej dowódca Armii Rezerwowej; minister spraw wojskowych i członek Rady Obrony Państwa. Na wieść o zamachu majowym próbował popełnić samobójstwo. W rządzie RP na uchodźstwie był wicepremierem, a po śmierci gen. Władysława Sikorskiego Naczelnym Wodzem.

1894 – Urodził się gen. Wacław Stachiewicz, w latach 1935-1939 szef Sztabu Głównego Wojska Polskiego, obarczony przez gen. Sikorskiego współodpowiedzialnością za klęskę wrześniową. Po wojnie żył na emigracji w Kanadzie.

1901 – Założony przy współudziale Ignacego Jana Paderewskiego hotel Bristol w Warszawie przyjął pierwszych gości.

1906 – W Wiedniu rozpoczął się IX Zjazd PPS, w czasie którego doszło do rozłamu na PPS-Lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną.

1909 – Urodziła się Wanda Modlibowska, polska lotniczka sportowa i szybowniczka, pilot eskadry sztabowej we wrześniu 1939 r.

1911 – Piłkarska drużyna Polonii Warszawa rozegrała swój pierwszy oficjalny mecz, przegrywając w nim z Koroną Warszawa 3:4.

1920 – W Łodzi urodził się Janusz Kłosiński, aktor, występował m.in. w łódzkim Teatrze Nowym i Teatrze Narodowym w Warszawie; zagrał w filmach „Ogniomistrz Kaleń”, „Niespotykanie spokojny człowiek”, „Wesołych Świąt”, „Koty to dranie”, a także w serialu „Czterdziestolatek”.

1925 – W Poznaniu urodził się Zygmunt Bauman, socjolog, filozof.

1936 – Premiera filmu „Ada, to nie wypada” w reżyserii Konrada Toma.

1939 – Kilkunastu polskich literatów (m.in. Tadeusz Boy-Żeleński, Władysław Broniewski, Stanisław Jerzy Lec, Aleksander Wat i Adam Ważyk) podpisało oświadczenie, w którym z radością witali przyłączenie „Zachodniej Ukrainy” do Ukraińskiej Republiki Radzieckiej.

1942 – W Drohobyczu zastrzelony został przez gestapowca Bruno Schulz, prozaik, malarz, rysownik, grafik; autor zbiorów opowiadań „Sklepy cynamonowe” oraz „Sanatorium pod klepsydrą”.

1943 – W czasie przeprowadzanej przez Niemców likwidacji obozu koncentracyjnego przy ul. Janowskiej na przedmieściach Lwowa wybuchł bunt więźniów z Sonderkommando; liczba żydowskich ofiar utworzonego w 1941 r. obozu janowskiego szacowana jest na około 200 tys. osób, zmarłych z głodu, chorób, wycieńczenia, zamordowanych na tzw. lwowskich Piaskach oraz w obozie zagłady w Bełżcu.

1948 – W Warszawie sąd wojskowy ogłosił wyrok w sprawie przywódców PPS-WRN, którym zarzucono m.in. „planowanie obalenia przemocą ustroju ludowo-demokratycznego”; oskarżonym wymierzono kary do 10 lat więzienia; wśród skazanych był Kazimierz Pużak, jeden z przywódców PPS-WRN podczas II wojny światowej, przewodniczący Rady Jedności Narodowej (1944-1945); aresztowany w marcu 1945 r. przez NKWD i sądzony w Moskwie w tzw. procesie szesnastu.

1965 – W Warszawie otwarto odbudowany po zniszczeniach wojennych Teatr Wielki.

1977 – W Warszawie zmarł Władysław Hańcza, aktor, reżyser teatralny, pedagog; niezapomniany odtwórca ról Kargula w komediach Sylwestra Chęcińskiego, Macieja Boryny w „Chłopach” Jana Rybkowskiego oraz księcia Janusza Radziwiłła w „Potopie” Jerzego Hoffmana.

1985 – W Stanach Zjednoczonych utworzono Fundację „Solidarność”.

1987 – Ewa Łętowska została pierwszym rzecznikiem praw obywatelskich.

1990 – W Paryżu państwa należące do NATO oraz Układu Warszawskiego podpisały Traktat o Konwencjonalnych Siłach Zbrojnych w Europie.

1995 – Odbyła się druga tura wyborów prezydenckich, które wygrał Aleksander Kwaśniewski (51,72 proc.), pokonując Lecha Wałęsę (48,28 proc.).

1999 – Premiera filmu „Dług” w reżyserii Krzysztofa Krauze.

2005 – Zmarł Zbigniew Florczak, eseista, prozaik, tłumacz i krytyk literacki.

2007 – W Paryżu zmarła Wiera Gran, aktorka kabaretowa i filmowa, piosenkarka; w czasie wojny występowała w warszawskim getcie w kawiarni „Sztuka”.

2010 – Zmarł Piotr Hertel, kompozytor muzyki filmowej i teatralnej, jeden ze współzałożycieli Studenckiego Teatru Satyryków „Pstrąg”.

2015 – Powstał Komitet Obrony Demokracji.

2018 – Zmarł Witold Sobociński, autor zdjęć m.in. do filmów „Frantic” Romana Polańskiego, „Ziemia obiecana” Andrzeja Wajdy, „Sanatorium pod klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa, „Szpital Przemienienia” Edwarda Żebrowskiego, „Był jazz” Feliksa Falka i „Piratów” Romana Polańskiego.

20 listopada

1603 – Zmarł Krzysztof Radziwiłł, nazywany „Piorunem”, hetman wielki litewski, wojewoda wileński, przywódca protestantów na Liwie.

1648 – Jan II Kazimierz Waza wybrany został królem Polski.

1651 – Zmarł Mikołaj Potocki, hetman wielki koronny, negatywny bohater z czasów powstania Chmielnickiego. W bitwie pod Korsuniem został pobity przez siły kozacko-tatarskie i dwa lata spędził w niewoli, a potem zaprzepaścił wygraną bitwę pod Beresteczkiem.

1655 – Król Jan Kazimierz Waza wydał Uniwersał opolski wzywający do powstania przeciw Szwedom.

1733 – Urodził się Szymon Bogumił Zug, architekt, projektant ogrodów, twórca kościoła ewangelicko-augsburskiego pw. Świętej Trójcy w Warszawie.

1818 – Urodził się Karol Szajnocha, historyk, inicjator wielotomowego dzieła Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski) i autor monografii „Jadwiga i Jagiełło”.

1826 – Urodził się ks. Walerian Kalinka, czołowy historyk swojej epoki, autor takich opracowań jak „Sejm Czteroletni” oraz „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta”, zwolennik tezy, że do upadku I Rzeczpospolitej doprowadziła przede wszystkim wewnętrzna słabość.

1870 – Na działce podarowanej przez niemieckich przemysłowców z rodziny Tiele-Winckler zbudowany został kościół mariacki w Katowicach – najstarsza murowana świątynia katolicka w tym mieście.

1873 – Urodził się Mieczysław Szczęsny Rybczyński, inżynier hydrotechnik, autor projektów regulacji Wisły i konsultant przy budowie Gdyni.

1898 – We Lwowie odsłonięto pomnik króla Jana III Sobieskiego (po II wojnie światowej przeniesiono go do Gdańska).

1900 – W kościele Mariackim w Krakowie odbył się ślub poety Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny; co zainspirowało Stanisława Wyspiańskiego do napisania dramatu „Wesele”.

1917 – Centralna Rada Ukrainy ogłosiła utworzenie niezależnej Ukraińskiej Republiki Ludowej.

1918 – Do Lwowa w czasie walk polsko-ukraińskich dotarła odsiecz wojsk polskich pod dowództwem ppłk. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego.

1918 – Rząd Jędrzeja Moraczewskiego ogłosił program reform społecznych i gospodarczych zakładający między innymi zwiększenie wpływu państwa na gospodarkę poprzez częściową nacjonalizację przemysłu.

1919 – W Poznaniu urodził się Henryk Tomaszewski, aktor, mim, tancerz, choreograf, założyciel i dyrektor Wrocławskiego Teatru Pantomimy.

1923 – W Warszawie urodził się Leon Łukaszewicz, jeden z pionierów informatyki w Polsce; konstruktor polskiego komputera XYZ i języka programowania EOL.

1925 – W Warszawie zmarł Stefan Żeromski, pisarz, publicysta, autor powieści „Popioły”, „Syzyfowe prace”, „Ludzie bezdomni”, „Wierna rzeka”, „Przedwiośnie” oraz „Dzieje grzechu”.

1925 – Powołany został rząd Aleksandra Skrzyńskiego. Opierał się na koalicji ludowców, socjalistów oraz grupowań prawicowych (m.in. endecji i chadecji) i przetrwał do początku maja 1926.

1931 Urodził się Bohdan Drozdowski, poeta, prozaik, dziennikarz, publicysta, tłumacz, autor sztuk scenicznych.

1935 Zmarł Ludomir Mazurkiewicz, drukarz i wydawca.

1940 – Urodził się Erwin Wilczek, jeden z najlepszych piłkarzy w historii tej dyscypliny w Polsce, z „Górnikiem” Zabrze dziewięć razy zdobył tytuł mistrza Polski, sześć razy Puchar Polski, a w 1970 r. dotarł do finału Pucharu Zdobywców Pucharów.

1940 – W Warszawie zmarł Wacław Berent, powieściopisarz, eseista, tłumacz.

1943 – Rozkaz dowódcy Armii Krajowej gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” do komendantów okręgów o akcji „Burza”.

1943 – W Krakowie urodził się Marek Tomaszewski, pianista; wspólnie z Wacławem Kisielewskim stworzył słynny duet fortepianowy „Marek i Wacek”.

1945 – Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze rozpoczął się proces niemieckich zbrodniarzy wojennych.

1952 – Sejm powołał na stanowisko premiera Bolesława Bieruta, a Aleksander Zawadzki został przewodniczącym Rady Państwa.

1954 – W Warszawie rozpoczęła działalność Akademia Teologii Katolickiej; obecnie Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

1955 – W Londynie zmarł Tomasz Arciszewski, jeden z przywódców PPS, premier RP na uchodźstwie w latach 1944-1947.

1955 – Legia Warszawa zdobyła po raz pierwszy tytuł piłkarskiego mistrza Polski.

1964 – Przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie rozpoczął się proces uczestników tzw. afery mięsnej; główny oskarżony Stanisław Wawrzecki, dyrektor Stołecznego Przedsiębiorstwa Miejskiego Handlu Mięsem, skazany został w lutym 1965 r. na karę śmierci – wyrok wykonano.

1979 – Zmarła Ruth Kowalska, reżyser, aktorka teatralna i filmowa związana z teatrem jidysz.

1985 – Zmarł Jerzy Ziętek, w PRL-u wieloletni gospodarz województwa katowickiego (ale formalnie podlegający sekretarzowi Komitetu Wojewódzkiego PZPR). Jedyny przedstawiciel ówczesnych władz, któremu pomnik wzniesiono już w III RP i nie pozwolono go zburzyć pomimo tzw. ustawy dekomunizacyjnej.

1992 – Premiera filmu „Psy” w reżyserii Władysława Pasikowskiego.

1996 – W wieku 103 lat zmarł Franciszek Strynkiewicz, rzeźbiarz, przed wojną zaprojektował pomnik nagrobny Żwirki i Wigury na Powązkach, a później był wpływową postacią polskiego socrealizmu i rektorem ASP w Warszawie.

1998 – W Warszawie zmarł Marian Brandys, pisarz, eseista, dziennikarz, autor powieści historycznych „Kozietulski i inni” oraz „Koniec świata szwoleżerów”.

1998 – Premiera filmu „Historia kina w Popielawach” w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego.

2008 – W Warszawie zmarł Jan Machulski, aktor, reżyser teatralny, pedagog; założyciel i dyrektor Teatru Ochoty w Warszawie; jego najsłynniejszą filmową kreacją była rola kasiarza Henryka Kwinto w komediach kryminalnych „Vabank” i „Vabank II, czyli Riposta”.

2011 – W Warszawie zmarł Olgierd Budrewicz, dziennikarz, varsavianista, podróżnik; żołnierz Armii Krajowej, uczestnik Powstania Warszawskiego.

2018 – Zmarł Andrzej Gmitruk, jeden z najwybitniejszych trenerów w historii polskiego pięściarstwa, szkolił m.in. Andrzeja Gołotę i Tomasza Adamka. Jako selekcjoner pracował z olimpijskimi reprezentantami Polski i Norwegii. Biało-czerwonych prowadził m.in. w igrzyskach olimpijskich w Seulu w 1988 r.

2021 – Zmarł Aleksander Rowiński, dziennikarz, pisarz, reportażysta, autor książek „Zygielbojma śmierć i życie”, „Dreszczowce zamku Dunajec”, „Przeklęte łzy słońca”, „Pod klątwą kapłanów. Skarb Inków ukryty nad Dunajcem”, „Pan Zagłoba”.

21 listopada

1652 – W Bronowicach zmarł Jan Brożek, matematyk, astronom, medyk, profesor i rektor Akademii Krakowskiej.

1693 – Zmarł Adam Kotowski, mecenas sztuki.

1815 – W Wilnie zmarł Karol de Perthees, pochodzący z Drezna kartograf, geograf króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, pułkownik wojsk koronnych.

1830 – Zmarł Jan Śniadecki, matematyk, astronom, filozof, organizator i dyrektor obserwatorium astronomicznego w Krakowie.

1839 – Wmurowano kamień węgielny pod budowę hotelu „Bazar” w Poznaniu, który stał się siedzibą wielu instytucji polskiego życia gospodarczego i kulturalnego.

1855 – W Warszawie założone zostało Zgromadzenie Sióstr św. Feliksa.

1863 – Powstanie Styczniowe: w Siedlcach został stracony cywilny naczelnik województwa podlaskiego Władysław Rawicz.

1866 – Car Aleksander II wydał rozkaz o likwidacji Twierdzy Zamość; jednej z największych fortyfikacji w polskich dziejach.

1873 – W Warszawie urodził się Tytus Filipowicz, działacz PPS-Frakcja Rewolucyjna, dyplomata, publicysta.

1876 – Urodził się Marian Lalewicz, architekt, profesor Warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych.

1891 – W Tworkach pod Warszawą dzięki staraniom m.in. lekarza psychiatry prof. Adolfa Rothe otwarto szpital dla osób cierpiących na zaburzenia i choroby psychiczne.

1893 – W Mińsku urodził się Władysław Strzemiński, malarz, teoretyk sztuki; o postaci Strzemińskiego opowiada ostatni film Andrzeja Wajdy „Powidoki”.

1896 – Powstało Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.

1900 – Urodził się Emanuel Ringelblum, historyk, współtwórca Podziemnego Archiwum Warszawskiego Getta. W 1999 roku Archiwum Ringelbluma wpisane zostało przez UNESCO na listę najważniejszych dokumentów świata.

1902 – W Leoncinie na Mazowszu urodził się Isaac Bashevis Singer, pisarz żydowski tworzący w języku jidysz; autor m.in. „Sztukmistrza z Lublina”; laureat literackiej Nagrody Nobla w 1978 r.

1902 – Zmarła s. Franciszka Siedliska, założycielka zgromadzenia nazaretanek; beatyfikowana w 1989 r.

1912 – W Orłowie urodził się Kazimierz Ślaski, historyk, badacz dziejów Pomorza.

1916 – Zmarł Franciszek Józef I, cesarz Austrii w latach 1848 -1916.

1918 – W czasie walk z Ukraińcami poległ 14-letni Jurek Bitschan, jeden z najmłodszych obrońców Lwowa.

1919 – Rada Najwyższa Konferencji Pokojowej w Paryżu przyznała Polsce 25-letni mandat nad Galicją Wschodnią pod nadzorem Ligi Narodów.

1931 – W Sandomierzu urodził się Jerzy Koenig, krytyk teatralny, publicysta.

1945 – Do Polski z emigracji powrócił poeta Władysław Broniewski.

1950 – Urodził się Maciej Karpiński, pisarz, dramaturg, scenarzysta, krytyk literacki i teatralny.

1962 – W Genewie zmarł Władysław Pobóg-Malinowski, historyk, publicysta, działacz sanacyjny.

1966 – Na emigracji w USA zmarł gen. Władysław Bortnowski, we wrześniu1939 r. dowódca Armii „Pomorze”.

1972 – Na emigracji w Wielkiej Brytanii zmarł Tadeusz Danilewicz, w czasie II wojny światowej jeden z ważniejszych dowódców Narodowych Sił Zbrojnych, a po jej zakończeniu przez kilka miesięcy komendant Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

1996 – Zmarła Maria Krzyżanowska-Rosa, w 1952 r, pierwsza prezenterka Telewizji Polskiej, a później reportażystka radiowa.

1997 – W Katowicach zakończył się pierwszy proces b. zomowców oskarżonych o spowodowanie śmierci górników „Wujka” w trakcie pacyfikacji tej kopalni na początku stanu wojennego. Sąd uniewinnił oskarżonych, bo nie udało się im udowodnić winy.

2000 – Zmarła Barbara Sobotta, historyk sztuki, lekkoatletka, czołowa sprinterka legendarnego polskiego Wunderteamu.

2006 – Katastrofa w Kopalni „Halemba” w Rudzie Śląskiej. Na skutek wybuchu metanu zginęło 23 górników.

2010 – W Polsce odbyły się wybory samorządowe. W Sejmikach w 13 województwach wygrała Platforma Obywatelska, w dwóch – PiS, a w jednym – PSL. We wszystkich województwach zawiązały się koalicje, głównie z udziałem PO i PSL. Pierwsza z tych partii miała 12 marszałków, a druga – czterech (w lubelskim, mazowieckim, podkarpackim i świętokrzyskim).

2011 – W Warszawie Lech Wałęsa odsłonił pomnik prezydenta USA Ronalda Reagana.

2018 – W Warszawie zmarł Jan Zagozda, dziennikarz Polskiego Radia, współautor audycji „Mijają lata, zostają piosenki”, „Słodkie radio retro”, „Wspomnienia pisane dźwiękiem” oraz „Lubię szum starej płyty”.

22 listopada

1348 – Król Kazimierz III Wielki w traktacie zawartym w Namysłowie z królem Karolem IV Luksemburskim zrzekł się roszczeń do Śląska. Było to potwierdzenie stanu istniejącego od początku XIV wieku, gdy większość książąt śląskich uznała zwierzchnictwo Czech.

1827 – W Krakowie urodził się Karol Estreicher, bibliotekarz, bibliograf, historyk literatury i teatru.

1864 – W Warszawie otwarty został Most Aleksandryjski; zaprojektowany przez inżyniera Stanisława Kierbedzia i potocznie przez mieszkańców Warszawy nazywany jego nazwiskiem.

1878 – W Paryżu zmarł Ludwik Mierosławski; uczestnik powstania listopadowego; działacz emigracyjny; wódz naczelny oddziałów powstańczych w Wielkopolsce w 1848 r.; dowódca rewolucyjnych wojsk na Sycylii (1849); dyktator powstania styczniowego (1863); historyk wojskowości, pisarz.

1901 – W Warszawie urodził się Józef Lejtes, reżyser, jeden z najbardziej znanych twórców polskiego kina międzywojennego, autor filmów „Barbara Radziwiłłówna”, „Dziewczęta z Nowolipek” i „Granica”.

1918 – Józef Piłsudski zatwierdził „Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej”; na mocy dekretu, będącego swego rodzaju ustawą zasadniczą, Piłsudski obejmował jako Tymczasowy Naczelnik Państwa „Najwyższą Władzę Republiki Polskiej” i miał ją sprawować do czasu zebrania się Sejmu Ustawodawczego.

1918 – W wyniku ofensywy wojsk polskich oddziały ukraińskie zostały zmuszone do wycofania się ze Lwowa; w mieście doszło do pogromu ludności żydowskiej.

1919 – Uniwersytet we Lwowie otrzymał imię Jana Kazimierza.

1920 – Lwów jako pierwsze i jedyne miasto w II RP został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari; uroczystej dekoracji dokonał marszałek Józef Piłsudski.

1934 – Urodził się Stefan Bratkowski, legenda polskiego dziennikarstwa, w stanie wojennym zaangażowany w działalność opozycyjną; w latach 1983-1988 tworzył niezależną „Gazetę Dźwiękową”; członek Komitetu Obywatelskiego przy przewodniczącym NSZZ „Solidarność”).

1938 – Prezydent Ignacy Mościcki wydał dekret o rozwiązaniu zrzeszeń wolnomularskich i lóż masońskich.

1939 – W Kaliszu urodził się Waldemar Kuczyński, ekonomista, publicysta; członek PZPR (1959-1966); w marcu 1968 r. aresztowany pod zarzutem organizowania studenckich protestów, zwolniony po pół roku; współzałożyciel Towarzystwa Kursów Naukowych; w sierpniu 1980 r. doradca MKS w Stoczni Gdańskiej; zastępca redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność” (1981); internowany w stanie wojennym; zwolniony w 1982 r. wyemigrował do Paryża; minister przekształceń własnościowych (1990-1991); członek Unii Demokratycznej, następnie Unii Wolności.

1940 – W KL Auschwitz Niemcy dokonali pierwszej egzekucji przez rozstrzelanie – stracono 40 Polaków.

1940 – W Warszawie w mieszkaniu Emanuela Ringelbluma przy ul. Leszno 18 odbyło się inauguracyjne spotkanie konspiracyjnego zespołu badawczo-dokumentacyjnego pod kryptonimem „Oneg Szabat”, czyli „Radość Soboty”; efektem jego działań było utworzenie Podziemnego Archiwum Getta.

1940 – We Lwowie urodził się Andrzej Żuławski, reżyser, scenarzysta, pisarz; autor filmów „Na srebrnym globie”, „Diabeł”, „Szamanka”.

1944 – Dekret PKWN o utworzeniu Polskiego Radia.

1950 – W Warszawie zakończył się II Kongres Obrońców Pokoju, który powołał Światową Radę Pokoju; jej przewodniczącym został Frederic Joliot-Curie.

1958 – Telewizja Polska wyemitowała premierowe wydanie programu dla dzieci z serii „Miś z okienka”.

1976 – Premiera filmu „Przepraszam, czy tu biją?” w reżyserii Marka Piwowskiego.

1981 – W Warszawie utworzono Kluby Samorządnej Rzeczypospolitej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”.

1982 – W Londynie zmarł Stanisław Ostrowski, prezydent RP na uchodźstwie w latach 1972-1979.

1989 – W Hongkongu Aneta Kręglicka zdobyła tytuł Miss World.

1996 – Premiera filmu „Poznań ’56” w reżyserii Filipa Bajona.

1996 – Polska stała się pełnoprawnym członkiem OECD (Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju).

1998 – W Warszawie zmarł Mikołaj Kozakiewicz, socjolog, polityk ZSL, a następnie PSL, marszałek Sejmu w latach 1989-1991.

2001 – Prezydent Aleksander Kwaśniewski wyraził zgodę na udział polskiego kontyngentu wojskowego w operacji antyterrorystycznej w Afganistanie; z wnioskiem o wysłanie wojska do Afganistanu zwrócił się do prezydenta – w imieniu rządu – premier Leszek Miller.

2021 – We Wrocławiu zmarł Paweł Jarodzki, i malarz i rysownik, wykładowca ASP. Artysta był współzałożycielem grupy artystycznej Luxus, która powstała we Wrocławiu u schyłku PRL. Był wieloletnim kuratorem wrocławskiego Biura Wystaw Artystycznych oraz autorem podręczników i komiksów dla dzieci.

23 listopada

1287 – Książę pomorski Bogusław IV i książę świecki Mściwój II oraz książę wielkopolski Przemysł II podczas zjazdu w Słupsku zawarli przymierze skierowane przeciwko Brandenburgii.

1379 – Książę mazowiecki Janusz I Starszy wydał przywilej, który zobowiązał mieszkańców do otoczenia Warszawy. Miasto objęło obszar około 8,5 hektara.

1619 – Polska jazda lisowczyków pokonała wojska księcia Siedmiogrodu Jerzego Rakoczego w bitwie pod Humiennem.

1672 – Pod Szczebrzeszynem wojska wierne hetmanowi Janowi Sobieskiemu zawiązały konfederację przeciwko stronnikom króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, skupionym w konfederacji gołąbskiej.

1793 – Zakończył obrady sejm grodzieński – ostatni sejm I Rzeczypospolitej, zwołany pod presją Rosji i Prus dla formalnego zatwierdzenia II rozbioru. Zdecydował o wycofaniu reform Sejmu Czteroletniego.

1798 – W Warszawie urodziła się Klementyna Hoffmanowa, pisarka, pedagog, autorka m.in. utworów dla dzieci i młodzieży.

1857 – Zmarł gen. Józef Dwernicki, bohater wojen napoleońskich i dowódca kawalerii w Powstaniu Listopadowym. Wsławił się w 1813 r. pod Lipskiem, a w 1831 r. pod Stoczkiem, Warką, Beresteczkiem i Boremlem. Odznaczony Legią Honorową przez Napoleona. Powszechnie szanowany na emigracji, ostatnie lata życia spędził w Łopatynie pod Lwowem.

1882 – Urodził się Arnold Szyfman, reżyser, założyciel i dyrektor Teatru Polskiego w Warszawie.

1897 – Urodził się Władysław Liniarski, pułkownik WP, komendant białostockiego Okręgu ZWZ-AK (1940-1945), a następnie na terenie tego okręgu dowódca Armii Krajowej Obywatelskiej; aresztowany w 1945 r. przez UB, skazany na karę śmierci, wyrok zamieniony na 10 lat więzienia.

1899 – Urodził się Władysław Pobóg-Malinowski, historyk, działacz sanacyjny.

1909 – W Warszawie urodziła się Loda Niemirzanka, tancerka, popularna polska aktorka lat 30., zagrała m.in. w filmach „Ada! To nie wypada!”, „Moi rodzice rozwodzą się”; w czasie II wojny światowej w AK.

1918 – W Radomiu urodził się Kazimierz Winkler, poeta, autor tekstów popularnych piosenek, m.in. „Gdy mi ciebie zabraknie” i „Pierwszy siwy włos”.

1924 – We Lwowie urodził się Aleksander Małachowski, publicysta, żołnierz AK, więzień łagru (1944-1945); przewodniczący Klubu Krzywego Koła (1959-1962); od 1980 r. w NSZZ „S”; internowany w stanie wojennym; w 1983 r. aresztowany za działalność w podziemnej Solidarności; poseł na Sejm (1989-1997; 2001-2004), wicemarszałek Sejmu (1993-1997); współzałożyciel Unii Pracy (1991).

1927 – Zmarł Stanisław Przybyszewski, pisarz, poeta, dramaturg, publicysta; napisał m.in. powieści „Homo ludens”, „Dzieci szatana”, „Synowie ziemi”, „Krzyk” oraz dramaty „Złote runo”, „Goście”, „Matka”, „Gody życia”, „Mściciel”. W swojej twórczości przedstawiał życie jako nieustanny tragiczny konflikt „duszy” i „mózgu”, uwikłania w problemy seksu oraz skrajnego indywidualizmu.

1930 – W Polsce odbyły się wybory do Senatu, ostatnie według demokratycznej ordynacji, zakończone zwycięstwem sanacji z powodu podziałów na opozycji. Potocznie były nazywane brzeskimi, bo czołowi politycy opozycji uwięzieni byli w tamtym momencie bez wyroku sądowego w twierdzy brzeskiej.

1933 – W Dębicy urodził się Krzysztof Penderecki, wybitny kompozytor, autor takich dzieł jak „Tren ofiarom Hiroszimy”, „Pasja wg św. Łukasza”, „Dies Irae”, „Jutrznia”, „Polskie Requiem”, „Te Deum”, „Siedem Bram Jerozolimy”, a także oper „Diabły z Loudun”, „Raj utracony”, „Czarna maska” i „Ubu Król”.

1937 – Urodził się Karol Modzelewski, historyk; czołowy działacz opozycji demokratycznej w PRL. W młodości członek PZPR, usunięty z niej po napisanym wspólnie z Jackiem Kuroniem „Listem otwartym”. Kilka razy był więziony, a w stanie wojennym internowany. W 1989 r. z listy Lecha Wałęsy został wybrany do Senatu.

1939 – Zmarł prof. Bronisław Dembiński, wybitny historyk, autor takich opracowań jak „Polska na przełomie” i „Rosja a rewolucja francuska”, rektor Uniwersytetu we Lwowie i profesor na uniwersytetach w Poznaniu i Warszawie, prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, od 1919 r. poseł na Sejm Ustawodawczy.

1942 – Zamordowany został przez Niemców Stanisław Saks (Sachs), współtwórca polskiej szkoły matematycznej. W II RP z powodu żydowskiego pochodzenia pozbawiony został kariery uniwersyteckiej.

1942 – W Krakowie zmarł Stanisław Zaremba, matematyk, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Matematycznego, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego; redaktor pisma dla matematyków „Annales”.

1943 – Władysław Gomułka został sekretarzem Komitetu Centralnego PPR.

1950 – We Wrocławiu urodził się Mariusz Benoit, aktor związany m.in. z teatrami warszawskimi: Powszechnym, Narodowym, Rozmaitości, pedagog; wystąpił w filmach „Ostatnie okrążenie”, „Olimpiada ’40”, „Przeznaczenie”, „Widziadło”, „Piłkarski poker”, „Śmierć jak kromka chleba”, „80 milionów”, a także w serialach „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy” oraz „Mistrz i Małgorzata”.

1953 – Urodził się Waldemar Krzystek, reżyser i scenarzysta, autor filmów „W zawieszeniu”, „Ostatni prom”, „Mała Moskwa”, „80 milionów”, „Fotograf” oraz serialu „Anna German”.

1974 – W Warszawie zmarł Aleksander Sewruk, aktor, dyrektor teatrów, m.in. Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie.

1981 – Premiera filmu „Dreszcze” w reżyserii Wojciecha Marczewskiego.

1989 – Początek drugiej zagranicznej podróży premiera Tadeusza Mazowieckiego. W trakcie wizyty w ZSRR jako pierwszy szef polskiego rządu odwiedził Katyń.

1989 – Sejm podjął decyzję o likwidacji Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (ORMO) oraz Urzędu do spraw Wyznań.

1997 – Premiera serialu telewizyjnego „Boża podszewka” w reżyserii Izabelli Cywińskiej.

2021 – Zmarł Jan Leończuk, poeta, prozaik, eseista, tłumacz. Wydał kilkanaście tomów poezji i opowiadań. Przez niemal dwadzieścia lat był dyrektorem Książnicy Podlaskiej im. Łukasza Górnickiego w Białymstoku.

Jak opowiadać polską historię?

.Z Niemcami nie ma fundamentalnych sporów co do faktów, polscy historycy dobrze współpracują z niemieckimi. Ale są, niestety, niemieckie podręczniki i filmy, w których polska historia niemal nie istnieje. Owszem, dostrzegany jest w nich 1939 r., ale już zbrodnie na ludności cywilnej czy powstanie warszawskie nie są zauważane – twierdzi Robert KOSTRO w rozmowie z Piotrem KOŚCIŃSKIM

Piotr KOŚCIŃSKI: W 1941 r. powstał propagandowy niemiecki film „Kampfgeschwader Lützow” o wrześniu 1939 r., w którym m.in. pokazano rzekomy atak polskiej kawalerii na niemieckie czołgi. Jak to się dzieje, że fragmenty tego filmu wciąż można obejrzeć w brytyjskich czy amerykańskich filmach dokumentalnych jako prawdziwe zdjęcia?

Robert KOSTRO: Trzeba powiedzieć jasno: filmowcy całego świata idą na łatwiznę. Ci zagraniczni mają niewielką wiedzę historyczną o naszym kraju, a także słaby dostęp do polskich historyków. Trzeba działać tak, jak w przypadku pisania czy mówienia o „polskich obozach śmierci”, kiedy to reagują polskie placówki dyplomatyczne i organizacje polonijne. Musimy podkreślać, że fragmentów niemieckich filmów propagandowych można używać jedynie z komentarzem, że to antypolska propaganda, a sceny były inscenizowane.

– Sowiecki film „Wietier s wostoka” z 1940 r. o tym, jak źli Polacy gnębili Ukraińców, ale na szczęście 17 września 1939 r. do Polski wkroczyła Armia Czerwona, można bez problemu obejrzeć na YouTube. Czy tu mamy szanse na przeciwdziałanie?

– Na wschodzie nasze możliwości reagowania są minimalne. Rosyjska propaganda była i jest organizowana przez państwo, a nasiliła się po inwazji na Ukrainę. Najważniejszym tego objawem jest dopuszczenie do powtarzania kłamstwa katyńskiego. W mediach rosyjskich mnożą się wystąpienia pseudohistoryków, wracających do sowieckiej tezy, że ta zbrodnia została dokonana przez Niemcy. A przecież dokumenty jej dotyczące przekazał do Polski sam prezydent Borys Jelcyn. Są zresztą inne, liczne dowody świadczące, że winni są Sowieci.

.Ale oczywiście na sprawę trzeba patrzeć szerzej, nie tylko w kontekście Niemiec i Rosji. Dobre efekty przynosi wymiana akademicka. Są zresztą na Zachodzie tacy znani historycy, jak: Norman Davies, Richard Butterwick czy Timothy Snyder, którzy przecież posługują się językiem polskim, a więc korzystają z polskich źródeł; czytelnicy książek im ufają. Są jednak i tacy zachodni historycy, którzy zajmują się wiekiem XIX czy np. II wojną światową i w ogóle nie korzystają z literatury i źródeł polskich, lecz rosyjskich, niemieckich czy francuskich. Jeszcze gorzej jest w sferze popkultury. Wiele stereotypów kształtowało się wtedy, kiedy mieliśmy niewielki wpływ na zachodnią naukę czy prasę.

LINK DO TEKSTU: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/robert-kostro-jak-opowiadac-polska-historie/

PAP/MJ